FƏNN: UŞaq anatomiyasi fiZİOLİGİyasi və GİGİyenasi




Yüklə 184.07 Kb.
səhifə1/3
tarix27.04.2016
ölçüsü184.07 Kb.
  1   2   3
FƏNN: UŞAQ ANATOMİYASI FİZİOLİGİYASI
VƏ GİGİYENASI
Mövzu: Uşaq anatomiyası fiziologiyası və gigiyenası fənni,onun vəzifələri,bioloji və pedoqoji elmlər sistemilə əlaqəsi və qısa inkişaf tarixi.

PLAN :
1.Uşaq anatomiyası fiziologiyası və gigyenası fənni.

2.Uşaq anatomiyası və fiziologiyası elminin inkişaf tarixi.

Uşaq anatomiyası uşaq orqanizminin və onun ayrı-ayrı orqanlarının quruluşunu öyrənir. Uşaq fiziologiyası ontogenezin ilkin dövrlərində orqanların, orqanlar sistemi və orqanizmdə böyümə və inkişaf zamanı gedən həyati prosesləri –funksiyaları, bu funksiyaların yaş dövrlərində özünəməxsusluğunu öyrənir. Orqanizmin inkişafı və böyüməsi prosesində quruluş və funksiyasının dəyişməsini uşaq anatomiyası və fiziologiyası elmi öyrənir.

Canlılarda gedən həyati proseslər tarixi inkişafda dəyişilmiş və mürəkkəbləşmişdir. Hər bir orqanizmin quruluş və fizioloji proseslərini öyrənmək üçün həmin orqanizmin tarixi inkişafı-filogenezini də bilmək vacibdir. Uşaq anatomiyası və fiziologiyasını öyrənərkən təkamül təliminin elementlərindən (prinsiplərindən) geniş istifadə olunur ki, bu da onun müqayisəli anatomiya və təkamül fiziologiyası ilə əlaqəsini göstərir. Uşaq anatomiyası və fiziologiyası elmi bütün bioloji və tibbi elmlərlə yanaşı, pedaqogika, psixologiya, fiziki tərbiyə (bədən tərbiyəsi) elmləri ilə də əlaqədardır.

Uşaq anatomiyası və fiziologiyası elmi, ilk növbədə, pedaqoji əhəmiyyət daşıyır. Bu predmetin öyrənilməsi müəllimlərə imkan verir ki, inkişaf etməkdə olan uşaqları müxtəlif yaş dövrlərində düzgün istiqamətləndirsin, fiziki cəhətcə sağlam böyüməsinə şərait yaratsın. Bu elm şagirdlərdə təlim-tərbiyə işinin normal fizioloji-gigiyenik əsasda aparılmasına, fiziki tərbiyə və istirahətin düzgün rejimlə qurulmasına köməklik edir. Uşaq anatomiyası və fiziologiyası elmi pedaqogika və psixologiya elmləri ilə birlikdə müəllimlərdə yeni dünyagörüşünün formalaşmasına gətirib çıxarır, pedaqoji təhsil sistemində təbiət elmlərinin əsas ünsürlərindən birinə çevrilir.

Təsadüfi deyil ki, bu predmetə dünyanın bir çox görkəmli pedaqoqları, psixoloqları, həkim və bioloqları xüsusi əhəmiyyət vermişlər. N, K, Krupskaya yazırdı: “Pedaqoq hər şeydən əvvəl nəyi bilməlidir: insan orqanizminin quruluşu və funksiyasını, onun anatomiyasını, fiziologiyasını və inkişafını. Bunları bilməyən yaxşı pedaqoq olmaz, uşaqları düzgün tərbiyə edə bilməz”.

UŞAQ ANATOMİYASI VƏ FİZİOLOGİYASI

ELMİNİN İNKİŞAF TARİXİ.

Aristotel ürəyin quruluşu, onun damarlarla əlaqəsi, sümüyü qidalarından damarlar, yuxarı və aşağı boş venalar, sinirlər və vətərlər haqqında öz dövrü üçün müfəssəl məlumat verir. O, ürəkdən çıxan iri aorta damarının vahidliyini, qalanlarının isə onun şaxələri olduğunu göstərir. Herofil onikibarmaq bağırsağı və prostat vəzisini, uzunsov beyni və beyin qişalarını, şərt qişanı və venoz cibləri, hissi və hərəki sinirləri, duyğu orqanlarını və damar sistemini, Erazistrat isə ürək qapaqlarını ilk dəfə tapmış, beyin mədəciklərini, sinirlə beyin arasındakı əlaqəni, beyin səthinin çoxlu qırışıqlardan ibarət olmasını təsvir etmişdir.

Ərəb alimi İbn əl Nafiz XII əsrdə kiçik qan dövranını, Bartolomeo Yevstaxi (1520-1574) orta və daxili qulağı öyrənir, Fallopi uşaqlıq borusunu, yumurtalığı, Varolis isə beyin körpüsünü təsvir edir.

XVII əsrdə ingilis alimi Harvey (1578-1657) böyük qan dövranını kəşf etmiş, italyan alimi Azello (1581-1626) limfa sistemini öyrənmiş, Malpiki (1628-1694) kapilyar və böyrək kapsullarını kəşf etmişdir.

Rusiyada anatomiya və fiziologiya elminin inkişafında A. İ. Şumlyanski, P. A. Zaqorski, P. V. Buyalski, N. İ. Piroqov, P. F. Lesqaft, V. T. Vorobyov, İ. M. Seçenov, İ. P. Pavlov və s. Azərbaycanda isə M. Topçubaşov, K. Balakişiyev, Ə. Qarayev, Q. Qəhrəmanov kimi alimlərin rolu çoxdur.

Uşaq anatomiyası və fiziologiyası elmi ümumi anatomiya və fiziologiya elminin tərkib hissəsi olmaqla ondan müəyyən mənada fərqlənir, yəni, ümumi anatomiya və fiziologiya nisbətən cavan elmdir. Bu elm sərbəst bir elm kimi XVIII və XIX əsrlərdə formalaşmağa başlayıb. Onun əsasını qoyanlardan biri də rus alimi N. P. Qundobin olub. O özünün “Uşağın böyüməsinin xüsusiyyətləri” monoqrafiyasında uşaq orqanizminin sistem və orqanlarının anatomik-fizioloji xüsusiyyətlərini hərtərəfli şərh edir.



İSTİFADƏ OLUNAN ƏDƏBİYYAT:
1.C.Nəcəfov,N.Zeyniyev,S.Quliyev “Uşaq anatomiyası və fiziologiyası” BAKI-2001

2.F.Hacıyeva “Yaş fiziologiyası və məktəb gigyenası”

BAKI-2001

3.V.B.Şadlinski,A.B.İsayev ,E.Ə.Xıdırov “Uşaq anatomiyası”

BAKI-2005

4.А.Н.Спирин «Анатомия человека» Москва 2006


MÖVZU:Hüceyrə onun quruluşu kimyəvi tərkibi əsas həyat xassələri,bölünmə tiplərinin bioloji əhəmiyyəti.
PLAN

1.Hüceyrə onun quruluşu.

2.Hüceyrənin kimyəvi tərkibi.

3.Hüceyrənin əsas həyat xassələri.

4.Hüceyrənin bölünməsi.
“Hüceyrə” terminini ilk dəfə olaraq XVII əsrin ortalarında Robert Hük işlədib.

Hüceyrənin forması onun yerinə yetirdiyi funksiya ilə qarşılıqlı əlaqədə olur. Orqanizmi təşkil edən hüceyrələrin üç əsas hissəsi ayırd edilir: örtüyü, sitoplazması və nüvəsi. Uşaq orqanizmindəki hüceyrənin lap xarici qatı qlikokalis, onun altında isə plazmatik membran yerləşir. Hüceyrə sitoplazmasında (şəkil 1-2) orqanoidlər, birləşmələr, hialoplazma və nüvə var.

Plazmatik membran (şəkil 1-1) hüceyrə möhtəviyyatını xarici mühitdən ayırır. Qalınlığı 0,008-0,01 mkm-dir. Seçici keçiriciliyə malikdir. Hüceyrənin xaricdən daxilə və daxildən xaricə ion və molekulların keçməsini təmin etməklə hüceyrə daxilində nisbi sabitlik yaradır. Membran həmçinin xarici mühitdən informasiyanı qəbul edərək onu hüceyrənin daxilinə ötürmək qabiliyyətinə malikdir. Müəyyən olunub ki, membranın tərkibində zülallar, yağlar karbohidratlar, mineral duzlar və su var. Zülal molekulu lipid molekuldan keçərək onun üzərinə çıxır. Karbohidratlar isə əksər hallarda membranın digər komponentinə birləşmiş vəziyyətdə olur. Əgər lipidlərlə birləşibsə qlikolipidlər, zülallara birləşibsə qlikoproteidlər adlanır. Membran dinamik quruluşdur. Belə ki, zülallar və yağlar daim ondan keçirlər,yerdəyişməyə məruz qalırlar. Membranda bimolekulyar yağ qatları və ondakı zülal molekulu elementar membranı əmələ gətirir.

Hüceyrə orqanoidlərinə və hüceyrədaxili birləşmələrə aşağıdakılar aiddir: mitoxondri, lizosom, ribosom, endoplazmatik şəbəkə, holciaparatı,polisom, hüceyrə mərkəzi, neyrofibril, qamcı, kiprik, piqmentlər, zülallar, yağlar, karbohidratlar. Orqanoidləri şərti olaraq iki qrupa bölmək olar.



  1. Ümumi orqanoidlər; eukariotik hüceyrələrin böyük əksəriyyətində rast gəlinir. Bunlara mitoxondri, ribosom, lizosom, hüceyrə mərkəzi, holci aparatı, endoplazmatik şəbəkə aiddir.

  2. Xüsusi orqanoidlər; ancaq xüsusi qrup hüceyrələrdə və yaxud simplastlarda rast gəlinir. Bunlara aiddir: - heyrofibrillər-sinir hüceyrələri olan neyronlarda olur, miofibrillər-simplastik quruluşlu əzələ liflərində olur.

Mitoxondriyə müxtəlif formada rast gəlinir, çöp, dənəvər, iy şəkilli və s.. Mitoxondrilərin kristlərində çoxlu miqdarda fermentlər olur ki, onlar da bir-birlə müəyyən məsafədə yerləşirlər. Mitoxondridə qida maddələrindəki enerjinin çevrilməsi baş verir. Həmin enerjidən də hüceyrə istifadə edir. Enerjinin belə formalarından biri ATF-dəki fosfat əlaqəsindəki enerjidir. Mitoxondrini hüceyrənin enerji mənbəyi və yaxud universal energetik stansiyası adlandırırlar. Yeni mitoxondrilərin əmələ gəlməsi isə hüceyrədəki mitoxondrilərin bölünməsi hesabına olur.

Lizosomlar sferik birləşmədir (şəkil 1-9) və adi membranı var, diametri isə 0,2-0,8 mkm arasında dəyişir. Hüceyrədə yeni lizosomların əmələ gəlməsi belə gedir: lizosomlarda olan fermentlər ribosomlarda sintez olunduqdan sonra hüceyrənin endoplazmatik şəbəkəsi vasitəsilə holci aparatına gətirilir. Burda lizosomlar formalaşdıqdan sonra sitoplazmaya düşür. Uşaq və eləcə də cavan orqanizmlərdə lizosomlar aktivlik dərəcəsinə görə bir-birindən fərqlənirlər. Məsələn, leykositlərin sitoplazmasında lizosomlar çox və aktiv olduğundan orqanizmə düşən xəstəliktörədənləri ( bakteriyaları və virusları) tez bir zamanda öldürürlər.

Ribosomlar hüceyrə daxilindəki əsas orqanoidlərin biridir ( şəkil 1-4 ). O, başlıca olaraq endoplazmatik şəbəkə membranı üzərində ya tək-tək, ya da qrup halında oturur. Lakin sitoplazmada sərbəst olanlarda da rast gəlinir. Böyük və kiçik hissələrin birləşdiyi yer ribosomların funksional mərkəzi adlanır ki, (RFM) orda da zülalların sintezi gedir. Hüceyrədə ribosomların sayı bir necə min ədəd olur. Ribosomların tərkibi ribosom RNT-dən və zülalların ibarətdir, xaricdən membran ilə örtülü deyil.

Endoplazmatik şəbəkə Hüceyrə daxilində kanallar sistemi, qovucuqlar, qranlar və sistern formasında olan bir orqanoiddir. Kanalların diametri 0,02-0,04 mkm olur. İki tip endoplazmatik şəbəkə ayırd edilir:



  1. Dənəli endoplazmatik şəbəkə - üzərində ribosom olduğundan belə adlanır.

  2. Hamar endoplazmatik şəbəkə-üzərində ribosom yoxdur.

Dənəli endoplazmatik şəbəkədə zülalların sintezi prosesi, hamar endoplazmatik şəbəkədə isə yağların və karbohidratların sintezi gedir. Endoplazmatik şəbəkə hüceyrədaxili nəqliyyat şəbəkəsidir. Çünki onda sintez olunan maddələr kanallarla sitoplazmada bir yerdən başqa yerə nəql olunur. Bununla yanaşı, endoplazmatik şəbəkənin membranında bir çox fermentlər var və onlar da həm hüceyrədaxili, həm də hüceyrələrarası mübadilə sistemində iştirak edirlər.

Holci kompleksi quruluşca endoplazmatik şəbəkəyə oxşardır (şəkil 1-8). Ona müxtəlif formada rast gəlinir. Sistern formasında olanlardan çoxsaylı borucuqlar və qovucuqlar uzanır. Holci aparatının ( belə də adlanır ) əsas vəzifəsi özündə bir çox maddələri toplamaq və hüceyrədən kənar etməkdir.

Hüceyrə mərkəzi ( şəkil 1-6 ) heyvani mənşəli hüceyrələrdə nüvənin yaxınlığında yerləşir. Onun əsasını iki kiçik silindrik forma uzunluğu 1 mkm olan sentriollar təşkil edir. Bu sentriollar hüceyrəni çoxalmasında, bölünmə iyinin əmələ gəlməsində iştirak etmək mühüm rol oynayırlar.

Nüvə hüceyrənin əsas tərkib hissələrindən biridir ( şəkil 1-3 ). İnsan orqanizmində nüvə yaşlı eritrositlərdə (yaşlılarında) və trombositlərdə olmur. Əksər hallarda hüceyrədə bir nüvə olur, ancaq iki və çoxnüvəli olanları da var.

Nüvə membranında onun daxili mühiti ilə sitoplazma arasında əlaqə yaradan məsamələr var. Nüvənin daxili nüvə şirəsi ilə doludur və o karioplazma adlanır. Nüvəcikdə RNT və ribosomun böyük hissəsi sintez olunur.

DNT-dezoksiribonuklein turşusu. İrsi məlumatların mühafizəçisi olub, biri digərinə sarılmış iki teldən ibarətdir. DNT-nin uzunluğu yüz minlərlə nanometrə çatdığı halda, eni 2 nm-ə bərabərdir. Molekul kütləsi də çox böyükdür (yüz milyona çatır). DNT-də 4 növ nukleotid olur, onlar isə azotlu əsasa görə bir-birindən fərqlənir. Bir qayda olaraq, azotlu əsaslar adlarının baş hərfi ilə adlanırlar. Məsələn, adenin A, quanin Q, timin T, sitozin C. Ölçücə A və Q, C-lə T-ə nisbətən iridir. Nukleotidlər spirallar üzərində həm vertikal, həm də qarşı-qarşıya əlaqəli olurlar. Qarşı-qarşıya əlaqə hidrogen rabitəsi hesabına, yəni, A-T arasında 2, C-lə Q arasında 3 hidrogen rabitəsi mövcuddur. Bu qanunauyğunluq heç vaxt pozulmur. DNT nüvədə xromosomların tərkibinə daxildir və zülallarla birləşmiş halda olur. DNT-yə nüvədən başqa mitoxondri və xloroplastlarda da rast gəlinir.

RNT-ribonuklein turşusu. Təkqatlı polinukleotiddir. O da 4 tip nukleotidlərdən və polinukleotid zəncirindən ibarətdir. Eyni bir hüceyrədə 3 növ RNT-yə rast da gəlinir.


  1. Ribosom RNT-si. Əsasən, nüvənin nüvəciyində əmələ gəlir, sonra isə sitoplazmaya keçərək ribosomların formalaşmasında iştirak edir. Molekul kütləcə RNT-dən ən böyüyüdür.

  2. Məlumat RNT-si. Bu RNT nüvədə DNT-nin hesabına əmələ gəlir. DNT-nin üzərində olan zülal strukturunun uyğun nüsxəsini öz üzərinə köçürür və sintez olunacaq zülalın təkqatlı modeli olmaqla həmin məlumatı sitoplazmaya keçirir. Orda isə ribosom gəlib, onun üzərinə keçir. Ölçücə ribosom RNT-si ilə nəqliyyat RNT-si arasındadır, ancaq ikincidən 10 dəfə böyükdür.

  3. Nəqliyyat RNT-si. Ən kiçik RNT-dir. Əsas vəzifəsi sitoplazmadakı uyğun amin turşusunu spesifik fermentin köməkliyi ilə özünə birləşdirir, zülalların sintez olunduğu ribosomun funksional mərkəzinə daşıyır. Orqanizmi təşkil edən hüceyrələrin əsas komponentlərindən biri də onun törəmələridir. Bunlara zülallar, yağlar, karbohidratlar aiddir.

Zülalar. Hüceyrədəki üzvi maddələrdən ən mürəkkəbi və molekul kütləcə irisidir. Zülallar polimerdir. Onun monomeri isə amin turşularıdır. Sadə zülallar o zülallardır ki, onun tərkibi ancaq amin turşulardan ibarətdir. Mürəkkəb zülalın tərkibində isə amin turşuları ilə yanaşı, prostetik qrup da olur.

Zülalların sintezi üç mərhələdən ibarətdir.



  1. Məlumat RNT-in sintezi və sitoplazmaya gəlməsi. O, sintez olunacaq zülal haqqında məlumatı DNT-dən alaraq (transilyasiya) nüvədən sitoplazmaya gəlir.

  2. Amin turşularının nəqliyyat RNT-nə birləşməsi. Son illərədək alimlər hüceyrənin sitoplazmasında və ayrı-ayrı orqanoidlərində 200-dən çox amin turşusu ayırd ediblər ki, bunlardan da 20-si zülalların sintezində iştirak edir. Həmin amin turşularını nəqliyyat RNT-nə birləşməsini həyata keçirən 20 ferment olur. Zülalların sintezində iştirak edən hər bir amin turşusu üç əsasla kodlaşdırılır ki, buna da tripletlər deyilir. Hüceyrənin sitoplazmasındakı amin turşuları (zülalların sintezində iştirak edənlər) nəqliyyat RNT-nə birləşdikdən sonra ribosomların funksional mərkəzinə gətirilir.

  3. Zülalların sintezi “yığılması”. Bu proses kadon-antikadon prinsipinə əsaslanır, yəni, məlumat RNT-də olan kadona nəqliyyat RNT-dəki antikadon komplementar olarsa, onda zülalların sintezi baş verir. Məsələn, m RNT-də UUU kadonu olarsa, onda nəqliyyat RNT-də hökmən AAA antikadonu olmalıdır, əks halda sintez baş tutmur və yaxud da mRNT-də SSA olduqda nRNT-də QQU olmalıdır. Zülalların biosintezi üçün sərf olunan enerji ATF-in parçalanmasından alınır. Əlbəttə, göstərdiyimiz mərhələlər mürəkkəb və çoxsaylı bioloji proseslərin cəmi olan zülalların sintezi haqqında məlumatların çox sadəsidir.



HÜCEYRƏNİN BÖLÜNMƏSİ

Hüceyrənin bölünməsinin aşağıdakı tipləri ayırd edilir: mitoz, meyoz, amitoz, endomitoz. Bunlar biri digərindən bioloji mahiyyətinə görə fərqlənir.



Mitoz bölünmə. (şəkil 2). Eukariotik hüceyrələrdə daha çox rast gəlinən bölünmədir. Bu bölünmənin əsas mahiyyəti bölünmə zamanı genetik aparatın iki dəfə çoxalması və qız hüceyrələrdə başlanğıc hüceyrədə olduğu sayda xromosomların paylanmasıdır. Hüceyrə bölünməyə hazırlaşarkən (interfaza) onda DNT-in reduplikasiyası gedir, hüceyrə mərkəzi ikiləşir, bölünmə üçün hüceyrədaxili inşaat materialları sintez olunur, enerji ehtiyatı toplanır. DNT-in reduplikasiyası hesabına xromosomlarda ikiləşir. Mitoz bölünmə bir-birini əvəz edən dörd fazadan ibarət olur: profaza, metafaza, anafaza və telofaza.

Profazada xromosomların spirallaşması, yoğunlaşması və əvvəlki uzunluğa nisbətən qısalması baş verir. Nüvə örtüyü ayrı-ayrı fraqmentlər şəklində dağılır, nüvəcik əriyir, sentriollar sentrosferin qütblərinə doğru çəkilir (şəkil 2-1,2,3).

Metafazada isə xromosomlar hüceyrənin ekvatorunda toplanmaqla ekvatorial lövhəni əmələ gətirirlər. İy telləri xromosomun sentromerinə birləşir. Bu fazada hüceyrə daxilində xromosomların sayı ilk dəfə çox olur.

Anafazada hər bir xromosomun analoji xromotidləri-qız xromosomları ayrılır və qütblərə doğru çəkilir. Xromosomların qütblərə çəkilməsi iy tellərinin qısalması hesabına olur, sərf olunan enerji isə ATF-dən alınır.

Mitoz bölünmənin axırıncı fazası telofazadır. Bu zaman qütblərə çəkilmiş xromosomlar bir-birinə sarılır, nüvə qılafı əmələ gəlir, nüvəcik formalaşır. Telofazada həmçinin sitoplazmanın bölünməsi və iki qız hüceyrənin bir-birindən ayrılaraq sərbəst yaşaması baş verir. Bu qız hüceyrələri ana hüceyrəyə tam oxşayırlar.

Amitoz bölünmə. Bu bölünmə zamanı əvvəlcə nüvəcik, sonra isə nüvə bölünür. Amitoz bölünmədə hüceyrənin sitoplazmasının bölünməsi həmişə olmur. Belə olan halda hüceyrə daxilində iki, üç və çox nüvə olur. Nüvənin amitolik bölünməsinə bir çox toxuma hüceyrələrində rast gəlinir.

Endomitoz bölünmə. Bu bölünmədə nüvə bölünmədən, onun (nüvənin) örtüyü zədələnmədən genetik aparatı ikiləşir və mitolik aparat əmələ gəlir. Endomitoz üçün xarakterik olan əlamətlərdən biridə xromosomların reduplikasiyasıdır. Onlar spirallaşır, sonra isə bir-birindən ayrılıb, mitoz bölünmədəki metafaza fazasının formasını alırlar. Nəticədə xromosomların sayı artır, nüvənin həcmi böyüyür. Endomitoz bölünmədə nüvənin həcminin artmasına uyğun olaraq onun sitoplazması da artır, ümumilikdə isə hüceyrə böyüyür. Bunun əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, bu zaman zülalların sintezi gedir, ancaq mitoz bölünmədə isə zülalların sintezi dayanır.

Meyoz bölünmə. Bu bölünmə cinsi hüceyrələrdə baş verir (şəkil 3) və bioloji mahiyyəti ondan ibarətdir ki, həmin hüceyrələrdə xromosom sayı iki dəfə azalaraq haploid qametlər əmələ gəlir. Cinsiyyət hüceyrələrinin inkişafı cinsiyyət vəzilərində, toxumluqda və yumurtalıqda gedir. Həmin vəzifələrdə cinsi hüceyrələrin çoxalma, böyümə və yetişmə adlanan üç müxtəlif sahəsi və ya zonası ayırd edilir. Çoxalma zonasında ilk cinsiyyət hüceyrələri mitoz yolla çoxalır. Həmin hüceyrələr böyümə zonasına düşür, orda bölünmə getmir, sadəcə olaraq böyüyür. Yumurtalığın yetişmə zonasında bölünmədən sonra əmələ gələn 4 ədəd yumurta hüceyrələri ölçülərinə görə bir-birindən fərqlənir. Bunların üçü kiçik, biri isə iridir. İri yumurta hüceyrəsi mayalanmağa qadir olur, üç kiçik hüceyrə isə istiqamətləndirici cisimciklər adlanır və mayalanmağa qadir deyil.

Cinsiyyət hüceyrələrinin bölünüb çoxalması həm çoxalma, həm də yetişmə zonasına gedir. Meyozun hər iki bölünməsindən mitozda olan profaza, metofaza, anafaza və telofaza var. Lakin birinci bölünmədə (çoxalma zonasındakı bölünmə nəzərdə tutulur) cinsiyyət hüceyrələrində DNT-in sintezi gedir, xromosomlar ikiləşir, başqa sözlə, hər xromosomun xromatidi yaranır. Meyozun birinci bölməsinin profazasında xromosomlar bir-birinə yaxınlaşaraq sarınır ki, bu prosesdə konyuqasiya adlanır. Konyuqasiya zamanı homoloji xromosomlar arasında gen, yəni, irsi məlumat mübadiləsi gedir. Sonra bu xromosomlar bir-birindən ayrılır. Meyozun metafazasında (1-ci) bölünmə vətəri yaranır. Anafazasında isə hüceyrənin qütblərində iki xromatidli tam xromosomlar çəkilir. Elə bununla da meyoz mitozdan fərqlənir, çünki mitozda qütblərə bir xromatidli xromosom çəkilirdi.

Meyozun ikinci bölünməsi (yetişmə zonasındakı bölünmə) başlayır. Bu zaman DNT sintez olunmur, qısa profazadan sonra iki xromatiddən ibarət olan xromosomlar ikinci bölünmənin metafazasının ekvator səthindəki vətər tellərinə birləşir. Anafaza mərhələsində isə xromotidlər hüceyrənin əks qütblərinə çəkilir və hər bir qız hüceyrəyə bir ədəd qız xromosom düşür. Beləliklə, yetişmə zonasında baş verən bölünmə nəticəsində əmələ gələn spermatozoidlər və yumurta hüceyrələri haploid saylı xromosom dəstəsinə malik olurlar.

İSTİFADƏ OLUNAN ƏDƏBİYYAT:
1.C.Nəcəfov,N.Zeyniyev,S.Quliyev “Uşaq anatomiyası və fiziologiyası” BAKI-2001

2.F.Hacıyeva “Yaş fiziologiyası və məktəb gigyenası”

BAKI-2001

3. Р.Г. Заяц, И.В. Рачковская, В.М. Стамбровская. Биология . Минск: "Вышэйшая школа", 2000. 524 с.
MÖVZU:Toxumalar,onların quruluşu differensiasiyası və inteqrasiyası əsas toxuma qrupları.
PLAN

1.Toxumalar onların quruluşu.

2. Toxumaların funksiyaları.

3.Toxumaların differensiyasiyası inteqrasiyası.

4.Toxuma qrupları.

Hüceyrələrin differensasiyası və toxumaların formalaşması histogenez adlanır. Müxtəlif toxumaların hüceyrələrinin differensasiyasının əsasında müəyyən quruluşlu zülal və fermentlərin sintezi durur. İnkişafın ilkin mərhələlərində hüceyrənin differensasiyasında əsas yeri onun sitoplazması tutur. Ziqotanın bölünməsi zamanı sitoplazma blastomerlər arasında paylanır, lakin elə olur ki, bu bölünmə qeyri-bərabər də gedir.



Toxuma. Mənşə və quruluş oxşarlığına malik olan, müəyyən funksiya yerinə yetirən hüceyrə və hüceyrəarası maddələr qrupu toxuma adlanır.

Hazırda insanlarda və heyvanlarda dörd qrup toxuma ayırd edilir: epiteli, birləşdirici, əzələ, sinir.

Epiteli və yaxud örtük toxuması orqanizmi həm xaricdən, həm də daxili səthdən örtür. Hüceyrələri isə sitoplazmatik atmalarla bir-birinə sıx birləşmiş vəziyyətdə olur.

Epiteli toxuması təkqatlı və çoxqatlı olmaqla iki qrupa bölünür. Təkqatlı epiteli toxuması birsıralı və çoxsıralı olur. Təksıralılardan yastı (mezoteli) epiteli hüceyrələrinin hamısı bir formalıdır. Təksıralı epiteli toxumalardan biri də kubşəkillidir. Təksıralı epiteli toxumasının üçüncü forması silindr şəkillidir.

Çoxqatlı epiteli toxumasına üç formada rast gəlinir: yastı qərniləşmiş (buynuzlaşmış), yastı qərniləşmiş və keçici (aralıq forma).

Yastı qərniləşmiş çoxqatlı epiteli toxumasının hüceyrələri qərni pulcuğa çevrilir, dərinin üst səthində olur. Yastı qərniləşmiş çoxqatlı epiteli toxuması hüceyrələri qərniləşir və gözün buynuz qatında, ağız boşluğunun daxili səthində və qida borusunda rast gəlinir.

Epiteli toxuması aşağıdakı vəzifələri yerinə yetirir:


  1. Qoruyucu-orqanizmi bütövlükdə və eyni zamanda orqanların əksəriyyətini (örtüyü olanı nəzərdə tutulur) xarici təsirlərdən qoruyur.

  2. Sorucu-bədənin müəyyən nahiyələrinə sürtülmüş dərman maddələri epiteli toxuması vasitəsi ilə sorulur.

  3. İfrazat-tər və piy vəziləri orqanizmdəki suyun artığını, duzları, yağları bədəndən ifraz edir.

  4. Tənəffüs-epiteli toxumasındakı ağızcıqlara tənəffüs prosesi həyata keçirilir.

  5. Orqanizmin istilik tənzimlənməsində iştirak edir.

  6. Sekretor-vəzi hüceyrələri bioloji aktiv maddələr-hormonlar sintez edirlər (hazırlayırlar).

  7. Dayaq -istinad-daxili orqanlar və dərialtı piy təbəqəsi üçün dayaq-istinad rolunu daşıyırlar.

Birləşdirici toxuma rüşeymin mezoderma adlanan orta rüşeym vərəqindən əmələ gəlir və demək olar ki, bədəndə olan bütün orqanların tərkibində var. Birləşdirici toxumanın üç növünün ayırd edirlər: xüsusi birləşdirici toxuma –buna boş birləşdirici toxuma da deyirlər; qığırdaq və sümük toxuması-bunlara isə bərk birləşdirici toxuma deyirlər.

Hüceyrəarası maddəyə liflər və həlməşik özlüyü malik olan və hüceyrə arasını dolduran maddələr aiddir. Liflər isə kollagen, elastiki və retikulyar liflər olmaqla üç qrupa bölünür. Onlar sapşəkilli quruluşlu fibrillərdən, fibrillər isə kollagen və elastik zülallardan ibarət protofibrillərdən əmələ gəlir. Liflər bir-birindən öz xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir.

Birləşdirici toxumanın digər növləri də hüceyrə və hüceyrəarası maddələrdən təşkil olunub. Məsələn, retikulyar toxumanın hüceyrəsi retikulyar hüceyrə və yaxud qığırdaq toxumasının hüceyrəsi isə qığırdaq hüceyrəsi adlanır.

Əzələ toxuması. Orqanizmin ümumi kütləsinin təxminən 40-45 faizini əzələ toxuması təşkil edir. Hərəkət orqanları məhz əzələ toxumasından təşkil olunub. O da birləşdirici toxuma kimi mezoderma mənşəlidir və iki böyük qrupa bölünür.


  1. Eninə zolaqlı əzələ toxuması.

  2. Saya əzələ toxuması.

Eninə zolaqlı əzələ toxuması özü də iki qrupa ayrılır:

  1. eninə zolaqlı skelet əzələsi; buna somatik əzələ də deyirlər;

  2. eninə zolaqlı ürək əzələsi.

Eninə zolaqlı somatik əzələ toxuması quruluşca ürək əzələsindən fərqlənir. Ürək əzələsi lifləri arasında xüsusi atmalar var. Ona görə də hansı nahiyəsinə toxunmasından asılı olmayaraq o. Tam şəkildə qıcığa cavab verir.

Əzələ toxumalarında fərqləndirici əlamət kimi onların orqanizmdə yerləşmə yerini də qeyd etmək olar. Eninə zolaqlı əzələ toxuması başlıca olaraq ( ürək əzələsi istisnalıq təşkil edir) sümüklərin üzərində yerləşir, lakin saya əzələ toxuması isə daxili orqanların tərkibində (mədə, bağırsaq, qan damarları və s.) daha çox olur. Eninə zolaqlı əzələ toxuması özlərinin trofik vahidlərinə görə də fərqlənirlər. Belə ki. Eninə zolaqlı əzələ lifində çoxlu miqdarda nüvəyə rast gəldiyini halda, saya əzələ hüceyrələrində ancaq bir nüvə olur. İstər eninə zolaqlı əzələ toxuması lifi və istərsə də saya toxuması hüceyrəsi olsun, hər ikisinin funksional vahidi əzələ miofibrilləridir. Əzələ toxumalarına ümumi bir əlamət xasdır. O da yığılıb-açılmaq, qıcığa qarşı cavab vermək qabiliyyətidir.

Bütün toxumalarda olduğu kimi əzələ toxuması da hüceyrə və hüceyrəarası maddədən təşkil olunub. Lakin burda onların konkret miqdarını söyləmək o qədər də asan deyil.

Sinir toxuması sinir hüceyrələrindən, neyronlardan və spesifik funksiya yerinə yetirən peyk hüceyrələrindən-neyroqliyadan təşkil olunub. Peyk hüceyrələri digər toxumalarda olduğu kimi hüceyrəarası maddələrin vəzifəsini daşıyır.

Neyronlar yerinə yetirdiyi funksiyaya görə aşağıdakı qruplara bölünür:


  1. Hissi neyronlar-orqanizmin xarici qıcıqlarını nəql edir, reseptor və yaxud afferent adlanırlar.

  2. Effektor neyronlar-qıcığı işçi orqana ötürməklə onu fəaliyyətə gətirir (hərəki neyronlar).

  3. Assosiativ neyronlar-müxtəlif neyronlar arasında əlaqə yaradan neyronlar adlanır.

İkinci qrup çıxıntılar qısa olmaqla dentrit adlanır. Dentritlər differensasiya zamanı neyritlərdən sonra əmələ gəlir, miqdarı və forması çox müxtəlifdir. Qıcığı qəbul edərək neyronun cisminə ötürür. Çıxıntılar sayına görə sinir hüceyrələri dörd qrupa bölünür.

  1. Unipolyar neyronlar-bir çıxıntısı olanlar;

  2. Bipolyar neyronlar-iki çıxıntısı olanlar;

v) Yalançı bipolyar neyronlar-çıxıntıları eyni yerdən başlayanlar;

q) Multipolyar neyronlar-üç və daha çox çıxıntısı olanlar.

İnsanda daha çox rast gəlinən multipolyar neyronlardır. Bütün sinir lifləri sinir ucları adlanan xüsusi aparatla qurtarır. Bu sinir ucları da neyronlara uyğun olaraq üç qrupa bölünür və oxşar adlarla da adlanır: effektor sinir ucları, hissi ucları (reseptor) və neyronlar arası sinapslar sinir ucları.

İSTİFADƏ OLUNAN ƏDƏBİYYAT:

  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə