Şekil 6 — 1 Elektrik enerjisi iie çalışan balatalı fren ve görünüşleri




Yüklə 57.79 Kb.
tarix22.04.2016
ölçüsü57.79 Kb.
MOTORLARIN FRENLENMESİ

6 — l) GtRlŞ: Durdurulacak motoru daha kısa zamanda durdur­mada veya yükün yerçekimi nedeniyle motor devrinin artmasına sebep olduğu durumlarda elektriksel fren yapılır. Kumanda devrelerinde ba-latalı frenleme, dinamik frenleme, faydalı frenleme ve ani durdurma ol­mak üzere başlıc^ dört çeşit fren kullanılır. Aşağıdaki kısımlarda her fren çeşidi sırayla açıklanacaktır:

6 — 2) BALATALI FRENLEME : Motorun frenlenmesi için motor kasnağının iki balata ile sıkılmasına balatah frenleme adı verilir. Bala­talar ile motor kasnağı arasındaki sürtünme kuvveti, motorun daha kısa bir zamanda durmasını sağlar. Balatah frenin (FR) bobini genellikle frenleyeceği motorun uçlarına bağlanır. Motor çalışmağa başladığında, balatah frenin (FR) bobini de enerjilenir. Enerjilenen bobin demir nü­veyi çeker ve balataları motor kasnağından ayınr. Bu anda motor şe­bekeye henüz bağlandığından, yol alarak normal çalışmasına başlar. Motor şebekeden ayrıldığında, balatah frenin bobin akımı da kesilir. Şe­kil 6 - l de görüldüğü gibi (A) yayının etkisiyle balatalar motor kasna­ğını sıkarlar. Motor kasnağı ile balatalar arasındaki sürtünme kuvveti,

rotoru çok kısa bir zaman içinde durdurur. Balatalı frenler asansör ve vinç gibi kuruluşlarda, motorların frenlenmesi için kullanılırlar. Bala­talı fren bobinleri, alternatif akımda kullanılırsa da, daha çok doğru akımda kullanılırlar.





Şekil 6 — 1) Elektrik enerjisi iie çalışan balatalı fren ve görünüşleri.

Şekil 6 - 2 de bir şönt motorun balatalı fren ile durdurulmasına ait bağlantı şeması verilmiştir. Motorun maksimum momentle yol alması için, bu devrede şönt sargı direkt olarak şebekeye bağlanmıştır. Şönt sargının uçlarına bağlı olan (VR1) varistörü, bu sargıdan geçen akımın kesilmesinde doğan indüksiyon gerilimini söndürür. Motor çalışmazken, (A) kontaktörü enerjili kalır. Kapanan (A) kontağı (Rl) direncini kısa devre eder. (Başlatma) butonuna basıldığında, (M) kontaktörü ve (ZR) zaman rölesi enerjilenir. Güç devresinde kapanan (M) kontakları en-düviyi ve (FR) fren bobinini şebekeye bağlar. (Rl) direnci kısa devre edilmiş olduğundan, enerjilenen bobin balataların hemen açılmasına ne­den olur. Endüvisi serbest kalan motor dönmeğe başlar. Kumanda dev­resinde kapanan (M) mühürleme kontağı motorun sürekli çalışmasını sağlar, ilk başlatmadan bir süre sonra, zaman rölesi normalde kapalı kontağını açar. (A) kontaktörünün enerjisi kesilir ve (A) kontağı açılır. (Rl) direnci (FR) fren bobinine seri olarak bağlanır. (Rl) direnci ba­latalı fren bobininin fazla ısınmasına engel olur ve enerji tasarrufu sağ-

lar. (Durdurma) butonuna basıldığında, (M) kontaktörünün ve (ZR) zaman rölesinin enerjisi kesilir. (M) kontakları açılır. Endüvi ve (FR) fren bobini şebekeden ayrılır. Balatalar motor kasnağını sıkarak motorun kısa zamanda durmasını sağlar.



Şekil 6 — 2) Bir şönt motorun frenlenmesinde kullanılan balatalı frenin bağlantı

şeması.

6 — 3) DİNAMİK FRENLEME : Hareket eden bir cismin üzerindeki yük arttırılırsa, o cismin hızı gittikçe azılır. Örneğin çalışan bir generatör yüklendikçe, generatörün devir sayısı düşer. Bir doğru akım motoru çalışırken endüvisi şebekeden ayrılırsa, üzerindeki kinetik enerji

nedeniyle endüvi bir süre daha dönmeğe devam eder. Endüvi kendi kendine dönerken kutuplar manyetik alan yaratmağa devam ederlerse, motorun endüvi iletkenlerinde gerilim indüklenir. Yani motor dinamo gibi çalışmış olur. Dinamo gibi çalışmakta olan motor bir dirençle yüklenirse, dönmekte olan endüvi daha çabuk durur. Böyle bir yöntemle durdurmayı çabuklaştır­maya, dinamik frenleme denir.



Şekil 6 — 3) Bir şönt motorun dinamik frenlenmesine alt kumanda ve güç devresi.

ÖRNEK 1) Şekil 6 - 3 de dinamik frenlemeyle durdurulacak bir şönt motorun bağlantı şeması verilmiştir. Bu devrede kullanılan (Ry) direnci yol verme direnci ve (Rf; direnci ise frenleme direnci görevini yapar. Yol verme momentinin yüksek olması için, bu devrede de şönt sargı devamlı olarak şebekeye bağlı kalır. Şekil 6 - 3 deki devrede (Başlatma) butonuna basıldığında, (M) kontaktörü enerjilenir. Normalde açık (M) kontağı (Başlatma) butonunu mühürler. Endüvi devresinde normalde kapalı (M) kontağı açılır, normalde açık (M) kontağı kapanır. (M) kontağının kapanmasıyla endüvi şebekeye bağlanır ve motor dönmeğe başlar. (Durdurma) butonuna basılınca, (M) kontaktörünün enerjisi kesilir. Kapanmış (M) kontağı açılır, açılmış (M) kontağı kapanır. Endüvi şebekeden ayrılır, şönt sargı devreye bağlı kalır. Endüvi şebekeden ayrıldığı halde, üzerinde bulunan klinetik enerji nedeniyle dönmeğe devam eder. Endüvi iletkenlerinde bir gerilim indüklenir. İndüklenen gerilim

normalde kapalı (M) kontağı ve (Rf) frenleme direnci üzerinden bir akım dolaştırır. Bu akım, dinamo gibi çalışan motoru frenler. Motor da kısa bir zaman içinde durur. Şekil 6-3 deki gibi bir bağlantıda devir sayısı sıfır oluncaya kadar dinamik frenleme devam eder.



Şekil 6 — 4) Bir seri motorun dinamik ve balata ile frenlenmesine ait bağlantı şemanı.

ÖRNEK 2) Şekil 6-4 de bir seri motorun çalıştırılması ve dinamik frenlenmesine ait bağlantı şeması verilmiştir. Bu seri motor, bir vinç kuruluşunda yükün taşınması için gerekli gücü sağlar. Kumanda devre­sinin çalıştırılmasında kullanılan paket şalter üç kontaklı ve üç konum­ludur. Paket şalterin kolu (Y) yükseltme konumuna çevrildiğinde, (M) kontaktörü enerjilenir. Güç devresinde (M) kontakları kapanır. Şebe­kenin (P) ucundan gelen akım (MI) kontağından, endüviden, yardımcı sargıdan, seri sargıdan, (FR) balatah fren bobininden, (Ry) yol verme

direncinden ve (M2) kontağından geçerek şebekenin (N) ucundan dev-resini tamamlar. (FR) fren bobininden geçen akım, balataları açar ve motorun endüvisi serbest kalır. Endüviden ve seri sargıdan geçen akım motorun dönmesine neden olur. Motor şekilde gösterilen ok yönünde döner ve yükü yukarıya doğru kaldırır. Yük istenen yüksekliğe geldi­ğinde, paket şalterin kolu (N) normal konumuna çevrilir. (M) kontak-torunun enerjisi kesilir. Kapanmış olan (M) kontakları açılır. Seri sar­gıdan ve endüviden geçen akım kesilir. Bu durumda (FR) fren bobinin­den geçen akım da kesildiği için, balatalar motor kasnağım sıkarlar ve motoru durdururlar. Böylece yükün yükseldiği noktada sabit olarak durmasını sağlarlar.

Yükün indirilmesi için, paket şalterin kolu (A) alçaltma konumuna getirilir. Bu durumda (DF) kontaktörü enerjilenir ve güç devresinde (DF) kontakları kapanır. Şebekenin (P) ucundan gelen akım (DF1) kon­tağından, seri sargıdan, (FR) balatalı fren bobininden, (Rl) direncin­den ve (DF2) kontağından geçerek şebekenin (N) ucundan devresini tamamlar. Fren bobini enerjilenir ve balatalar açılır. Seri sargıdan geçen akım makinanın kutuplannda bir manyetik alan yaratır. Vinçteki yük, endüviyi ok yönünün tersinde döndürür. Kuvvet hatlarını kesen endüvi iletkenlerinde şekilde işaretlenen gerilim doğar. Bu gerilim yardımcı sargıdan, seri sargıdan, (FR) fren bobininden, (DF3) kontağından ve (Rf) fren direncinden bir akım dolaştırır. Şebeke gerilimi ve endüvide indüklenen gerilim seri sargıdan ve fren bobininden aynı yönde akım geçirirler. Bu nedenle balatalar gene açık kalırlar. Seri sargıdan geçen akımların birbirine eklenmesi, indüklenen gerilimi büyütür. Endüvide indüklenen gçrilimin kapalı gözden dolaştıracağı akım, dinamo gibi ça­lışan makinayı frenler. Kapalı gözden geçen akımın değeri yani dinamik frenlemenin şiddeti, (Rf) fren direnciyle ayarlanır. Yükün ağırlığı, yü­kün aşağıya iniş hızını arttınrsa, endüvide indüklenen gerilim büyük olur. Bu durumda indüklenen gerilimin kapalı gözden dolaştıracağı akım ve dinamik frenlemenin şiddeti artar. Böylece yükün artan hızı otoma­tik olarak normal değerine düşmüş olur.

ÖRNEK 3) Şekil 6 - 5 de üç fazlı biı asenkron motorun dinamik frenlemeyle durdurulmasına ait bir bağlantı şeması verilmiştir. Bu dev­rede (Başlatma) butonuna basıldığında, (M) kontaktörü enerjilenir ve motor çalışmağa başlar. (Durdurma) butonuna hafifçe basıhrsa, motor frensiz olarak bir süre sonra durur. Alt kontakları kapanacak şekilde (Durdurma) butonuna basıldığında, (ZR) zaman rölesi ve (DF) kontaktö-

rü enerjilenir. Normalde açık (ZR) kontağı (Durdurma) butonunu mühür­ler. (ZR) zaman rölesinin ve (DF) kontaktörünün sürekli çalışmasını sağlar. (DF) kontaklan kapanınca, (TR1) transformatörü şebekeye, (Di) doğrultmaç çıkışı da motor uçlanna bağlanır. Stator sargılarından geçen doğru akım, motorda bir manyetik alan yaratır. Bu manyetik alanı ke­sen rotor çubuklannda gerilim indüklenir. Rotor çubukları kısa devre edilmiş olduklarından, indüklenen gerilim rotor çubuklarından akım do­laştırır. Makinanın bu durumu yüklü çalışan bir dinamoya benzer. Bu





Seldi 6 — 5) üç fazlı bir asenkron motorun dinamik frenlenmesine ait kumanda ve

güç devresi.

nedenle motorun devir sayısı çok çabuk azalır. Yani motor dinamik frenlemeyle durur. (ZR) zaman rölesi, rotorun durma zamanına göre ayarlıdır. Rotor durduğunda, zaman rölesinin (ZR - GA) kontağı açılır. (ZR) zaman rölesi ve (DF) kontaktörü devreden çıkar. Böylece dina­mik frenleme sona erer. (M) kontaklanyla (DF) kontaklarının çok kısa bir süre beraberce kapalı kalmaları, kısa devreye ve bir çok zarara neden olur. Bu sakıncaları ortadan kaldırmak için, (M) kontaktörüyle (ZR)

zaman rölesi ve (DF) kontaktörü arasında elektriksel kilitleme yapılır. (M) kontaktörü çalışırken, (ZR) zaman rölesi ve (DF) kontaktörü çalışamaz. (DF) kontaktörü ve (ZR) zaman rölesi çalışırken de (M) kon­taktörü enerjilenemez.



Şekil 6 — 6) üç fazlı bir asenkron motorun dinamik frenlenmesine ait kumanda ve

güç devresi.

ÖRNEK 4) Şekil 6 - 6 da üç fazlı bir asenkron motorun dinamik frenlemeyle durdurulmasına ait başka bir bağlantı şeması verilmiştir. Şekil 6-5 deki devreden farklı olarak, bu devrede bir ters zaman rölesi kullanılmıştır. Şekil 6-6 daki devrede (Başlatma) bu tonuna basıldığın­da, (M) kontaktörü ve (ZR) zaman rölesi enerjilenir. Kapanan (M) kon-tağıyla (Başlatma) butonu mühürlenir. (M) kontaktörüyle (ZR) zaman rölesinin sürekli çalışması sağlanır. (ZR) zaman rölesi enerjilenince, bu rölenin ilk önce kapalı kontağı açılır, sonra açık kontağı kapanır. Bu ne­denle motor çalışmağa başladığında, (DF) kontaktörü enerjilenemez. Esasında (M) kontaktörü ile (DF) kontaktörü arasındaki elektriksel kilitleme, her iki kontaktörün aynı anda enerjilenmesine engel olur. Mo-

tor durdurulmak istendiğinde, (Durdurma) butonuna basılır. (Durdur­ma) bu tonuna basıldığında, (M) kontaktörünün ve (ZR) zaman rölesi­nin enerjisi kesilir. Güç devresinde (M) kontakları açılır ve motor şebe­keden ayrılır. Açılmış olan (M) ve (ZR) konta/klan hemen kapanırlar. (ZR - GA) kontağı ise bir süre daha kapalı kalır ve sonn açılır. Bu nç-denle (Durdurma) butonuna basıldığında, (DF) kontaktörü hemen enerjilenir. Kapanan (DF) kontakları (TR1) transformatörünü şebekeye, (Di) doğrultmaç çıkışını da motor uçlarına bağlar. Stator sargılarından geçen doğru akım, motorda bir manyetik alan yaratır. Rotor dönmekte ol­duğundan, rotor çubukları bu manyetik alam keser. Rotor çubuklarında bir gerilim indüklenir ve rotor çubuklarından akım geçer. Makinanın bu durumu aşırı yüklenmiş bir dinamoya benzer. Bu nedenle motorun devir sayısı hızla azalır. Yani motor dinamik frenlemeyle durur. (ZR) zaman rölesi rotorun durma zamanına göre ayarlıdır. Rotor durduğunda, zaman rölesinin (ZR - GA) kontağı açılır. (DF) kontaktörü devreden çıkar ve dinamik frenleme sona erer.

ÖRNEK 5) Şekil 6 - 7 de üç fazlı bir aseııkron motorun dönüş yö­nünün değiştirilmesine ve dinamik frenlemeyle durdurulmasına ait bir bağlantı şeması verilmiştir. Bu devrede dinarı.k "renleme süresinin ayarında, bir ters zaman rölesi ku'l:.nıhr. Şekil 6 - / deki devrede (îleri) butonuna basıldığında, (I) kontaktörü enerjilenir. Güç devresinde (I) kontakları kapanır. Motor ileri yönde dönmeğe başlar. Kumanda devi e-sinde kapanan (I) kontaklarından birisi (îleri) butonunu mühürler, diğeri ise (ZR) zaman rölesini enerjilendirir. (ZR) zaman rölesi enerji-lenince, ilk önce normalde kapalı (ZR) kontağı açılır. Hemen sonra da normalde açık (ZR - GA) kontağı kapanır. Bu nedenle motor ileri yön­de dönerken, (DF) kontaktörü enerjilenemez. Motor dururken (Geri) butonuna basılırsa (G) kontaktörü enerjilenir. Güç devresinde (G) kon­takları kapanır. Motor geri yönde döner. Kumanda devresinde kapanan (G) kontaklarından birisi (Geri) balonunu mühürler, diğeri ise (ZR) zaman rölesini enerjilendirir. Zaman rezesi ani olarak kapalı kontağını açar, açık kontağını kapatır. Önce kapals kontak açıldığından ve sonra açık kontak .kapandığından, motor geri yönc3e çalışırken de (DF) kontaktörü enerjilenemez.

Motor ileri veya geri yönde dönerken (Durdurma) butonuna bası­lırsa, çalışan kontaktör ile (ZR) zaman rölesinin enerjisi kesilir. Açıl­mış olan (ZR) kontağı hemen kapanır. Kapanmış olan (ZR - GA) kontağı ise bir süre kapalı kalır ve sonra açılır. Bu nedenle (Durdurma) butonu­na basıldığında, (DF) kontaktörü hemen enerjilenir. Kapanan (DF) kon­takları stator sargılarından doğru akımın geçmesini sağlar. Böylece mo­tor dinamik olarak frenlenir. Devir sayısı hızla düşer ve rotor kısa bir zaman içinde durur. Rotor durduğunda, zaman rölesinin (ZR - GA) kon­tağı açılır. (DF) kontaıktörünün enerjisi kesilir. Böylece dinamik fren-



Şekil 6 — 7) Üç fazlı bir asenkron motorun dönüş ydnünUn değiştirilmesi ve dinamik frenlenmesine ait bağlantı şeması.

leme sona erer. Şekil 6 - 7 deki devrede doğabilecek çeşitli kısa devreleri önlemek için (I), (G) ve (DF) kontaktörleri arasında elektriksel kilitle­meler yapılır. Bu kilitlemeler nedeniyle üç kontaktörden biri çalışırken, diğer ikisi enerjilenemez.

ÖRNEK 6) Şekil 6-8 de yardımcı sargılı bir asenkron motorua dönüş yönünün değiştirilmesi ve dinamik frenlenmesine ait bir bağlantı şeması verilmiştir. Bu devrede dinamik frenleme süresinin ayarında, düz zaman rölesi kullanılmıştır. Şekil 6 - 8 deki devrede (tleri) buto-



Şekü 6 — 8) Bir fazlı, yardımcı sargılı asenkron motorun dönüş yönünün değiştirilmesi ve dinamik frenlenmesine ait bağlantı şeması.

nuna basıldığında, (I) kontaktörü ener j ilenir. Kumanda devresinde kapanan (I) kontağı (îleri) butonunu mühürler. Güç devresinde (I) kontakları kapanınca, (Y) sargısı direkt olarak, (Z) saııgısı ise (Cl) kondasatörüyle seri olarak şebekeye bağlanır. Bu bağlamada (Y) sar­gısı ana sargı, (Z) sargısı ise yardımcı sargı olur. Böylece motor ileri yönde döner. Motor dururken (Geri) betonuna basılırsa, (G) kontak­törü enerjilenir. Kapanan (G) kontağı (Geri) butonunu mühürler. Güç devresinde (G) kontaktan kapanınca, (Z) sargısı direkt olarak, (Y) sargısı ise (Cl) kondansatörüyle seri olarak şebekeye bağlanır. Bu du­rumda (Z) sargısı ana saj-gı, (Y) sargısı ise yardımcı sargı olmuş olur. Böylece motor geri yönde döner.

* Motor ileri yönde dönerken kumanda djevresinin en alt satırında (I) kontağı, motor geri yönde dönerken de aynı satırdaki (G) kontağı kapalı olur. Motor çalışırken bu kontakların birinden geçen alternatif akım, (Di) diyodu ile doğrulur. Doğru akım da (C2) kondansatörünü şarj eder. Yani herhangi bir yönde döndürülmek için motor şebekeye bağlandığında, (C2) kondansatörü kısa bir sürede şarj olur ve motor çalıştıkça şarjlı olarak kalır. (Di) diyoduna seri olarak bağlı (Rl) di­renci, şarj akımını sınırlamaya yarar.

Motor ileri veya geri yönde dönerken (Durdurma) butonuna bası­lırsa, (ZR) zaman rölesi ve (DF) kontaktörü enerjilenir. Normalde açık ve ani kapanan (ZR) kontağı, (Durdurma) butonunu mühürler. (ZR) zaman rölesinin ve (DF) kontaktörünün sürekli çalışmasını sağlar. (DF) kontaktan kapanınca, şarj olmuş (C2) kondansatörü (Z) sargısı­nın uçlarına bağlanır ve bu sargı üzerinden boşalır. (Z) sargısından ge­çen akım bir manyetik alan yaratır. Manyetik alanı kesen rotor çubuk­larında gerilim indüklenir. Bu gerilim rotor çubuklarından akım dolaş­tırır. Motor yüklenmiş bir generatör gibi çalışır. Kısa bir zaman sonra durur. Zaman rölesi rotorun durma zamanına göre ayarlıdır. Rotor dur­duğunda, zaman rölesinin (ZR-GA) kontağı açılır. (ZR) zaman rölesi ve (DF) kontaktörü devreden çıkar. Böylece dinamik frenleme sona erer. Şekil 6-8 deki devrede doğabilecek çeşitli kısa devreler, (I), (G) ve (DF) kontaktörleri arasında yapılan elektriksel kilitlemeyle önlenir. Elektriksel kilitleme, kontaktörlerden birisi çalışırken diğerlerinin ça­lışmasına engel olur.

ÖRNEK 7) Şekil 6-9 da üç fazlı bir senkron motorun dinamik frenlenmesine ait bağlantı şeması verilmiştir. Bu devrede (Başlatma) butonuna basıldığında, (M) kontaktörüyle (ZR1) ve (ZR2) zaman röle­leri enerjilenir. Kapanan (M) kontağı (Başlatma) butonunu mühürler ve devrenin sürekli çalışmasını sağlar. Güç devresinde (M) kontakları kapanır, senkron motor şebekeye bağlanır. Rotorda bulunan kısa devre edilmiş çubuklar, senkron motorun asenkron motor gibi yol almasını sağlarlar. Rotorun devir sayısı gittikçe yükselir ve senkron devir sayı­sına yaklaşır. Devir sayısı en büyük değere ulaştığında, (ZR1) zaman rö­lesi (ZR1 - GK) kontağını kapatır. (TR1) transformatörünü şebekeye, (Di) doğrultmaç çıkışını da senkron motorun uyartım sargılarına-bağ­lar. Rotorda meydana gelen manyetik kutuplar, statordaki döner alanın manyetik kutuplanyla kilitlenir. Böylece senkron motor senkron devir sayısında dönmeğe başlar. Senkron motor şebekeye bağlandığı anda

enerjilenen (ZR2) zaman rölesi önce (ZR2) kontağını açar, sonra da (ZR2 - GA) kontağını kapatır. (ZR2) zaman rölesine ait kontaklar du­rum değiştirirken, (PF) kontaktörü enerjilenemez.





Şekil 6 — 9) Üç fazlı bir senkron motorun dinamik frenlenmesine ait kumanda

ve güç devresi.

(Durdurma) butonuna basıldığında, (M) kontaktörüyle (ZR1) ve (ZR2) zaman rölelerinin enerjileri kesilir. Güç devresinde (M) kontak­ları açılır. Senkron motor şebekeden ayrılır. Fakat ataleti nedeniyle rotor bir süre daha dönmeğe devam eder. (ZR2) zaman rölesinin ener-jisi kesilince, bu rölenin (ZR2) kontağı ani olarak kapanır. (ZR2) za­man rölesinin (ZR2 - GA) kontağı ise bir süre daha kapalı kalır ve son­ra açılır. Bu nedenle (Durdurma) butonuna basıldığında, (DF) kontak­törü hemen enerjilenir. Kumanda devresinin en alt satırında kapanan

(DF) kontağı, (TR1) transformatörünü şebekeye ve (Di) doğrultmaç çıkışını da senkron motorun uyartım sargısına bağlar. Rotor dönmekte olduğundan, uyartım sargısından geçen akım makinamn stator sargıla­rında bir gerilimin indüklenmesine neden olur. Güç devresinde kapanan (DF) kontakları, üç adet yük direncini makinamn stator sargı uçlarına bağlar. Bu dirençler senkron generatör gibi çalışmakta olan makinayı yükler. Böylece şebekeden ayrılmış olan motorun kısa bir süre içinde durmasını sağlar.

6 — 4) FAYDALI FRENLEME: Dinamik frenlemede, genera­tör gibi çalışan motor bir dirençle yüklenir. Böylece motorun daha kısa zamanda durması sağlanır. Dinamik frenleme direncinde ısıya dönüşen güçten yararlanılamaz. Halbuki motorun frenlenmesinde generatör gibi çalışan makina şebekeyi beslerse, frenleme gücü boşa harcanmamış olur. Bir motorun generatör gibi çalışıp şebekeyi beslemesine ve böy­lece frenlenmesine faydalı frenleme adı verilir.

Şekil 6 - 10 da vinçlerde kullanılan bir şönt motora ait bağlantı şeması verilmiştir. Yol verme momentinin yüksek ylmasmı sağlamak için, bu devrede şönt sargı devamlı olarak şebekeye bağlı tutulur. Ku­manda devresinde (Yukan) butonuna basıldığında, (Y) kontaktörü enerjilenir. Kapanan (Y) kontağı (Yukarı) butonunu mühürler. Güç devresinde (Y) kontakları kapanır. Endüvi şebekeye bağlanır. Motor şekilde gösterilen ok yönünde döner. Vinç yükü yukarıya doğru kaldı­rır. Yük istenen yüksekliğe çıkınca (Durdurma) butonuna basılır. Mo­torun ve yükün durması sağlanır. Kumanda devresinde (Aşağı) buto­nuna basıldığında, (A) kontaktörü enerjilenir. Güç devresinde (A) kon­takları kapanır. Endüvi şebekeye bağlanır. Motor şekilde gösterilen oka ters yönde döner. Vinç yükü aşağıya doğru indirmeğe başlar. Motorun normal çalışmasında endüvide bir gerilim doğar. Şebeke gerilimine ters olan bu gerilime zıt elektromotor kuvvet denir. Zıt E. M. K. in değeri şebeke geriliminden daha küçüktür. Eğer yük çok ağırsa, aşağı inişte yükün hızı artar. Bu durumda zıt E. M. K. in değeri şebeke geriliminden daha büyük olur. Generatör gibi çalışan motor şebekeyi besler. Makina­mn şebekeyi beslemesi, yüklenmesine ve frenlenmesine neden olur. Troleybüs, tranvay ve elektrikli trenlerde hızı yavaşlatmak için faydalı frenleme çok kullanılır. Vinç yükü aşağıya doğru indirirken, endüvi akımı (K) polarize rölesinin içinden geçer. Eğer makina motor olarak çalışırsa, endüvinin şebekeden çektiği akım (K) polarize rölesini eneıji-

lendirmez. Bu rölenin kontağı açık kalır. Yük nedeniyle endüvinin hzı arttığında, endüvi şebekeyi beslemeğe başlar. (K) polarize rölesinden ters yönde geçen akım, bu röleyi enerjilendirir. (K) kontağı kapanır ve (Pl) uyartım reostası kısa devre olur. Şönt sargıdan geçen akım çoğalır. Endüvide doğan gerilim büyür. Endüvinin şebekeye vereceği akım, dolayısıyla frenleme gücü artar.





Şekil 6—10) Bir şönt motorun faydalı frenlenmesine ait güç ve kumanda devresi.

6 — 5) ANİ DURDURMA : Motor bir yönde dönerken şebekeden ayrılır ve ters yönde dönecek şekilde hemen şebekeye bağlanırsa, motorda ters yönde bir döndürme momenti meydana gelir. Devir sayısı hızla düşler ve sıfır olur. Miotor ters yönde dönmeden şebekeden ayrılırsa, kısa zamanda durur. Böyle bir elektriksel frenlemeye ani durdurma adı verilir. Ani durdurma sistemini bir motora uygulamadan evvel, mo-

torun yol alma karakteristiğini ve tezgâhın durumunu iyice incelemek gerekir. Aksi takdirde motor şebekeden aşırı akım çeker ve tezgâhta tehlikeli değerde mekanik kuvvetler doğar.



Şekil 6— 11) Bir şont motorun ani durdurulmasına ait güç ve kumanda devreei.

ÖRNEK 1) Şekil 6 -11 de bir şönt motorun ani durdurulmasına ait bağlantı şeması verilmiştir. Ani durdurmada, endüvide indüklenen gerilim (Zıt E. M. K.) şebeke gerilimine eklenir. Bu nedenle motor şebekeden yol alma akımının iki katına yakın bir akım çeker. Bu akımı sınırlamak için, devrede (Rf) ani durdurma direnci kullanılır. (Rf) ani durdurma direncinin değeri yaklaşık olarak (Ry) yol verme direncinin iki katına eşittir. Ani durdurmayı otomatik olarak gerçekleştir­mek için, devrede otomatik çalışan bir anahtar kullanılır. (A) harfi ile işaretlenmiş

bu anahtar, mildeki sürtünme kuvvetiyle veya merkezkaç kuvvetiyle ça­lışır.

Yol verme momentinin yüksek olmasını sağlamak için, şekil 6-11 deki devrede şönt sargı devamlı olarak şebekeye bağlı tutulur. Bu dev­rede (Başlatma) bu tonuna basıldığında, (M) kontak toru ener j ilenir. Kapanan (M) kontağı (Başlatma) butonunu mühürler ve sürekli çalış­mayı sağlar. Güç devresinde (M) kontakları kapanır. Endüvi şebekeye bağlanır. Endüviden yukarıdan aşağıya olmak üzere bir akım geçer. Mo­tor şekilde gösterilen yönde döner. Mildeki sürtünme veya merkezkaç kuvveti nedeniyle, (A) ani durdurma anahtan kapanır. Normalde kapalı (M) kontağı evvelce açıldığından, bu durumda (G) kontaktörü enerji-lenmez. Motorun çalışması (Durdurma) butonuna basılıncaya kadar devam eder. (Durdurma) butonuna basıldığında, (M) fcontaktörünün akımı kesilir ve endüvi şebekeden ayrılır. Evvelce açılmış olan (M) kon­tağı kapanır. Ataleti nedeniyle endüvi dönmekte olduğundan, (A) ani durdurma anahtarı kapalı kalır. Bu nedenle (G) kontaktörü ener j ile­nir. (G) kontakları kapanır ve endüvi tekrar şebekeye bağlanır. Bu du­rumda endüviden aşağıdan yukarıya doğru olmak üzere bir akım geçer. Bu akını ters yönde bir döndürme momenti yaratır. Ok yönünde dönen endüvinin devir sayısı hızla düşer. Devir sayısı sıfır olduğunda, (A) ani durdurma anahtan açılır. (G) kontaktörünün enerjisi kesilir. (G) kon­takları açılır ve endüvi şebekeden ayrılır. Motor ters yönde dönmeden, çok kısa bir zaman içinde durdurulmuş olur.

ÖRNEK 2) Üç fazlı bir asenkron motorun ani durdurulması, şe­kil 6-12 de verilen devre ile yapılır. Bu devrede (Başlatma) butomınâ basılınca, (I) kontaktörü enerjilenir. "Normalde kapalı (I) kontağı açı­lır, normalde açık (I) kontakları kapanır ve motor ileri yönde döner. Motorun dönmesiyle (A) ani durdurma anahtan kapanır. Evvelce nor­malde kapalı (I) kontağı açıldığından, (G) kontaktörü enerjilenemez. (Durdurma) butonuna basılınca (I) kontaktörünün enerjisi kesilir ve motor şebekeden aynlır. Rotor dönmeğe devam ettiğinden, ani durdur­ma anahtarı kapalı kalır. Kapanan (I) kontağı (G) kontaktörünü ener-jilendirir. Güç devresinde (G) kontakları kapanır, îki fazın yeri değişe­rek motor tekrar şebekeye bağlanır. Meydana gelen ters döndürme mo­menti, rotorun devir sayısını hızla düşürür. Devir sayısı sıfır olduğunda, ani durdurma anahtan açılır. (G) kontaktörünün enerjisi kesilir. Rotor ters yönde dönmeden, motor şebekeden aynlır. Böylece asenkron motor ani olarak durdurulmuş olur.



Şekil 6 — 12) Üç fazlı bir asenkron motorun ani durdurulmasına ait kumanda

ve güç devresi.

ÖRNEK 3) Her iki yönde dönebilen üç fazlı bir asenkron motorun ani durdurulmasına ait bağlantı şeması şekil 6 -13 de verilmiştir. Bu dev-rede (tleri) butonuna basıldığında, (I) kontaktörü enerjilenir. Normal­de kapalı (I) kontağı açılır, normalde açık (I) kontakları kapanır. Mo­tor ileri yönde dönmeğe başlar* (A) ani durdurma anahtarının (tleri) dönüş yönündeki kontağı kapanır. Evvelce normalde kapalı (I) kontağı açıldığından, bu durumda (G) kontaktörü enerjilenemez. (R) fazından gelen akım (A) ani durdurma anahtarının (tleri) dönüş yönündeki kon­tağından, kapanmış (I) mühürleme kontağından, (Geri) butonu üst kontaklanndan ve normalde kapalı (G) kontağından geçerek (I) kpntak-törünü sürekli olarak çalıştırır. Böylece motor ileri yönde sürekli olarak döner. Motorun ileri yöndeki dönüşü, (Durdurma) butonuna basılıncaya kadar devam eder. (Durdurma) butonuna basıldığında, (I) kontaktörü-nün enerjisi kesilir. Güç devresinde (I) kontakları açılır ve motor şebe-bekeden ayrılır. Kumanda devresinde açılmış olan (I) kontağı kapanır. Rotoı ileri yönde dönmekte olduğundan, (A) ani durdurma anahtarının (tleri) dönüş yönündeki kontağı kapalı kalır. Bu kontak ve normalde kapalı (I) kontağı üzerinden geçen akım (G) kontaktörünü enerjilen-dirir. Güç devresinde (G) kon taklan kapanır, iki fazın yeri değişmiş

olarak, motor tekrar şebekeye bağlanır. Rotoru ileri yönde dönmekte olan motorda, ters yönde bir döndürme momenti meydana gelir. Devir sayısı hızla düşer ve sıfır olur. Ani durdurma anahtarı normal konumu­na döner. (G) kontaktörünün enerjisi kesilir. Motor şebekeden ayrılır. Ters yönde dönmeğe başlamadan motor ani olarak durmuş olur.



Şekil e — 13) üç fazlı bir asenkron motorun dönüş yönünün değiştirilmesi ve ani durdurulmasına ait bağlantı şeması.

Şekil 6 -13 deki devrede (Geri) butonuna basılırsa, (G) kontak-törü enerjilenir. Normalde kapalı (G) kontağı açılır, normalde açık (G) kontakları kapanır. Motor geri yönde dönmeğe başlar. Rotor dönmeğe başlayınca, (A) ani durdurma anahtarının (Geri) dönüş yönündeki kon­tağı kapanır. (G) kontağı evvelce açılmış olduğundan, bu durumda (I) kontaktörü enerjilenemez. (R) fazından gelen akım (A) ani durdurma anahtarının (Geri) dönüş yönündeki kontağından, kapanmış (G) mü­hürleme kontağından, (ileri) butonu üst kontaklarından ve normalde ka­palı (I) kontağından geçerek (G) kontaktörünü sürekli olarak çalıştım. Böylece motor geri yönde sürekli olarak döner. Motorun geri yöndeki dönüşü (Durdurma) butonuna basılıncaya kadar devam eder. (Durdur­ma) butonuna basıldığında, (G) kontaktörünün akımı kesilir. Güç devre­sinde (G) kontakları açılır ve motor şebekeden ayrılır. Kumanda dev­resinde açılmış olan (G) kontağı kapanır. Rotor geri yönde dönmekte olduğundan, (A) ani durdurma anahtarının (Geri) dönüş yönündeki kontağı kapalı kalır. Bu kontak ve normalde kapalı (G) kontağı üzerin­den geçen akım (I) kontaktörünü enerjilendirir. Güç devresinde (I)



kontakları kapanır, îki fazın yeri değişmiş olarak motor tekrar şebekeye bağlanır. Rotoru geri yönde dönmekte olan motorda, ters yönde bir dön­dürme momenti meydana gelir. Bu nedenle devir sayısı hızla düşer ve sıfır olur. (A) ani durdurma anahtarı normal konumuna döner. (I) kontaktörünün enerjisi kesilir. Motor şebekeden ayrılır. Böylece mo­tor ters yönde dönmeden ani olarak durdurulmuş olur.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə