TÜRKÇE – DİLBİLGİSİ kelime (sözcük)




Yüklə 2.2 Mb.
səhifə7/81
tarix30.04.2016
ölçüsü2.2 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   81

3. ZIT ANLAMLI KELİMELER


 

Anlamca birbirinin karşıtı olan kelimelerdir.

Siyah-beyaz, uzun-kısa, aşağı-yukarı, ileri-geri, var-yok, gelmek-gitmek,

 

Tüm kelimelerin zıt anlamlısı yoktur. Eylemlerde de durum aynıdır. Bir eylemin olumsuzu o eylemin karşıtı satılmaz.

sevinmek” karşıtı sevinmemek değil “üzülmek”tir.

 

Kelimeler arasındaki karşıtlık cümledeki kullanıma göre değişir.

doğru” kelimesinin zıt anlamlısı bir cümlede “eğri” olurken, diğerinde “yanlış” olabilir.

 

İki kelimenin (kökeni ne olursa olsun) anlamdaş, yakın anlamlı veya zıt anlamlı olabilmesi için aynı anlam özelliğini taşımaları gerekir. Meselâ, siyah ile beyaz, ancak ikisi de gerçek (temel) anlamda oldukları zaman zıt anlamlı olurlar. Hafif olmayan anlamındaki “ağır” kelimesinin ağır olmayan anlamındaki “hafif”le zıt anlamlı olabilmesi için ikisinin de gerçek (temel) anlamda kullanılması gerekir.

 

4. EŞ SESLİ KELİMELER


 

Yazılışı ve okunuşu aynı olduğu hâlde anlamları farklı olan kelimelerdir. Bunlar yalın hâlde olabildikleri gibi ek almış hâlde de olabilirler. Şiirde cinas olarak kullanılır ve cinaslı kafiye yapılır.

 

Gül: 1. çiçek, 2. gülmekten emir



Kır: 1. kırsal alan, 2. kırmaktan emir, 3. beyaz

Yazma: 1. baş örtüsü, 2. yazmaktan olumsuz emir, 3. yazma işi

 

Ek almış kelimelerle, ek almış ve almamış kelimeler arasında da eş seslilik söz konusudur. Bu ekler görevce farklı ekler de olabilir:

 

Siyah anlamındaki “kara” ile “kar-a” (-a: yönelme hâl eki) gibi

 

Oyuncakları olmuş çocukların kurşunlar



Zalimler her saat taze fidanları kurşunlar

 

Neden kondun a bülbül kapımdaki asmaya



Ben yarimden vazgeçmem götürseler asmaya

 

hala” ve “hâlâ”, “kar” ve “kâr”, “adet” ve “âdet” kelimeleri eş sesli değildir. Okunuşları ve anlamları farklıdır.



 


5. İkilemeler


 

Anlamı pekiştirip güçlendirmek ve çekici kılmak için aynı kelimenin, yakın anlamlı kelimelerin veya zıt anlamlı kelimelerin tekrarıyla oluşan kelime grubudur.

 

ev bark, çoluk çocuk, ufak tefek, doya doya ...

 

Yapı Yönüyle İkilemeler:

 

a) Yakın Anlamlı: doğru dürüst, delik deşik, eş dost



b) Aynı Anlamlı: kılık kıyafet, ses seda, köşe bucak...

c) Karşıt Anlamlı: Aşağı yukarı, ileri geri, az çok, er geç ....

d) Aynı Kelimenin Tekrarı: duya duya, ağır ağır, yavaş yavaş ...

e) Yansımaların Tekrarı: çat pat, kıs kıs, fısıl fısıl ...

f) Sadece Biri Anlamlı: eğri buğrü, eski püskü

g) Yarı Anlamlı: eciş bücüş, ıvır zıvır, abur cubur ...

 

İkilemelerin arasına hiçbir noktalama işareti konulamaz.

 

6. YANSIMALAR


 

Tabiata, insana, insan dışındaki canlılara ve eşyaya ait seslerin taklit edilmesi sonucu ortaya çıkan kelime veya kelime gruplarıdır.

 

tık, tak, pat, çat, hışır hışır, miyav, hırr, hav, me, mee, mışıl mışıl, fıkır fıkır, şıkır şıkır...

 

ÄYansımalardan isim ve fiil türetilebilir.

miyavlamak, çatırdamak, şıkırtı, meleşmek, şırıltı”

 

7. atasözleri


 

[Atalarımızdan günümüze kadar ulaşan, belirli bir yargı içeren, söyleyeni belli olmayan düz konuşma içinde kullanılan sözlerdir.

[Kalıplaşmış sözlerdir, eşanlamlılarıyla dahi değiştirilemez.

[Kısa ve özlü sözlerdir. Az sözle çok anlam ifade ederler

[Tecrübelere ve gözlemlere dayanırlar, bazen âdet ve gelenekleri ifade ederler

[Çoğu mecazlıdır.

[Anonimdir ve edebî tür özelliği gösterir.

[Genel bir yargı bildirir.

[Öğüt verme amacı taşır.

 

ZAt ölür meydan kalır, yiğit ölür şan kalır.



ZAç koyma hırsız olur, çok söyleme yüzsüz olur, çok değme arsız olur.

ZBöyle gelmiş, böyle gider

ZÇocuğa iş buyuran, ardınca kendi gider.

ZDamlaya damlaya göl olur.

ZDost kazan dost; düşman anadan da doğar.

ZEden bulur.

ZGeniş gününde dar gezen, dar gününde geniş gezer.

ZGöz görmeyince gönül katlanır.

ZHerkes kaşık yapar ama sapını yapamaz.

ZHer şey incelikten insan kabalıktan kırılır.

ZMart kapıdan baktırır, kazma kürek yaktırır.

ZÜzerine laf düşmedikçe konuşma.

ZVakitsiz açılan gül çabuk solar.

 

 


8. DOLAYLAMA


 

Bir kelimeyle anlatılabilecek bir durumu birden fazla kelimeyle anlatmaya denir.

 

yavru vatan”: Kıbrıs,



büyük kurtarıcı”: Atatürk,

derya kuzuları”: balık,

insanlığın iftihar kaynağı”: Hz. Muhammet,

Türkiye’nin kalbi”: Anakara

 

9. anlam genişlemesi


 

(yan anlam)

 

10. anlam daralması


 

] “oğul” kelimesinin önceleri kız ve erkek çocukları için kullanılırken şimdi artık sadece erkek çocukları için kullanılması gibi.

 

11. anlam iyileşmesi


 

] “kötü” anlamındaki yavuz kelimesinin artık “yiğit” anlamında kullanılması gibi.

 

12. anlam kötülenmesi


 

] “canlı” anlamındaki canavar kelimesinin artık yırtıcı yaratık anlamında kullanılması gibi.

 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   81


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə