Musa yaqubun




Yüklə 1.62 Mb.
səhifə3/13
tarix22.02.2016
ölçüsü1.62 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
2.

YARADICILIQ ƏZABI:

POEZİYANIN ÇƏTİN YOLU



Bu başlıq məndə paradoksal da göründü: Yaradıcılıq axı, xoşbəxtlik, sevinc gətirir. Həqiqətdir, lakin kimə? Oxucusuna! Müəllifinə isə daxili çarpışma, duyğulanma, nəhayət əzab bağışlayır. Və yeri uzun müddət qalır, silinib getmir. Musa Yaqubun özü «İki qəlb, iki dünya» poemasının nəşrindən («Azərbaycan gəncləri», 1959, mart 6-8---) sonra: «bu mənə böyük sevinc gətirdi, ancaq sənət yolunda ən ağır əzab və həyəcanlarım başladı» - etiraf etmişdi. İş elə gətirir ki, şair böhran keçirir – ya yaza bilmir, ya da poeziyaya hörmət olaraq miyanə şeirlərdən qaçır. «Böhran» mahiyyətcə ağır problemlə üz-üzə gəlməkdi, mövcudun yaşamaq iqtidarını itirməkdi. Sosial-siyasi müstəvidə belə səciyyələnir. Şairin yaşadığı böhransa onun ruhən yaşamamasıdır. Musa Yaqub tənqidçi Vaqif Yusiflə müsahibəsində haqlıdır: «İki il böhran keçirdim, hətta istədim şeirin daşını atam… O iki ildə «Azərbaycan gəncləri» qəzetində cəmi iki şeirim çap olunmuşdu. Ancaq bu böhran tezliklə həyatımdan çəkilib getdi». Musa Yaqubdakı bu «böhran» poetik macal idi, daxili axtarış idi. Mövzuların fikirdə, yaddaşda bir-birinə sığınması idi. Axı, Nyutonsayağı əhvalat­lar şairin də başına gəlir.

M.Yaqub söyləyir ki, günlərin bir günü həyətimizdə yaxından görünən dağlara baxdım, o dağlarda hələ çəkilib getməmiş ağappaq qara baxdım, təzəcə tumurcuqlanan ağaclara baxdım. Qorxa-qorxa açan nərgiz çiçəyini gördüm. Ürəyimdə çox qəribə, amma məhrəm hisslər oyandı, düşündüm ki, ay Musa, bir belə gözəlliyi görürsən, bəs bundan yaz da. Və üzümü tutdum təbiətə. Mövzumu tapdım. Həmin iki ili mən şair ömrümə yazmıram…

Bəs ömrə nə yazıldı?

«Qış lövhələri», «Damla», «Lalə», «Güllə gəzdirən maral», «Həyat və sükut» şeirləri. Altmışıncı illərin ilk beş ilinin məhsulları. Diqqət yetirək – təbiət şairin ilhamının dupduru gözünü açmış, gur sular kimi çağlamışdır. «Qış lövhəsi»ndə qarın bəmbəyaz rəngi var, qışın bir sükut sehri var – soyuqda həyat donur, buz bağlayır. Hələlik belədir:


Yatar sıx meşələr səssiz-səmirsiz,

Yatar qoca palıd qol-budağıyla.

Alçaq budaqlarda salxımlanıb buz,

Yatar ağacların son yarpağıyla.

Eşənək yerini itirdi quşlar,

Çaylar gurultusuz, çöl-bayır yatır.

Ayı zağazında aclıqdan bezir,

Yastı dabanını yalayıb yatır.
Diqqət yetirək. Qışdır, deməli, qardır – soyuqdur, buzdur. Vəssalam. Adi insanın gördüyü mənzərədir, Təbiətin qış fəslinin görümüdür. Bəs şair bu «görümə» necə yanaşdı ki, canımızdan keçdi qış, quşların yem yolunu bağladı. İş o yerə çatdı – mağarasında ayının köməyinə yastı dabanı çatdı. Bax, şairin bizdən – oxucudan fərqi belə ilahi sözə qatdığı rəngdir, içindən verdiyi nəfəsdir. Hələ qışdan nəfəs alan başqa canlıları da şair görmüşdür:
Girib dağ keçisi dalda yerlərə,

Maral nəfəsiylə əridir qarı.

Yatır cüyürüylə, yatır dağ-dərə,

Pozur bu sükutu qar topaları.
Biz bu mənzərədən zövq alıb yan keçərdik, uzağı, bir də boylanıb baxardıq, əyilib bir ovuc qarı üzümüzə sürtərdik. Lakin şair Təbiətin bu təbiəti üçün kədərlənmir, adi əyləncə kimi də baxmır; bir həyat nişanəsi görür və inanır:
Təbiət demir ki, ömür gödəlir,

Yatır şirin-şirin, bir baxın ona.

Onunçun arxayın uyuyur, bilir –

Bir də qovuşacaq cavanlığına.
Şairliyin, yəni şeirini ürəyinə sıxıb vərəqə köçürənlərin demək olar ki, hamısı bu zəhmətdən sevinc dadmadıqlarını bildirirlər. Xalq şairi Nəriman Həsənzadə bu fikirdədir: «Şairlik xoşbəxtlik deyil. Hər şeyi ürəyinə salırsan, hər şeyi ürəyindən keçirirsən. Sənə aidiyyatı olmayan şey haqqında fikirləşirsən, dərdini çəkirsən». – Tamamilə haqlıdır. Şair bu sırada xüsusilə, seçilir: o, ən qlobal hadisəni belə ani olaraq tutur və yaşayır. Sanki güclü və dupduru çay suyunda üzüaşağı cığal balıq üzür; onu mütləq tutmalısan. Bəli, sən o balıqdan da cəld hərəkət etməlisən ki, istəyinə çatasan. Payızda bədəninin hərarəti ola-ola üşüyürsən – bu, səndən asılı deyil – daxili həyəcanındır, səni min bir yerə aparır. Amma payızın rəmziləşmiş «adı» var ki, ora gedib çıxırsan. Şair bəs nə edir? Musa Yaqub da həmin payızın bir atributu – yarpağı zəif detal kimi götürmür, məhz yarpaq tökümündə onu tənha qoymamağı arzu edir. Halbuki, tənhalıq hələ bədbinlik deyil!
Nə xoşbəxtdir ağaclar,

Bahara ümidi var.

Mənə bir ümid ver, yar,

Yarpaqlar

töküləndə.

Darıxdırmaz yaz məni,

Yayda görsən az məni.

Gəl, qoyma yalqız məni

Yarpaqlar

töküləndə.
Musa Yaqub fərdi üslubunun cazibəsindən heç vaxt çıxmamışdır şeir yazmaq naminə. Və o, poeziyaya idrakla emosiyanın vəhdəti gözündə yanaşmışdır; haçansa, hansı dəqiqələrdəsə bu iki fenomenin «barışmasını» gözləmişdir. Baxmayaraq kənardan ağacı da, dağı da, çayı da, bir sözlə, təbiəti görür, lakin poetik ehtiyatını əldən vermir. Axı, hər gün yüzlərlə bu cür «ehtiyatsızlıqdan» yazılan şeirlər oxuyuruq və…

Ədə­biy­yat­çı Pol Klo­del nə de­yir­di? Sa­də və adi hə­qi­qə­ti: "Po­e­zi­ya sa­də­cə ağı­lın oyu­nu de­yil. Şa­ir ona gö­rə yaz­mır ki, əy­lən­sin, ya­xud mü­əy­yən küt­lə­lə­ri əy­lən­dir­sin. O öz ru­hu­nun və bü­tün ma­ne­ə­lə­rə bax­ma­ya­raq, onu öz da­xi­li alə­mi­lə bağ­la­yan ası­lı­lıq­la­rın qay­ğı­sı­na qa­lır. Şa­i­ri ya­ra­dı­cı­lı­ğa sövq edən özü­nü da­ha yax­şı dərk et­mək, öz da­xi­li im­kan­la­rı­nı dur­ma­dan yox­la­maq ar­zu­su­dur, bir də onun qəl­bi­ni və fi­kir­lə­ri­ni həd­din­dən ar­tıq ağır­laş­dı­ran nəs­nə­lə­ri özü üçün ay­dın­laş­dır­maq tə­lə­bi. Bu­na gö­rə də hət­ta ilk ba­xış­da ən sa­kit şe­ir be­lə, hə­mi­şə hə­qi­qi ru­hi dra­ma­dır. Bu dra­mı təş­kil edən ha­di­sə isə də­rin və po­e­tik­dir. Şa­ir öz tə­fək­kü­rü­nün də­rin­lik­lə­ri­nə da­lıb nə­cib söz­lər, his­sə­cik­lər ta­pır, onu işıq üzü­nə çı­xa­rıb kris­tal­laş­dı­rır". İq­ti­bas nə­dən­sə yor­ma­dı mə­ni, ona gö­rə ki, şa­ir­lə şe­i­rin ara­sın­da­kı mə­su­liy­yə­tin qiy­mə­ti­ni gör­düm. Mu­sa Ya­qub be­lə bir me­ri­di­an­da ürə­yi­nə yer ayı­rıb, han­sı tə­rə­fin­dən is­tə­sə sa­ğa, so­la və də­ri­nə hə­rə­kət edir. Çün, şa­ir ürə­yi­dir və heç də ona ra­hat­lıq gə­tir­mir, "na­ra­hat duy­ğu­dur, da­şar dur­ma­dan", - de­yir; "dö­yəc­lər daş­la­rı çay­la­rın su­yu", - pı­çıl­da­yır; "ürə­yim, çay ki­mi ya coş hər za­man, ya çay­laq da­şı tək buz olub so­yu", - qə­ti­ləş­dir; "ya gə­rək ata­san se­vin­ci, qə­mi", «sə­ni də buz ba­sa sü­ku­nət boğ­da", - ün­siy­yə­tə ça­ğı­rır:


Ya gə­rək şer üs­tə

kəh­rə­ba ki­mi

əri­yib-əri­yib

çı­xa­san yo­xa.

Yan­mır­sa

Kö­zün də kö­mür­dür adi,

Nə tor­pa­ğa şə­rik,

Nə oda şə­rik.

Şa­ir ürə­yi ki, mə­şəl ol­ma­dı,

Nə o tə­rəflik­dir,

nə bu tə­rəf­lik.
Mən "or­ta şe­ir"in tə­rəf­da­rı ol­ma­mı­şam və "or­ta­bab şa­ir"i də qə­bul et­mi­rəm. Şa­ir üçün, konkret bir şe­i­rin ya­ran­ma­sı, do­ğu­mu mə­qam­la­rın­da epik po­e­zi­ya­dan uzaq ol­maq gə­rək­dir, li­rik mo­ti­vin gü­cü-qüv­və­ti sil­kə­lə­mə­li­dir və dü­şü­nül­mə­miş, plan­laş­dı­rıl­ma­mış ob­raz­lar, çev­ril­mə­lər və sa­i­rə po­e­tik fik­rin tam­lı­ğı­nı şərtlən­dir­mə­li­dir. Mu­sa Ya­qu­bun "Ay­rı­lıq­lar mo­no­lo­qu" (adı bir az qu­ru səs­lə­nir) şe­i­ri be­lə bir po­etik du­rum­da qə­lə­mə alın­mış­dır. Pa­lıd ağa­cı bir po­e­tik bə­ha­nə ro­lu­nu oy­na­yır, am­ma ta­mam göz­lə­nil­məz fak­tın po­e­tik tə­rən­nü­mü. Bu də­fə şa­i­rə sor­ğu-su­al­la baş­la­yır­lar: "- Ka­ğı­zın, qə­lə­min ne­cə­dir, şa­ir? Ca­va­bın­da: "Pa­lıd ağa­cın­dan mək­tub al­mı­şam, çi­nar ağa­cın­dan mək­tub al­mı­şam", - ov­qa­tı­nı kök­lə­yir:
Su­al­lar için­də ça­şıb qal­mı­şam; -

- Me­şə­lər­də bu­daq bu­da­ğa çat­mır,

Bəs siz­də qo­şa­lar, tək­lər ne­cə­di?

Biz­də kök qal­ma­yıb, bu­daq qal­ma­yıb,

Bəs siz­də bu­daq­lar, kök­lər ne­cə­di?

Qa­pı­dan qa­pı­ya ərklər ne­cə­di?

Nə qa­lıb qır­ğı­ndan, hə­də­dən öz­gə,

Mi­şar­dan, bal­ta­dan, rən­də­dən öz­gə?

Yo­lu­nuz?..

- Qal­ma­yıb ay­rı yo­lu­muz;

Çi­çək­dən-çi­çə­yə arı yo­lu­muz,

Ağac­dan-ağa­ca quş yo­lu­muz yox.

Gə­dik­dən-gə­di­yə ma­ral yo­lu­muz,

Qa­ya­dan-qa­ya­ya daş yo­lu­muz yox:

Bü­tün cı­ğır­la­rı kə­sib tök­mü­şük,

Bir ya­na çıx­ma­ğa baş yo­lu­muz yox.

Öl­kə­dən-öl­kə­yə pul yo­lu­muz var,

Yox­du şer yo­lu, mehr yo­lu­muz.

Əv­vəl dur­na sə­fi duy­ğu yo­luy­du,

İn­di ov yo­lu­muz, xe­yir yo­lu­muz.
Şe­i­ri oxu­yan­da eh­ti­mal et­dim ki, Mu­sa Ya­qub qız­dır­ma ha­lı ke­çi­rib­dir, tit­rət­mə baş ver­mə­sə bu cür şe­ir­lər də­mir tə­fək­kür­dən dam­la-dam­la sü­zü­lüb mis­ra­la­ra çev­ril­məz. Bil­mi­rəm han­sı­sa söz us­ta­sı "po­e­zi­ya xəs­tə­lik­dir" - de­miş­dir! Bax­ma­ya­raq şe­ir ya­zıl­dıq­ca qız­dır­ma­nın də­rə­cə­si aşa­ğı dü­şür­sə bu, hə­lə tam sa­ğal­ma­ğa zə­ma­nət ver­mir, hə­kim­lə­rin şə­ha­də­ti­nə gö­rə qız­dır­ma, ək­si­nə, or­qa­niz­mi tə­miz­lə­yir - şe­ir də şa­i­rlə dün­ya­ya gələn bir or­qa­nizmdir. Bu də­fə mən su­al ve­ri­rəm şa­ir Mu­sa Ya­qu­ba: Bəs şe­ir yaz­ma­yan­da (bu, özün­dən ası­lı de­yil) han­sı hisslə­ri ke­çi­rir­sən - ya­şa­yır­san?

Su­al çə­tin­dir ca­va­bı­nı alan­da. Çün, şe­ir ru­hun ürək­dən qə­fil çıx­ma­sı­na bən­zər; təh­təl-şü­ur an­la­rı­dı; özün­də olur, bə­dən­də, vü­cud­da olan, hə­rə­kət­də olan şey­lər funksi­ya­sı­nı da­yan­dı­rır, yol­lar bağ­la­nır ki, rəh­bər sağ-sa­la­mat keç­sin. Hə, şa­i­rin "rəh­bə­ri" o şe­ir­dir. Hə, su­a­lı­ma qa­yı­dı­ram Mu­sa­nın ca­va­bı ilə:


Ürə­yim
Pa­yız çə­mə­ni­nə bən­zər hə­lə­lik,

Da­ya­nıb nəğ­mə­siz

qa­lıb çi­çək­siz.

Ürə­yim

Dal­ğa­sız də­ni­zə bən­zər hə­lə­lik,

Uyu­yur tu­fan­sız.

ya­tar kü­lək­siz.

Har­da lən­gi­yib­dir duy­ğu yel­lə­ri,

Səs­lə­səm,

ça­ğır­sam dö­nər­mi ge­ri?..
Ca­va­bı sa­də ol­sa da hə­qi­qət­dir: Ba­har gə­lər, dağ ça­yı sel­lə­nər, co­şar, in­di­sə qış­dır. O dağ ça­yı da sus­muş, qa­ya­la­rın ha­ra­yı, sə­da­sı da. Hət­ta:
Hə­lə ağac­lar­da nə mey­və, nə bar,

Çi­nar­lar ne­cə də lüt-ür­yan­dır.

Heç yar­paq aç­ma­yıb buda­ğı san­ki.

Ba­har­dan

xe­yir gör­mə­yib -

Hə­min çi­nar­la­ra bən­zər ürə­yim.
Şa­ir sü­ku­tu se­v­məz, çi­nar­lar nəğ­mə­si­dir şa­i­rin ürə­yi ki­mi. Ürək dik­sin­mir­sə söz­dən, fi­kir­dən - şe­ir yaz­maq qey­ri-müm­kün. Am­ma ha­çan­sa lap bir­dən gə­lə­cək il­ham. Sər­vaxtdır şa­ir ürə­yi; in­ti­zar­da­dır, tə­bi­ə­tin bu gö­rü­mü ya­man mə­yus edir, be­lə mən­zə­rə nə­dir ki, hə­lə su­sub. Ürək o an­lar­da co­şur, tə­bi­ə­tin bü­tün nəs­nə­lə­ri öz ye­rin­də ol­ma­lı­dır, bu can­lı-can­sız­lar da hə­rə­kə­tə gəl­mə­li­dir:
Nə za­man so­yu­yub ça­yın daş­la­rı,

Yay­da da be­lə­cə do­nar­mı gö­rən?

Şer yan­ğı­la­rı,­

İl­ham od­la­rı

Güc gəl­sə

ürə­yim ya­nar­mı gö­rən?
Şa­ir ən sa­də, bəl­kə də nə­zə­rə çarpma­yan şey­lə­ri dü­şü­nür ki, bun­lar da öz ye­ri­ni tut­ma­lı­dır.
Gö­rə­sən arı­lar pə­tək­də­dir­mi,

Dik­si­nib,

ayı­lıb,

bi­tə­cək nə vaxt?

Fik­rin,

Dü­şün­cə­nin yor­ğu­nu olub.

Mə­sum qu­zu ki­mi vu­rur ürə­yim.

Hə­lə­lik

bir bə­dən ya­şat­maq üçün

Vu­rur ürə­yim.
Mu­sa Ya­qub şe­ir ya­zan­da yu­xa­rı­da vur­ğu­la­dı­ğım ki­mi: ruh­la­şır, nə­hənglə­şir və içə­ri­dən ya­nır. Elm he­yif ki, mü­əy­yən­ləş­dir­mə­miş­dir, o an­lar­da şa­i­rin gü­cü ne­çə at qüv­və­si­nə ça­tır. Əks hal­da, Mu­sa­nın eti­raf et­di­yi ki­mi­dir:
Yan­ğı­sı nə olar bu alış­qa­nın?

Bö­yük ümid­lər­lə müd­ri­kəm, pi­rəm.

Ümid­siz olan­da

bir qa­rış­qa­nın

Zər­rə yü­kü­nü də çə­kə bil­mi­rəm.
Mən bu şe­i­ri ("Ümid­siz olan­da") əbəs xa­tır­la­mı­ram. Mu­sa Ya­qub­da heç za­man (vaxt yox) ümid qı­rıl­ma­mış­dır, ola bil­sin na­zik­ləş­miş­dir; müm­kün iş­dir; tə­sa­dü­fi de­mir ki, ümid­siz olan­da ba­ba­la­rım da, bir­dən göz­lə­rim­də ya­zıq­la­şır­lar. Şe­i­rin ila­hi­li­yi on­da­dır, mü­əl­lif pred­met­lər­də­ki ən xır­da, am­ma föv­qəl şey­lə­ri gör­mür. O şey­lə­ri də gö­zəl­ləş­di­rən, fərqlən­di­rən bu ele­mentlər­dir. Eti­raf edək ki, Mu­sa Ya­qub qə­dər nəs­nə­lə­rin nə­in­ki "çö­lü­nü", "içi­ni" se­çib po­e­tik­ləş­di­rən şa­ir­lə­ri­mi­zin sa­yı elə də çox de­yil.
Ümid­siz olan­da

də­rə­ni, ya­lı

çən tu­tur -

zir­və­nin yo­lu gö­rün­mür.

Bö­yü­yür gö­züm­də la­lə­nin xa­lı,

Nə qə­dər ba­xı­ram alı gö­rün­mür.

Ümid­siz olan­da

Kök­süm­də bir an

Sax­la­ya bil­mi­rəm boş ürə­yi­mi -

Ta­van­da bir ot­dan ası­lı qa­lan

Sa­hib­siz qa­ran­quş yu­va­sı ki­mi.
Hə­lə bit­mə­miş bu şe­ir­də diq­qə­ti­mi­zi nə çə­kir? Şa­i­rin ən zər­rə yü­kü­ çə­kənm­mə­si, də­rə­nin, ya­lın çən tut­ma­sı ilə gö­rün­mə­mə­si, la­lə­nin qır­mı­zı­lı­ğı, alı­nın gö­zə dəy­mə­mə­si, bir də, bir də ta­van­da bir ot­dan ası­lan qa­ran­quş yu­va­sı­nı və bu boş yu­va ilə şa­i­rin boş ürə­yi­nə ümid­siz­lik gə­tir­mə­si.

Mu­sa Ya­qubda po­e­zi­ya hə­qi­qi funksi­ya­sı­nı ödə­yir və oxu­cu­nun da "öz dün­ya­sı­nı" xa­tır­la­dır; sax­ta föv­qəl­lər­dən uzaq­laş­dı­rır, psi­xi­ka­sın­da ötə­ri sap­ma­lar ya­ran­mış­sa, onu tə­miz­lə­yir. Bə­zən isə açıq­ca oxu­cu­su va­si­tə­si­lə in­san­la­rı tə­miz­li­yə - ka­tar­zi­sə ça­ğı­rır. Və ye­nə ru­hi po­ten­si­a­la qa­yı­dır: bu tor­pa­ğın öv­la­dı­yıq­sa ru­hu­muz bir dö­yün­mə­li­dir; yox­sa ki, sə­mə­ni ki­mi is­ti otaq­lar­da nəl­bə­ki­də bö­yü­yən... adam?! Mə­nə gəl­dik­də:


Bir buğ­da də­ni­yəm, düş­düm tor­pa­ğa,

Şax­ta, qar al­tın­da ya­rım­can ol­dum.

Tor­paq­dan ya­pı­şıb, qalxdım aya­ğa,

Ba­har­da bir ya­şıl hə­yə­can ol­dum.
Mu­sa Ya­qu­bun po­e­tik qüd­rə­ti­nə bax: Şa­i­rin (ümu­mi­ləş­di­ril­miş in­san ob­ra­zı­dır) tor­pa­ğa bağ­lı­lı­ğı, bə­rə­kət­ləş­mə­si - ha­lal­laş­ma­sı - po­e­ti­ka ba­xı­mın­dan müx­tə­lif de­yim­lər­də təq­dim olun­muş­dur: si­ya­si-so­si­al şü­ur ak­tın­da; epik mü­ra­ci­ət for­ma­sın­da; əq­li-in­tel­lek­tu­al­lıq­da və sa­ir­də; Mu­sa Ya­qub­da bu hə­ya­ti ger­çək­lik po­e­tik la­ko­nizmdən can al­maq­la li­rik tə­ka­mül­də; hə­qi­qə­tin (ger­çək­lik mə­na­sın­da) his­si-emo­si­o­nal qav­ra­yı­şın­da; ob­ra­zın ov­qa­tı­nın açıl­ma­sın­da təs­vi­ri­ni tap­mış­dır.
Anam bi­çin üs­tə olub çox za­man,

Sö­yüd ağa­cın­dan ası­lıb nən­nim.

Ana­mın qıl­çıq­lı sün­bül sa­çın­dan

Tö­kü­lüb nən­ni­mə kəh­rə­ba də­nim.

Bu dörd mis­ra bir po­e­ma­nın ma­te­ri­a­lı de­yil­mi? Şe­i­ri şa­i­rin "tər­cü­me­yi-ha­lı" ki­mi gö­tü­rə bi­lə­rik və bu is­ti­qa­mət­li­dir. La­kin şe­ir şa­i­rin po­e­tik av­to­bi­oq­ra­fi­ya­sı­dır, xa­rak­te­ri­nin tə­bi­ə­tin sim­vol­laş­mış tor­pa­ğı­na, pa­lı­dı­na, yar­pa­ğı­na hop­ma­sı­dır; əbəs "tor­paq ka­i­na­tım, arx ka­i­na­tım, ağac ka­i­na­tım, dağ ka­i­na­tım" de­mə­miş­dir.


Pa­lıd ağa­cın­da ya­şa­yır adım,

Hər yar­paq üs­tün­də eş­qim var olub.

Yol­ka­ya pam­bıq­dan qar yağ­dır­ma­dım,

Yol­kam da qar bas­mış ağac­lar olub, -
şa­ir­dən yal­nız ali his­sə bə­lən­miş şe­ir­lər göz­lə­mə­li­sən. Bu­dur ki, Mu­sa Ya­qub üçün tor­pa­ğın zər­rə­ci­yi də Və­tən­dir. Həm də onun üçün - dağ ətə­yin­də yu­va­sı­nı qu­rub­dur və bu yu­va­sı dün­ya ilə tən­dir. Bir ovuc tor­paq­dır ata yur­du, bir qarda­şı da Və­tən­dir. "Tək­qa­ya­da bi­tən və­ləs, "Qa­ra­ğac­lar", "Ata­mın xa­ti­rə­si­nə" şe­ir­lə­rin­də Və­tən mo­ti­vi, tən­ha­lı­ğın ağır dər­di, dö­züm­lü­lük mü­cər­rəd təq­dim olun­mur, hə­ya­ta ayıq bax­maq və duy­maq, ya­şa­maq sə­nə­ti aşı­la­yır. Ona gö­rə ki, bu re­al və mə­ca­zi hə­qi­qət­lər po­e­zi­ya­nın, hə­qi­qi şe­i­rin pred­me­ti ola bi­lir. Fik­ri­mi Pyer Jan Ju­bun ma­raq­lı qə­na­ə­ti­lə əsas­lan­dır­maq is­tər­dim: "Hə­qi­qi po­e­zi­ya re­al dün­ya­nı da, bi­zim üçün içə­ri dün­ya­mı­zı da - ar­zu­la­rı­mı­zı da ya­rat­dı­ğı­mız dün­ya­nı da, hə­ya­ta açıq göz­lə bax­dı­ğı­mız za­man an­la­dı­ğı­mız hə­qi­qət­lə­ri də ey­ni də­qiq­lik­lə əks et­dir­mə­li­dir. Əgər re­al dün­ya şa­i­rin bey­nin­də öz ək­si­ni tap­ma­mış­sa, o, heç vaxt dün­ya­ya abstrak­si­ya və çaş­qın­lıq­lar­dan, for­ma­sız yu­xu­lar­dan, sax­ta inam­lar­dan baş­qa heç nə ve­rə bil­məz. Onun öz po­e­tik re­al­lı­ğı dün­ya­nın po­e­tik ger­çək­li­yi qar­şı­sın­da du­ruş gə­ti­rə bil­məz". Və­ləs ob­raz­dır, ey­ni za­man­da sim­vol­dur - hə­ya­ta gə­lib­sə, hər şey ha­zır­dır yan-yö­rən­də - bun­lar hə­lə ya­şa­ma­ğa borclu ol­mur.
Tək­qa­ya­da bi­tən və­ləs

ya­şa­mı­san.

Bur­da bit­mək de­yil asan...

Düz­dü bur­da

Sə­ma ge­niş,

Dağ­lar ge­niş,

Aya­ğı­nın al­tın­da­dır

Yo­xuş, eniş.

Am­ma bur­da kü­lək əs­mir,

Sı­ğal çək­sin hər yar­pa­ğa.

Əsir bu­daq sın­dır­ma­ğa,

Kök­lə­ri­ni qo­par­ma­ğa...

Qa­ya­lar da ovuc içi.

Sən tu­fan­lı ge­cə­lər­də

Qa­ya­la­rın ov­cun­da dur,

Or­dan ya­pış,

Bur­dan ya­pış,

Bar­ma­ğı­nın ucun­da dur.
Bu hə­lə yal­nız özü­nü ya­şat­maq­dır, göv­də üs­tə bu­daq, bu­da­ğın üs­tə yar­paq ya­şat­ma­lı­san və yar­paq­la­rın də nəğ­mə­si­nin... Bu və­ləs elə nə­həng ağac da de­yil, "bo­yu bir qa­rış, saq­qa­lı min qa­rış"dı, tor­pa­ğı daş ovun­tu­su­du, iç­di­yi də ya­ğış su­yu­du. Am­ma bü­tün bun­lar və­lə­sin ya­şa­ma­sı­nın qar­şı­sı­nı al­ma­ma­lı­dır, şa­i­rin nik­bin­li­yi­ni din­şə­mə­li­dir.
Tək­qa­ya­da bi­tən və­ləs,

Hə­yat şi­rin, ömür şi­rin,

Ta­ma­şa­dır

Bu dün­ya­nın işi qə­rəz.
Ya­ra­dı­cı­lıq psi­xo­lo­gi­ya­sı şa­i­rə an­caq əzab ver­mək­lə bit­mir - bu an­la­rı da giz­lət­mə­yək - po­e­tik an­lar, də­qi­qə­lər yı­ğı­lan­da bir şa­ir öm­rü­nə bəs edir, onu əbə­di­ləş­di­rir. Mu­sa Ya­qub "Bir sim üs­tə" şe­ir­lər top­lu­su­na yaz­dı­ğı qeydlə­rin­də ma­raq­lı nü­ansla­ra to­xu­nur: şe­i­rin ya­ran­ma anı çox qə­ri­bə an­dır, - de­yir. - Bəl­kə də öz-özü­nə baş ve­rən bu ilk baş­lan­ğıc anı, şe­i­rin ma­ya­tut­ma anı şa­ir öm­rü­nün ən xoş­bəxt qey­ri-adi də­qi­qə­lə­ri­dir. Əgər bir şa­i­rin altmış yax­şı şe­i­ri var­sa, bu şe­ir­lə­rin ilk baş­lan­ğıc an­la­rı­nı top­la­san bir sa­at edər ki, bu sa­a­tı heç bir öm­rə bə­ra­bər tut­maq ol­maz. Bu sa­at şa­i­rin bü­tün ya­ra­dı­cı­lıq öm­rü­nün cöv­hə­ri­dir.

Ürəyə ilk sehirli mövzu toxumu düşəndə, bədənin diksindiyi, qəlbin alışdığı, sinənin göynədiyi möcüzəli anlar… Bu anlar ya şeir bitirə biləcək xatirə toxumlarını görməyə məcbur edir, ya da ürəyə yeni şeir toxumü səpib onu bitirir. Bir sözlə, biz ən yaxşı şeirlərimiz üçün onlara həmişə borcluyuq.3



Şair sözlə sadə ifadə edib, amma əzablı-sevincli yaşantıları ölçə bilsək anların ağır yük daşıdığının şahidinə çevrilərdik. Bu, bir yazılma düsturudur, - belə demək mümkünsə. Şair öz doğmasını – atasını, anasını vaxtsız itirəndə bu «düstur»a ağır göz yaşı, yetimlik həqiqəti və ruzigarın soyuqluğu qoşulur. Şairin dərdi «ikiləşir»: yazmaq əzabı və bu əzabın içərisində ata itkisi. Musa Yaqubun «Atamın xatirəsinə» şeirini nikbin ovqatla oxuyammadım. Bacarammıram, atalarını itirənlərə bəllidir bu ağır hiss. Uşaq ikən atasız, bir ananın ümidində qalan ailə, o cümlədən, Musa o illəri xatırlayır. Qış günü, torpağa qar düşəndə… təsəvvür eləmək olur atasız evi. Şeirin yazılmasına poetik səbəb anasından eşitdiyi ağıyabənzər ana nisgilidir. Analar ərlərini itirəndə balalarının xətrinə dözürlər bəlkə də. Mən bu cür düşünürəm. Necə ki, Musanı ana səsi silkələyir; ana qəlbinin şikayəti, evdə, həyət-bacada izlərini qar örtmüş ərin qəmli nağılı:
Bu hə­yət­dən it­di köl­gən,

qa­ral­tın da...

Baş­sız qo­yub get­din bi­zi,

Ürə­yi­miz qal­dı bu gün

qar al­tın­da,

Çö­rə­yi­miz qal­dı bu gün

qar al­tın­da.

O kö­mək­li gün­lə­ri­miz

dön­məz ge­ri,

Sən­siz ne­cə bö­yü­də­rəm

kör­pə­lə­ri?!

Tək ayaq­la

Bu kör­pü­dən ne­cə ke­çim?

Tək əl ilə

bu zə­mi­ni ne­cə bi­çim?
Mən bu ana mo­no­lo­qu­nu "ele­gi­ya" ad­lan­dı­rar­dım! Bu səs, nə­fəs oğul öv­la­dı­nı yan­dır­ma­ya bi­lər­di­mi? Bu ana fər­ya­dı qə­ri­bə­dir və ma­raq­lı­dır ki, tə­bi­ə­tin həm oya­nı­şı­na, dan ye­ri­nə tə­sa­düf edir, həm də qə­rib­ləş­mə, kim­sə­siz­ləş­mə duy­ğu­su­na. Və tə­sir­siz qal­mır:
Sübh ça­ğıy­dı, dan ye­ri­nə

Qar ya­ğır­dı aram-aram.

Bu­daq­lar­dın be­li bü­kük,

Hə­yət­lər ağ və­rəq idi.

Qar ya­ğır­dı ata­mın da

mə­za­rı­na,

bi­rin­ci qar...
İn­san ölən­də, tor­pa­ğa qa­rı­şan­da min il­lik ölü­lə­rə qo­vu­şur, can­sız­la­şır, xə­zəl­lə­şir. San­ki bir sa­at, bir də­qi­qə bun­dan əv­vəl­ki o əzə­mət­li in­san de­yil­miş.
Ya ata­mın

Buz bağ­la­mış bar­maq­la­rı,

Ya qar bas­mış

Çıl­paq gi­las bu­daq­la­rı

nə fər­qi var?!
Ba­rı, o ata - ki­şi xa­tır­la­na, onun­la bağ­lı xa­ti­rə­lər öl­mə­yə, qar al­tın­da qal­ma­ya. Ba­rı, öv­lad­la­rı bu­nu unut­ma­ya; atay­la bağ­lı nəs­nə­lə­ri.
Dəh­li­zə qar sov­rul­duq­ca,

Ağa­rır­dı daş pil­lə­kən,

Asıl­qan­da

Ata­mın boz pen­cə­yi­nə

qar ya­ğır­dı.

Sa­man­lı­ğın qa­pı­sın­da

dü­şüb qa­lan

Dər­ya­zı­nın əl­cə­yi­nə

qar ya­ğır­dı.

Ora­ğı­nın dəs­tə­yi də

dön­dü bu­za.

Qar ya­ğır­dı ru­zu­mu­za...
Ata aya­ğı çö­rək­li, ru­zu­lu olur, ata­ya Al­lah ən dar ayaq­da da bə­rə­kət ye­ti­rir, çün, ai­lə­nin ki­şi­si­dir, pa­si­ba­nı­dır. Kənd ki­şi­si, əkin-bi­çin ada­mı - dün­ya­sı­nı də­yi­şən­də tək­nə­yə də so­yuq­luq, yox­luq gə­lir.
Xır­man üs­tə ge­dib-gə­lən

Yol da, iz də üşü­yür­dü.

Ələk­dən qar ələn­dik­cə

Tək­nə­miz də üşü­yür­dü.
Tək­cə bu­mu? Ata­sı ilə bağ­lı bü­tün qay­ğı­lar da qar al­tın­da. Am­ma bir gün qar əri­yir, ot­lar qar al­tın­dan çı­xır, am­ma əbəs­dir:
Am­ma mə­nim da­ha heç vaxt

oyun­ca­ğım gö­yər­mə­di,

Mə­nim uşaq is­tək­lə­rim

gö­yər­mə­di.

Ata­mın öz əl­lə­riy­lə

alı­na­caq

Köy­nək­lə­rim gö­yər­mə­di;

Elə qal­dı qar al­tın­da...
Bu da qə­ri­bə­dir ki, ha­va-ru­zi­gar yax­şı­laş­sa da, ata it­ki­si yad­daş­lar­da hər qış fəs­lin­də qar ki­mi ya­ğır, buz bağ­la­yır, xü­su­si­lə, ilk qar gə­lən­də, mə­zar­la­rın baş daş­la­rı­nı ağ kə­fə­ni­nə bü­rü­yən­də.

Sa­nı­ram ki, bi­rin­ci qar

Ata­mın buz mə­za­rın­dan

baş­lar əv­vəl,

Son­ra ke­çər o ey­van­dan,

Ana­mın o

du­man­lan­mış ba­xı­şın­dan;

O ələk­dən ələn­dik­cə

to­za dö­nüb,

Tək­nə­miz­də bu­za dö­nüb

ya­ğar, ya­ğar,

Bi­rin­ci qar, bi­rin­ci qar...
Mən Mu­sa Ya­qu­bun "Ata­mın xa­ti­rə­si­nə" şe­i­ri­ni bir də­fə oxu­dum. İkin­ci­si­nə eh­ti­yat elə­dim: bir­dən özü­mü sax­la­ya bil­mə­rəm. On­suz da pa­yı­za ge­di­rik, bu yan­dan da pa­yız gə­lir. Mən əsər­dən tə­sir­lə­nib ağ­la­maq­da qə­ba­hət gör­mü­rəm, sağ ol­sun o əsə­ri ya­za­na ki, ağ­la­dır oxu­cu­su­nu. Bu gün on­suz da o qə­dər ağ­la­mı­şıq, göz ya­şı­mız qal­ma­mış­dır. Ədə­biy­yat ta­ri­xin­dən mə­lum­dur ki, ya­zı­çı­lar, şa­ir­lər öz əsər­lə­ri üzə­rin­də göz ya­şı tök­müş­lər. Am­ma sə­bə­bi­ni söy­lə­mə­miş­lər. Məş­hur rus ya­zı­çı­sı Alek­sandr Kup­rin "Sü­ley­man daş­lı qol­baq" he­ka­yə­si­nin əl­yaz­ma­sı üs­tə ağ­la­mış­dır və az­ca sa­kit­ləş­miş­dir... Mən bu mi­sa­lı ona gö­rə çək­dim, Mu­sa Ya­qub şe­i­ri ata­sı­nın və­fa­tın­dan çox son­ra qə­lə­mə al­sa da, inan­mı­ram ağ­la­ma­sın, bu­nu onun özün­dən də so­ru­şa bi­lə­rəm, an­caq bu, ar­tıq olar­dı. Mən­sə ağ­la­dım, özü­mü sax­la­ma­ğı ba­car­ma­dım. Atam qış­da dün­ya­sı­nı də­yiş­miş­di­sə, qar yağ­ma­mış­dı, aran ye­rin­də qar da həs­rət­lə gə­lir. O bi­ri ili qar­lı keç­di. Möh­kəm­cə yağ­dı, mən ata­mın mə­za­rı­na baş çək­dim. Də­mir ha­sar ağap­paq­dı, elə bil də­mir şuv bu­daq­lar­dı, don­muş­du, buz bağ­la­mış­dı. Mə­za­rın içi­də­mi bum­buz olur?.. Hə, gör şa­ir(lər) nə çə­kir: həm şe­ir ya­zan­da əzab çə­kə­sən, həm də doğ­ma­nı iti­rən­də...
***

Şe­ir mö­cü­zə­dən ya­ra­nır, oxu­cu­su­nun ba­şı­na mö­cü­zə­lər də gə­ti­rir: Nə­dir gö­zə­gö­rün­məz qüv­və, tə­kan? Də­rin es­te­tik zövq, his­sə qa­pan­ma, ru­hi yük­sə­liş, da­xi­lən, mə­nə­viy­yat­ca tə­miz­lən­mə, in­tel­lek­tu­al emo­si­ya­nal­lı­ğa yi­yə­lən­mə və ila­xır. Mən­cə, bəsdir! M.Ya­qu­bun say­sız ver­di­yi mü­sa­hi­bə­lə­rin­də, bu sə­tir­lə­rin mü­əl­li­fiy­lə söh­bət­lə­rin­də şe­i­rin əzab­lı an­lar­dan ke­çib gəl­di­yi­ni və "nə yax­şı be­lə­dir, yox­sa şa­ir tab gə­ti­rə bil­məz, val­lah" - se­vin­ci, tə­səl­li­si mə­ni hə­lə­lik baş­qa bir tə­rə­fə yö­nəltdi: po­e­tik əsər, xü­su­si­lə, ya­zı­lar­kən mü­əl­li­fin əsas mo­ti­vi, is­ti­qa­mə­ti du­yub gör­mə­si mə­sə­lə­si­dir. Dü­zü, bu, çə­tin pro­ses­dir, əsa­sın­da fi­kir ak­tı da­ya­nır. Biz, nə­zə­ri qə­na­ət­lə­ri də bu­ra­ya əla­və et­dik və üç kom­po­nen­ti (şər­ti ter­min­dir, baş­qa mü­na­sib­lər­lə əvəz­lə­mək də müm­kün­dür) ümu­mi­ləş­dir­dik:

1. Po­e­tik fik­rin ya­ran­ma­sı ge­di­şi (pro­se­si);

2. Po­e­tik fik­rin şe­ir­də tə­cəs­sü­mü, tə­za­hü­rü ge­di­şi (pro­se­si) və

3. Oxu­cu zöv­qü, qav­ra­yış pro­ses­lə­ri­ni.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə