Kurs: II qrup : 762 Müəllim




Yüklə 160.88 Kb.
səhifə1/2
tarix26.04.2016
ölçüsü160.88 Kb.
  1   2
Azərbayjan Respublikası Təhsil
Nazirliyi
Azərbayjan Dövlət İqtisad Universiteti


Fakultə: - Uçot-iqtisad
Kurs: - II

Qrup : - 762
Müəllim - İqt, e.n dos. Muradov R.
Tələbə - Abbasov Eldar
Mövzu: - Milli ideologiyanın iqtisadi aspektləri
Bakı – 2001

Milli idealogiyanın iqtisadi aspektləri:


Plan:


1) Milli ideologiya siyasi, iqtisadi, mənəvi psixoloci təfəkkür tərzinin məjmusu kimi: iqtisadi sistemin tranformasiyasının yeni iqtisadi təfəkkür zəminində milli ideologiyaya tə’siri.
2) Milli iqtisadiyyat Milli ideologiyanın iqtisadi aspekti kimi

- İqtisadi sistemin transformasiyası.

- İstehsal imkanları və iqtisadi seçim.

- Sistemli iqtisadi strukturun mövjudluğu.

- Təkrar istehsal xüsusiyyəti.

- Milli sərvət, onun yaradılması və istifadəsi.

- Fərdi mənafelərin uzlaşdırılması ilə ümummilli mənafelərin tə’mini.

- Milli iqtisadi inkişaf modeli.


4) Beynəlxalq iqtisadi münasibətlər.

Beynəlxalq iqtisadi diplamatiya.





  1. Milli təhlükəsizliyin iqtisadi aspektləri.


I. Milli ideologiya siyasi, iqtisadi, mənəvi psixoloci təfəkkür tərzinin məjmusu kimi: iqtisadi sistemin tranformasiyasının yeni iqtisadi təfəkkür zəminində milli ideologiyaya tə’siri:

Sosialist iqtisadi sisteminin süqutu ilə əlaqədar olaraq, onunla bağlı olan ideoloci dəyərlərin dəyişməsi baş verdi. Bununla əlaqədar olaraq, yeni inkişaf yolunun seçimi qarşısında qalan dövlətlər inkişafın ümumi axırını və əsas aparıjı xəttini müəyyən edən – milli xüsusiyyətləri nəzərə alan, milli mənafelərdən çıxış edən, millətin iqtisadi və sosial inkişafını təmin edən, milli təhlükəsizliyə təminat verən iqtisadi, siyasi dövlətçilik sistemi formalaşdırılmasına və bunun üçün zəruri olan jəmiyyətdə insanları birləşdirməyi bajaran, onların hər birinin iradəsini ifadə edən və birgə səylərə, fəaliyyətə sövq edən, birləşdiriji amil kimi milli birliyi təmin edən təfəkkür formasının – milli ideologiyanın formalaşdırılmasına ehtiyaj hiss etdilər. İqtisadi-siyasi sistemin transformasiyası ijtimai həyatın bütün səviyyələrində siyasi, iqtisadi, mənəvi-psixoloci keyfiyyət dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunan proseslər yaradır. Formalaşdırılajaq milli ideologiya təbii ki, bu dəyişiklikləri nəzərə almalı və onlara javab verməlidir.


Ümumiyyətlə götürdükdə milli ideologiya aşağıdakıları təmin etməlidir:
1. Jəmiyyətin hər bir fərdinin iradəsinin ifadəsini
2. Onların birgə fəaliyyətə sövq etmək imkanını
3. İmlli birliyin formalaşdırılmasını

Milli ideologiya jəmiyyətin iqtisadi, siyasi, mənəvi psixoloci təfəkkür eyniliyini ifadə etməlidir. Ümumiyyətlə götürdükdə belə bir şəraitdə milli amilin birləşdiriji amil kimi çıxış etməsi labüddür. Milli amilin güjlənməsi heçdə inkişafda özünəqapalılığa və ifrat ən’ənəçiliyə, mühafizakarlığa üz tutmaq deyil. Bəlkə də ümumbəşəri inkişaf prinsplərinin üstünlüyü dövründə texniki və texnaloci tərəqqinin təməlində milli amil məsələsi \ görülə bilər. Lakin bu qətiyyən belə deyildir və dünya təjrübəsi göstərir ki, bu kimi fikirlər əsaslılıqdan çox-çox uzaqdır. Çünki ən çağdaş texnologiya həm ondan faydalanmağı bajaranları nəzərdə tutur, həm də milli mədəni sərvəti qoruyub artırmağı. Bu mə’nada milli ideologiya anlayışı elə məzmun daşıyır ki, istər təkjə maddi ne’mətlər deyil, milli birliyin, dilin, mədəniyyətin, həyat tərzinin bir sözlə milli mənəviyyatın janlanmasına imkan yaransın.


Müasir dövrdə milli ideologiya ijtimai şuurda elə bir mütərəqqi, müstəqil və səmərəli iqtisadi-sosial sistem yaratmalıdır ki, burada keçmişin, bu günün gələjəyin müsbət mənəvi dəyərləri birləşmiş olsun.
Ümumiyyətlə insanları milli təkammül yolundan yayındırmaq, onları millilikdən tədrij etmək istəyənlər bu məsələnin axıradək nə nəzəri, nə də praktiki jəhətdən həll edə bilmədilər. Milli amilin yerinə insanlarda daha uzunmüddətli təsirediji qüvvə tapmadılar. Təjrübə də göstərir ki, öz keçmişinə, tarixinə, əsrlər boyu yaranmış adət-ən’ənələrinə, dünya görüşünə arxalanmadan, bəşər nailiyyətlərindən bəşrələnmədən aydın inkişaf meyarını müəyyənləşdirmək, səlis məqsəd irəli sürmək mümkün olmur. Məhs milli birlikdə jəmiyyət öz inkişafının təbii şərtlərinə qovuşur, nəsillərin mənəvi-əxlaqi təjrübəsindən faydalanır, özünün dərgin yaşantısını tapır, milli mənafeləri öz fəaliyyət proqramına çevirir.
Deməli bu və ya digər ijtimai strukturun, millətin, dövlətin dayanıqlı inkişafı üçün insanların davranışının, fərdi keyfiyyətlərinin, həvəslərinin müxtəlifliyinin müəyyən çərçivədə olması hər hansı bir ümumi məqsədə və yaxud məqsədlər sisteminə tabe etdirilməsi zəruridir. Ona görə də ijtimai strukturu təşkil edən insanları birləşdirən müəyyən ümumiləşdiriji ideyalar olmalıdır. Məhz bu ideyaların məjmusu kimi milli ideologiyanı təşkil edir. Milli ideologiyanı ideya mənbəyinə görə jəmiyyətin siyasi-iqtisadi və mənəvi-psixoloci təfəkkür tərzinin nətijəsi olaraq formalaşan ideoloci dəyərlərə ayırmaq olar:
* * *

Siyasi təfəkkür tərzi nətijəsində formalaşan ideoloci dəyərlər dedikdə sosial varlıq olan insanın siyasi baxışları, siyasi dünyagörüşü, siyasi şüuru, siyasi fəaliyyətlə bağlı onlar üçün ortaq olan dəyərlər nəzərdə tutulmalıdır. Bu jür ideoloci dəyərlərə aşağıdakıları aid etmək olar:


1. İnsan və vətəndaşlıq hüquqları: Bərabərlik, Yaşamaq, Azadlıq, Mülkiyyət, Təhlükəsiz yaşamaq, Şəxsi toxunulmazlıq, Nigah, Əmək, Tətil, Sosial təminat, Mədəniyyət, Təhsil, Mili mənsubiyyət və s.
2. Xalq hakimiyyəti və onun mənbəyi.
3. Dövlət hakimiyyəti və onun mənbəyi.
4. İjra hakimiyyəti.
5. Məhkəmə hakimiyyəti.
6. Yerli özünü idarəetmə hüquqları və s.

* * *


Mənəvi-psixoloci təfəkkür tərzinin nətijəsində formalaşan ideoloci dəyərlər dedikdə bilavasitə dil, din, əxlaq, estetika baxımından insanlar üçün ortaq olan dəyərlər nəzərdə tutulur. Burada ilk əvvəl insanların mənəvi tələbatlarının alınması zəruridir. Bu ideoloci dəyərlər milli dəyərlərdən, ən’ənəvi davranış və əxlaq normalarından, nəsillərin mənəvi-əxlaqi təjrübəsindən, dünyagörüşündən, milli xüsusiyyətlərdən doğan mənəvi ehtiyajları ifadə etməlidir. Buradan insanlarda milli şüurun, özünü dərketmənin formalaşdırılması, onlarda milli ruhun tərbiyəsi zərurəti yaranır. Bu prosesin türkçülük, islamçılıq, müasirlik, dünyəvilik prinsipləri ilə zənginləşdirilməsi vajibdir. Bu jür ideyalar insanların milli təkammül yolunun müəyyən olunmasında, insanları mənəvi jəhətdən zənginləşdirən, onları tərbiyə edən, birləşdirən əlverişli psixoloci mühit yaradılmalıdır, həmçinin milli birliyin, mədəniyyətin, həyat tərzinin bir sözlə milli mənəviyyatın yenidən janlanmasını təmin etməlidir. Qeyd olunan mənəvi-psixoloci mühit milli mədəni-sərvətin qorunub saxlanmasına, artırılmasına, hər bir fərd üçün istifadəetmə hüququnun təmininə xidmət etməlidir.

* * *


Milli ideologiyanın ideya mənbəyinin bir hissəsini də iqtisadi davranış və təfəkkür tərzi nətijəsində formalaşan ideoloci dəyərlər təşkil edir. İqtisadi sistemin transformasiyası ilə əlaqədar olaraq ijtimai həyatın bütün səviyyələrində siyasi-iqtisadi, mənəvi-psixoloci keyfiyyət dəyişikliklərilə xarakterizə olunan proseslər milli ideologiyanın iqtisadi aspektinin dəqiq konturunun verilməsinin zəruriliyini ifadə edir. Milli iqtisadi ideologiya jəmiyyət üzvlərini hərəkətə gətirən, onların özlərini azad bir insan olduqlarını dərk edərək azad fəaliyyət göstərməyə maraq ifadə edən bir qüvvə olmalıdır. Belə bir qüvvə yalnız və yalnız iqtisadi mənafelərdir. İqtisadi mənafelər insanları hərəkətə gətirən və birləşdirən psixoloci mexanizmdir. Milli ideologiya jəmiyyətdə insanları birləşdirməyi bajaran, onların hər birinin iradəsini ifadə edən və birgə səylərə və fəaliyyətə sövq edən təfəkkür formalaşdırılması funksiyası daşıdığından, bazar münasibətləri şəraitində iqtisadi mənafelər ən güjlü birləşdiriji imkanlara malik qüvvə kimi çıxış edir. Digər tərəfdən milli ideologiya insanların davranışlarının fərdi keyfiyyətlərinin, həvəslərinin müxtəlifliyinin hər hansı bir ümumi məqsədə və yaxud məqsədlər sisteminə tabe etdirilməsi zərurətini tələb edir. Bu baxımdan fərdi iqtisadi mənafelərin optimal tarazlığının təmini ilə ümummilli mənafelərin müəyyən olunması və təmini milli ideologiyanın başlıja kimi çıxış edir. Bunun üçün milli mənafelərə uyğun fəaliyyət insanların daxili tələbatlarına çevrilməlidir. Məlumdur ki, iqtisadi fəaliyyət üçün mülkiyyət obyekti və subyekti əsas zəmindirsə son nətijə olaraq həllediji amil iqtisadi mənafedir. Bunu üçün mülkiyyət və onun reallaşdırılması, həmçinin iqtisadi mənafe və onu reallaşdırılması imkanları üzərində iqtisadi azadlığın mövjudluğu zəruridir. Bu baxımdan mülkiyyət və onun reallaşdırılması, həmçinin iqtisadi mənafe və reallaşdırılması imkanları üzərində iqtisadi azadlığa əsaslanan azad bazar münasibətlərinin formalaşdırılması, azad iqtisadi fəaliyyətin, təsərrüfat subyektlərinin hüquqlarının dövlət tərəfindən təminatı milli ideologiyanın iqtisadi aspektinin dəqiq konturunu təşkil edir.
Milli ideologiyanın digər aspektləri – (siyasi-mənəvi-psixoloci) qanunauyğun olaraq jəmiyyətin təşkilinin iqtisadi bazisinə söykənir. Məsələn: siyasət – iqtisadiyyatın təmərküzləşmiş ifadəsidir. Onlar üzvi sür’ətdə vəhdət təşkil edirlər. Ümumiyyətlə siyasi baxışlar insanların iqtisadi münasibətlərinə və mənafelərinə əsaslanır.

II. Milli iqtisadiyyat milli ideologiyanın iqtisadi aspekti kimi:
Milli iqtisadiyyat milli ideologiyanın mövjudluğunun, onun təkamülünün maddi əsasıdır. Bu baxımdan ijtimai həyatın bütün səviyyələrində siyasi, iqtisadi, mənəvi, pisxoloci keyfiyyət dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunan iqtisadi sistemin transformasiyasının baş verdiyi bir şəraitdə, milli ideologiyanın yerinə yetirdiyi başlıja funksiya jəmiyyətdə insanları birləşdirməyi bajaran, onların hər birinin iradəsini ifadə edən və birgə səylərə, fəaliyyətə sövq edən təfəkkür formalaşdırmaqla, birləşdiriji amil kimi milli birliyi təmin edərək, inkişafın ümumi axarının müəyyən edilməsilə milli xüsusiyyətləri nəzərə alan, milli mənafelərdən çıxış edən, millətin iqtisadi və sosial inkişafını təmin edən, milli təhlükəsizliyə təminat verən milli iqtisadiyyatın formalaşdırılmasıdır. Burada ifadə olunan istiqamətlər milli iqtisadiyyatın formalaşmasının başlıja şərtləri və ümumi əsasları olmalıdır.

- İqtisadi sistemin transformasiyası.

Yuxarıda qeyd etdiklərimiz ümumi əsaslardan irəli gələn milli iqtisadiyyatın formalaşdırılması ilk əvvəl iqtisadi sistemin transformasiyası zərurətini tələb edir. İqtisadi sistemin transformasiyası dedikdə mövjud iqtisadi münasibətlərin yeni iqtisadi münasibətlər əsasında iqtisadi sistemin yenidən qurulması başa düşülür. Digər tərəfdən də məlumdur ki, iqtisadi sistemin yeni iqtisadi münasibətlər əsasında bərqərar olmasının yeganə metodu və forması iqtisadi islahatlardır. İqtisadiyyatda iqtisadi islahatların aparılması öz növbəsində iqtisadi islahatların hüquqi bazasının, təşkilati və metodoloci təminatının mövjudluğu zərurətini tələb edir.


Hüquqi baza – iqtisadi fəaliyyət üçün zəmin yaradıjı və bunun üçün zəruri ijtimai mühitin formalaşdırılması vasitəsidir. Zəruri hüquqi baza və ijtimai mühitin mövjudluğu iqtisadi fəaliyyət üçün vajib şərtlərdəndir. Çünki sonradan yaranan iqtisadi münasibətlər bilavasitə hüquqi bazadan şaxələnir.
Metodoloci təminat – fəallıq, ədalət, mənafelərin tarazlığı, elmi proqozluluq, sistemlilik, iqtisadi qanunlar və onların reallaşdırılması mexanizmləri arasındakı vəhdətin təmini kompleksliliyidir.
Təşkilati təminat – iqtisadi islahatların sistemli və səmərəli təşkilinin vasitəsi olub, özündə dövlət tərəfindən hazırlanmış islahatlar proqramını özündə birləşdirir. Dövlət proqramı iqtisadi dirçəliş konsepsiyasını, onun həlli problemlərini, iqtisadi islahatların effektliliyini, sosial nətijəliliyini ifadə edən kompleks təşkilati-iqtisadi-metodiki tədbirləri əhatə etməlidir. Digər tərəfdən iqtisadi islahatlar sistem halında, müəyyən ardıjıllıqla, funksional təyinatında bir-birini tamamlamaq dərəjəsindən asılı olaraq keçirilməlidir. İqtisadi islahatların həyata keçirilməsi zaman mövjud təsərrüfat nizamının qorunub saxlanması vajibdir. Bu baxımdan iqtisadi islahatların aparılmasına təsərrüfat nizamının təkmilləşdirilməsi nöqteyi nəzərindən yanaşmaq lazımdır.
- İstehsal imkanları və iqtisadi seçim.

Milli iqtisadiyyatın kompleks inkişaf xarakteri daşıması birbaşa olaraq istehsal imkanları və onlardan bu və ya hansı dərəjədə istifadədən asılıdır. İstehsal imkanları dedikdə bilavasitə birbaşa olaraq iqtisadi resurs təminatı başa düşülür. İstehsal imkanlarından istifadə zamanı – istehsal imkanları həddinin müəyyən olunması, onların qiymətləndirilməsi, onlardan istifadənin səmərəlilik istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi zəruridir. İstehsal imkanları həddinin müəyyən olunması, istehsal imkanlarının qiymətləndirilməsi və istehsal imkanlarından səmərəli istifadə istiqamətlərinin müəyyən olunması iqtisadiyyatda müqayisəli üstünlükləri aşkar etməyə imkan verir. Məhs istehsal imkanlarından çıxış edən müqayisəli üstünlüklərin müəyyən olunması, iqtisadi seçim prosesi vasitəsilə iqtisadi fəaliyyətdə bazis olan məqsədqoyma müəyyən edilir. Qeyd etmək lazımdır ki, bilavasitə iqtisadi seçim prosesinin əlaqələndirilməsi əsasında irəli sürülən iqtisadi məqsədlərin həyata keçirilməsi zamanı səmərəli və ya qeyri-səmərəli təsərrüfat fəaliyyəti formalaşır. Bu baxımdan iqtisadi seçim əsasında iqtisadi məqsədlərin qoyuluşu və onların həlli istiqamətləri mütləq istehsal imkanları çərçivəsində aparılmalıdır.


- Sistemli iqtisadi strukturun formalaşdırılması
İqtisadi sistemi hər şeydən əvvəl təsərrüfat nizamını formalarının məjmusu şəklində nəzərdə keçirmək olar. Yəni geniş mənada desək iqtisadi sistem makro olaraq təsərrüfat nizamıdır və mövjud təsərrüfat nizamı ayrı-ayrı hissəvi təsərrüfat nizamlarının məjmusudur. Hər bir təsərrüfat nizamı hissəvi olaraq özünü müxtəlif təsərrüfat nizamı formaları şəklində biruzə verir və bu nizamların kombinasiyaları müvafiq təsərrüfat nizamını formalaşdırır. Xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq iqtisadi sistemlərdə hər bir təsərrüfat nizamının fərdiliyi məhdud mövjud hissəvi təsərrüfat nizamı formaları seçiminin məjmusundan irəli gəlir. Ona görə də hər bir iqtisadi sistemin kompleks inkişaf xarakterinə malik olması, geniş struktura malik təsərrüfat nizamının mövjudluğu zəruridir. Bunun üçün isə mütləq istehsal imkanları çərçivəsindən çıxış edərək, müqayisəli üstünlükləri aşkar etməklə iqtisadi seçimin fasiləsiz əlaqələndirilməsilə fasiləsiz olaraq təsərrüfat nizamı strukturunun genişləndirilməsi, yeniləşdirilməsi və təkmilləşdirilməsi vajibdir. Burada tamalayan makro və mikro sahələrin kompleksliliyinin gözlənilməsi zəruridir. Geniş infrastruktur yaradılmalıdır. İstehsalın texnaloci səviyyəsini daimi yüksək saxlamaqla, ixtisaslaşmaya, istehsalın sahə, ərazi, psixoloci bölgülərinə nail olunmasına diqqət yetirmək lazımdır.

- Təkrar istehsal xüsusiyyəti

Milli iqtisadiyyat iqtisadi sistem olaraq təkrar istehsal xüsusiyyətlərinə malik olmalıdır. Çünki, təkrar istehsal prosesi xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq hər bir iqtisadi sistemin mövjudluq əsasıdır. Ümumiyyətlə götürdükdə təkrar istehsal prosesini 3 prosesin məjmusu kimi nəzərdən keçirmək olar:


1. Ümumi milli məhsulun təkrar istehsalı.
2. İstehsal güjlərinin təkrar istehsalı.
3. İstehsal münasibətlərinin təkrar istehsalı.
Real həyatda bu proseslərbirlik və qarşılıqlı əlaqədə fəaliyyət göstərir.
İstehsal prosesinin fasiləsiz təkrar istehsalının maddi əsasını əmtəə xarakteri daşıyan ümummilli məhsul təşkil edir. Bu baxımdan təkrar istehsalın fasiləsizliyi ÜMM-un bütövlükdə reallaşdırılması zəruriliyini diktə edir. İstehsal güjlərinin təkrar istehsalı isə özündə işçi qüvvəsinin və istehsal vasitələrinin təkrar istehsalını birləşdirir. İşçi qüvvəsinin təkrar istehsalının özünəməxsus xüsusiyyəti bu prosesdə işçinin özünü yalnız fiziki və intelektual baxımından deyil, həmçinin keyfiyyət baxımından bərpasıdır.
İstehsal münasibətlərinin təkra istehsalı isə istehsal fazalarındakı münasibətlərin təkrar istehsalını əhatə edir.
Milli iqtisadiyyatda təkrar istehsal prosesinin fasiləsizliyinin təminində başlıja problem onun nətijəsi olan, əmtəə xarakteri daşıyan ÜMM-un reallaşdırılmasıdır. ÜMM və onun reallaşdırılması fasiləsiz təkrar istehsalın maddi əsasıdır. Problemin mahiyyəti istehsal olunmuş ÜMM-un hər vahidinin alıjısının tapılması vajibliyində ifadə olunur. Bunun üçün həqiqətən hər bir fərd üçün zəruri olanının istehsalı gərəkdir. Digər tərəfdən istehsal olunan məhsulun geniş çeşidi, yüksək keyfiyyəti və hər bir fərd üçün sərfəli qiymətləri olmalıdır. Qeyd olunan zərurətin həllinin aşağıdakı şəkildə həyata keçirilməsi vajibdir:
1. Bazarda olan tələb və təklif dəyişikliklərini müəyyən etmək və ondan səmərəli istifadə etmək.
2. Hər zaman istehsal olunan məhsulu çeşid və keyfiyyət baxımından təkmilləşdirmək.
3. Daim istehsal prosesini təkmilləşdirməklə istehsal xərjlərinin azaldılması imkanları axtarmaq.
Milli təkrar istehsal prosesinin başlıja problemlərindən biri də təkrar istehsal prosesinin müvazinətli dinamik inkişafının təminidir. İjtimai istehsalın dinamik inkişafı üçün / ijtimai məhsul ilə milli gəlir arasında, ijtimai istehsalın I və II bölmələri və yaxud "A" və "B" qrupları arasında, zəruri və izafi məhsul arasında, yığım və istehlak fondları arasında istehsal və istehlak edilmiş milli gəlir arasında nisbət kimi xalq təsərrüfatı proporsiyaları, habelə onların öz daxili proporsiyalarının nisbəti mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İjtimai istehsalın dinamik inkişafının çoxsaylı problemlərin içərisində ijtimai məhsulun 2 tamalayıjı hissəsinin: ödəmə fondu ilə milli gəlirin tarazlaşdırılması mühüm yer tutur. Məjmu ijtimai məhsulun tərkibində milli gəlirin xüsusi çəkisinin dəyişməsi də istehsal vasitələri və istehlak şeylərinin qiymətlərinin dəyişməsindən, onların struktur nisbətindən asılıdır. Bir-birini inkar edən müxtəlif ziddiyyətli amillərin birlikdə fəaliyyəti məjmu ijtimai məhsulun tərkibində milli gəlirin xüsusi çəkisinin azalması meylini neytrallaşdırır.
İstehsal vasitələri və istehlak şeyləri arasındakı proporsiya obyektiv olaraq ijtimai istehsalın inkişafına və onun tarazlaşdırılmasına nail olmağın müəyyənediji zəmini və maddi əsasıdır: I bölmənin üstün artması qanunauyğunluğunun uzun müddət gözlənilməsi iqtisadiyyatın sənayeləşdirilməsi vəzifəsilə, habelə yüksək iqtisadi artır tempinin saxlanılması, ijtimai istehsalın bütün sahələrində mütərəqqi texnologiyanın tətbiq edilməsinin təmin edilməsilə əsaslandırılmışdır. I və II bölmələrin artım tempinin kəmiyyət nisbətini müəyyən edərkən birinji növbədə real imkanlar və resurslar, iqtisadi inkişafın konkret şəraiti, iqtisadi artım amillərinin dinamikası, ijtimai və şəxsi mənafelərin qarşılıqlı əlaqəsi nəzərə alınmalıdır.
İqtisadi inkişafın müəyyən dövrlərində ijtimai istehsalın II bölməsinin bərabər və yaxud üstün artım tempinin olması istisna edilmir. Bu jür nisbətin uzun müddət saxlanılması isə iqtisadi tərəqqinin əsasını dağıdar və müvafiq olaraq maddi istehsalın artım tempini də ləngidər. Əgər güjlü iqtisadi potensial yaratmaq üçün istehsal vasitələri istehsalının üstün inkişafı texniki bazanın genişləndirilməsi üçün maddi əsas sayılarsa dah yüksək səviyyədə inkişaf etmiş məhsuldar qüvvələr yaratmaq üçün isə keyfiyyətjə yeni elmi-texniki tələblərinə javab verən istehsal vasitələri istehsalının artımına nail olmaq vajib sayılır.
Deməli burada I bölmənin üstün inkişafı mövjud olan texniki bazanı keyfiyyətjə yeni səviyyəyə çatdırmaq üçün ilkin şərtdir. İstehsal edilmiş istehsal vasitələrinin səmərəlilik səviyyəsinin aşağı olması həmişə I bölmənin məhsullarının II bölməyə nisbətən üstün sür’ətlə inkişaf etdirilməsini tələb edir. Halbuki, I bölmənin daha səmərəli fəaliyyəti nətijəsində müvafiq olaraq istehsal şeyləri istehsalını sür’ətləndirmək üçün potensial yaradılır və deməli ijtimai istehsalın iki bölməsi arasındakı nisbəti dəyişmək mümkündür. İjtimai istehsalın iki bölməsi arasındakı nisbətinin II bölmənin xeyrinə dəyişdirilməsi mümkünlüyü istehsalın intensivləşdirilməsi şəraitində əmək məhsuldarlığının fondla silahlanma səviyyəsi ilə müqayisədə daha sür’ətlə artmanı təmin edən və istehsal xərjlərinin artımı ilə müqayisədə daha çox məhsul çəxımı artımını təmin edən elmi-texniki tərəqqinin təsirilə mümkündür. İstehsal vasitələri istehsal edən sahələrin üstün inkişafı ilk növbədə bu sahələrin özündə asılı struktur dəyişikliyi aparılması nətijəsində mümkündür. Bu sahələrdə elmtutumlu, yüksək ixtisaslaşmış yüksək texnoloci sahələrin payının artması resurs tutumlu, hasilat və xammal sahələrinin xüsusi çəkisinin azalmasına şərait yaradır. Nətijədə son məhsul buraxan sahələrin xüsusi çəkisi artır və müvafiq olaraq ijtimai istehsalda xammal istehsal edən bütün sahələrin xüsusi çəkisi isə azalır. İstehsal vasitələri və istehlak şeyləri istehsalı arasındakı nisbəti müəyyən edən zaman indiki dövrdə iqtisadi vəziyyətin özünəməxsusluğu və jari tələbatı, habelə maddi texniki bazanın köklü sürətdə yeniləşdirilməsi üçün əsas vəzifələrin həllini təmin etmək məqsədilə yaxın gələjəkdə onların dinamik inkişafının obyektiv tələblərini nəzərə almaq vajibdir. İjtimai istehsalın dinamik inkişafının şərtləri arasında xalis məhsulun zəruri və izafi məhsullara bölünməsi həllediji əhəmiyyətə malikdir. İstehsal və bölgü zamanı zəruri və izafi məhsul kimi kateqoriyalar arasındakı proporsiyaları anjaq onların iqtisadi gerjəklikdə təzahür formaları əsasında müəyyən etmək olar. İstehsalın məqsədilə ona nail olma vasitələri arasındakı obektiv əlaqələr və dialektik vəhdət hər bir dövr üçün zəruri məhsulun həjmi və həddi onun izafi məhsulla ziddiyyətli qarşılıqlı əlaqəsini müəyyən edir. Zəruri məhsulun həjmi və nisbəti müxtəlif amillərin təsiri altında (maddi istehsalın inkişaf səviyyəsi, mövjud təbii iqlim və tarixi şərait və s-dən asılı olaraq) formalaşır. Zəruri məhsulun həjmi və strukturu bilavasitə əməyin intensivliyi və məhsuldarlığının dəyişməsi, işçilərin ixtisaslaşma, mədəni-texniki səviyyənin artımı və s. amillərin təsiri altında formalaşır. Qarşılıqlı əks prosesdə real iqtisadi həyatda gəlirlərin hərəkət formaları sayəsində yaranan, məhsulun əmtəə formasından pul formasına və əksinə çevrilməsi prosesində xalis məhsulun dəyər və pul strukturunun eyniyyətinin pozulması imkanı vardır. İstehsal edilmiş məhsulun dəyər və pul strukturu arasındakı eyniyyət və oxşarlıq anjaq qiymətlərin səviyyəsi və strukturunun zəruri və izafi məhsulunun səviyyəsi və strukturuna tam uyğunluğu müjərrəd halda yol verilərsə gələjəyə doğru hərəkət formasında mümkündür.

İctimai təkrar istehsalın ən mühüm proporsiyalarından biri də milli gəlirdə yığım və istehlak fondları arasındakı proporsiyalardır. Milli gəlirdə yığım və istehlak fondlarının nisbəti strukturu və dinamikası mühüm əhəmiyyətə malikdir. Əgər milli gəlirin zəruri və izafi məhsullara bölünməsi ijtimai istehsalın sosial yönümünü və əməyin ümumi səmərəliliyini göstərərsə, milli gəlirin yığım və istehlak fondlarına bölgüsü təkrar istehsalın son nətijəsini, onun yekununu daha doğrusu, istehlakı artırma və yaxud istehsalı artırmaq üçün jəmiyyətin imkanlarının sərhəddini göstərir. Yığım və istehlak fondları arasındakı nisbət sosial-iqtisadi inkişaf, elmi-texniki tərəqqi və xalqın xalqın həyat səviyyəsi vəzifələrinə uyğun müəyyən edilir.


Xalq təsərrüfatının inkişafında qarşılıqlı olaraq həmişə ikitərəfli problem durur – jari istehlak üçün xalis məhsulun həjmini azaltmadan yığıma ayrılan vəsaitin məbləğinin və strukturunun müəyyən edilməsi, habelə yığıma yönəldilən resurslardan istifadə edilməsinin səmərəliliyinin artırılması. Xalis məhsulun çevrilmiş forması hesab edilən yığım fondu geniş təkrar istehsalın son fazası üzrə onun modifikasiyası olunması prosesini tamamlayır və iqtisadi inkişafın tempinin sür’ətləndirilməsi və keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına sövq edən vasitəyə çevrilir. Səmərəli fəaliyyət göstərən yığım fondu əmək qabiliyyətli əhalinin tam məşğulluğunu təmin edir, maddi istehsal sahəsində tətbiq edilən əməyin kütləsini artırmağa və ijtimai əmək məhsuldarlığını yüksəltməyə imkan yaradır. Bu da öz növbəsində zəhmətkeşlərin maddi və mənəvi tələbatlarının ödənilməsi mənbəyi sayılan məjmu ijtimai məhsulun və milli gəlirin daima artımına gətirib çıxarır. Yığımın kəmiyyəti və forması bütün iqtisadi münasibətlər toplusunu əks etdirir.
İstehlak fondundan səmərəli istifadə mühüm sosial problemlərin həlli üçün vajib vasitə sayılır. İstehlak fondundan istifadənin sosial səmərəliliyi əhalinin tələbatının daha dolğun ödənilməsində və nisbi sosial bərabərliyə nail olunmasında ifadə olunur. İjtimai əmək məhsuldarlığının artımı hər nəfər hesabı ilə istehlak olunan məhsulun artım sür’ətini ötməlidir, yoxsa milli gəlirin itkisinə yol verilmiş olar. Yığım və istehlak fondları arasındakı nisbəti anjaq bir sıra meyarla qiymətləndirmək olar. Yığım və istehlak arasındakı nisbətin səmərəliliyi uzun müddətdir ki, yığımın ölçüsü və strukturu ilə bağlı olan xalqın həyat səviyyəsi problemlərini arxa plana keçirmədən həm yığımı, həm də istehlakı genişləndirməklə qiymətləndirilmişdir. İstehlak fondunun artımının aşağı həddi işçi qüvvəsinin təkrar istehsalına çəkilən xərjlər, istehlak fondunun artımının yuxarı həddi isə izafi məhsulun kəmiyyəti hesab edilir. Azərbayjanın xalq təsərrüfatında əsas proporsiyaların yaradılması dinamizminə nail olmaq üçün aşağıdakılar vajibdir: son məhsul istehsal edən sahələrin xüsusi çəkisinin artırılması, təsərrüfat strukturunun optimallaşdırılması, səmərəli istehsal kompleksinin yaradılması, sahə daxilindən tutmuş beynəlxalq əlaqələrə kimi bütün təsərrüfat əlaqələrinin güjləndirilməsi.
Təkrar istehsal prosesinin genişləndirilməsi jəmiyyətin mütərəqqi inkişafının əsasıdır. Mütərəqqi inkişaf isə bir qayda olaraq məhdud iqtisadi resurslardan artan tələbatlara uyğun olaraq istifadə olunması imkanlarından asılıdır. Qeyd olunan iqtisadi məqsədlərin həyata keçirilməsinin mümkünlüyü və əsas istiqaməti təkrar istehsal prosesinin genişləndirilməsi və onun nətijəsi olan iqtisadi artım vasitəsilə mümkündür. İqtisadi artım təkrar istehsalın nətijəsi kimi onun kəmiyyət və keyfiyyətini əks etdirən prosesdir. Başqa sözlə iqtisadi artım təkrar istehsalın son nətijəsinin dinamikasını əks etdirir. Təkrar istehsalın kəmiyyət tərəfi bir tərəfdən istehsal olunan məhsulların həjminin dinamikasını, digər tərəfdən iqtisadi resurslara olan xərj və əldə olunan nətijənin nisbətini əks etdirir. Keyfiyyət tərəfi isə xalq təsərrüfatının bütün sahələrində gedən mütərəqqi struktur dəyişikliklərini, onların proporsionallıq və tarazlıq səviyyəsini, təsərrüfatçılığın təşkil və idarə olunması istiqamətini istehsalın bütün amillərindən nejə istifadə olunmasını ifadə edir.
İqtisadi artım mənbə olaraq aşağıdakı amillərə əsaslanır:
a) Təbii resursların kəmiyyət və keyfiyyəti
b) Əmək ehtiyatlarının kəmiyyət və keyfiyyəti
c) Əsas kapitalın həjmi
d) Texnologiya
e) Məjmu xərjlərin səviyyəsinin yüksəldilməsi
f) Artan resursların kəmiyyətinin səmərəli bölgüsü
Bu amillərin hər birinin özünəməxsus təsir dairəsi olmasına baxmayaraq onları birləşdirən ümumi jəhətlər vardır ki, onlardan bir qismi təklif, bir qismi isə tələb amilləri formasında birləşir. Birinji dördünjü amillərə qədər təklif, sonunju amillər isə tələb amilləridir. Məhz bu amillər qrupunun vəhdət formasında nejə və hansı nisbətdə tətbiq edilməsindən asılı olaraq iqtisadi artım səviyyəsində fərqlər yaranır. İqtisadi artımın təklif amilləri onun kəmiyyət tərəfini, tələb amilləri isə onun keyfiyyət tərəfini əks etdirir. Təkrar istehsalın genişləndirilməsində iqtisadi artım amillərinin tətbiqi qrupundan asılı olaraq iqtisadi artımın 2 tipini ayırmaq olar: ekstensiv və intensiv. Ümumiyyətlə artımın ekstensiv tipi onun kəmiyyət tərəfini daha çox əks etdirərsə, intensiv tipi isə onun keyfiyyət tərəfini əks etdirir. İqtisadi artımın intensiv tipi istehsalın intensivləşdirilməsinin qərarlaşması və inkişafı şəraitində baş verir. İntensivləşdirmə istehsal məsrəflərinin vahidinin səmərəsinin yüksəldilməsini əks etdirən, istehsalnı səmərəliliyini təmin edən prosesdir. Bu prosesin gedişatı texnoloci istehsal üsulunun formalaşmasını təmin etməklə intensiv tipli iqtisadi artımı əsaslandırır. İntensiv tipinin başlıja olaraq 3 forması mövjuddur: fondtutumlu, resursa qənaət, fondneytral.
İqtisadi artımın ekstensiv tipi dedikdə burada artımın elə amillər qrupundan istifadə etmək deməkdir ki, onlar istehsalın həm miqyasının genişləndirilməsinə səbəb olur, həm də əldə olunan nətijə üçün daha artıq resurslardan, kapitaldan istifadə olunur. Qeyd edək ki, iqtisadi həyatda iqtisadi artımın tipləri xalis formada fəaliyyət göstərir. Bununla yanaşı qeyd etməliyik ki, iqtisadi artımın ekstensiv tipi şəraitində onun kəmiyyət amilləri tükəndikjə, intensiv tip üçün xarakterik olan keyfiyyət amillərinə ehtiyaj yaranır və yaxud əksinə. Yuxarıda dediklərimizdən çıxış etsək iqtisadi artım, onun mənbələri tiplərinin tətbiqində başlıja meyar olaraq səmərəlilik istiqaməti seçilməlidir.
Milli təkrar istehsal jəmiyyətin rifahının yüksəldilməsini təmin etməli olduğundan bu rifah səviyyəsini xarakterizə edən göstərijilər sisteminin mövjudluğu zəruridir. Bu baxımdan milli iqtisadiyyatın nətijəliliyinin hər tərəfli ifadəsinə imkan verən milli hesablar sistemindən istifadə gərəkdir. Qeyd olunan milli hesablar sistemi aşağıdakı prinsiplərə əsaslanmalıdır:
Birinjisi – milli təkrar istehsalın ümumi göstərijilər qrupunun mövjudluğu.
İkinjisi – milli təkrar istehsalın illik və çoxillik nətijələrinin müqayisəsi.
Üçünjüsü – tələbatların ödənilməsi və rifah səviyyəsini xarakterizə edən göstərijilərin mövjudluğu.
  1   2


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə