Yazi : Dildeki sesleri görüntülemeye, sözü, görünür ya da kalıcı hale getirmeye yarayan işaretlerin tümüne yazı denir




Yüklə 127.11 Kb.
tarix23.04.2016
ölçüsü127.11 Kb.
SES BİLGİSİ

SES: Kulağın duyabildiği titreşimlere ses denir.

KONUŞMA: Duygu düşünce ve isteklerimizin sözle anlatılması, ya da birden çok kişinin sözlü iletişimde bulanması demektir.

YAZI: Dildeki sesleri görüntülemeye, sözü, görünür ya da kalıcı hale getirmeye yarayan işaretlerin tümüne yazı denir.

HARF: Konuşma seslerini yazıda göstermeye yarayan işaretlere harf denir.

ALFABE: Bir dildeki harflerin belli bir sıraya göre dizilmiş bölümüne alfabe denir.

TÜRK ALFABESİ

Türklerin bugüne kadar kullandığı alfabeler;



  1. Göktürk alfabesi

  2. Uygur alfabesi

  3. Arap alfabesi

  4. Latin kökenli yeni Türk alfabesi

HARFLER

ÜNLÜ HARFLER: Dilimizde 8 ünlü harf vardır. Bunların 4 ü kalın 4 ü ince ünlüdür.

Kalın ünlüler: a-ı-u-o

İnce ünlüler : e-i-ü-ö

Ünlü harfler ayrıca çıkışları sırasında dilin, dudaklarının ve ağzın biçimine göre düz, yuvarlak, geniş ve dar olmak üzere çeşitlendirilir.



Düz ünlüler: a-e-ı-i

Yuvarlak ünlüler: o-ö-u-ü

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU: Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde kalın ünlü a-ı-o-u varsa, sonraki ünlüler de kalın;

ÖRNEK: Ağaç yazı bıçak okul topaç buğday

Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde ince ünlü e-i-ö-ü- varsa sonraki ünlüler de ince olur



ÖRNEK: Sevgi dilek büyük bilge düzen kömürcü

Dilimizdeki eklerde büyük ünlü kuralına uyar.



BÜYÜK ÜNLÜ UYUMUNA AYKIRI DURUMLAR

1. Aslında Türkçe olan birkaç sözcüğümüz bu kurala uymaz

ÖRNEK: Anne --------aslı ana

2. Kimi bileşik sözcüklerimiz uyum dışında bulunur.

ÖRNEK: Gece +kondu, ilk+okul, baş+kent, hanım+eli, kara+deniz

3. Yabancı kökenli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

ÖRNEK: Tiyatro, valiz, viraj, terazi, sinema, kooperatif

4. –daş, -ken, -ki, -leyin, -iyor, -imtırak ekleri, büyük ünlü uyumuna aykırıdır.

ÖRNEK: Ülkü—daş ülküdaş

Yazar—ken yazarken

Akşam—ki akşamki

Sabah—leyin sabahleyin



SORULAR

1. Konuşurken çıkardığımız her sesi, yazıda göstermeye yarayan işaretlere ne denir?

A) Harf B) Kelime C) Hece D) Cümle
2. “Bir dildeki harflerin tümüne …….denir.” Yandaki tanımı, aşağıdaki sözcüklerden hangisi tamamlar?

A) Cümle B) Yazı C) Ses D) Alfabe


3. Aşağıdakilerden hangisi ünlü harflerimizin özelliklerinden biri değildir?

A) Ses yolunda bir engele uğramadan çıkarlar.

B) Her ünlü, tek başına hece olabilir.

C) Ünsüz harfleri, okutan harflerdir.

D) Başka bir harfin yardımı olmadan okunamazlar.
4. Kalın ünlü harflerimiz hangileridir?

A) a,i,o,ü B) e,i,ö,ü, C) a,ı,o,u D) a,e,ı,i


5. “a,e,ı,i” ünlülerinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kalınlık B) Düzlük C) Genişlik D) Darlık A) Harf


6. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ince ünlü harflerin tümü vardır?

A) Önümüzdeki B) Üzerindeki C) Kelebekler D) İzleyici


7. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde, ince ve kalın sesliler bir arada bulunmaktadır?

A) Topkapı B) Dedikodu C) Körebe D) Akarsu


8. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde büyük sesli uyumu aranır?

A) Kütüphane B) Söz C) Öğrenci D) Televizyon


9. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde büyük ünlü uyumu yoktur?

A) Mahallede B) Gezerken C) Arkadaşlarımı D) Görmüşler


10. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde yer alan ekler, büyük ses uyumu kuralına uymaz?

A) –yor, -ken B) –me, -mek C) –de, -den D) –in, -ler


FİLLER

Fillerle ilgili herkes bir şeyler duymuştur. Olağanüstü bellekleri, fare korkuları, özel mezarlıkları gibi, birçok konuda haklarında efsaneler söylenegelmiştir. Ancak gerçek, bu söylentilerden de ilginçtir. Örneğin fillerin dört dize sahip olan ve zıplayamayan tek hayvan olduğu, kediler gibi mırıldadıkları, yer altındaki suyu hissedebildikleri ve uyuyacakları zaman başlarının altına yastık yapmak üzere ot topladıklarını duymuş muydunuz?

Afrika fili, 6 tonun üstünde ağırlığıyla, dört ayaklı kara hayvanlarının en büyüğüdür. Ömrü ortalama insan ömrü kadardır. Yetişkinler filler gecede yaklaşık 5 saat kadar uyurlar. Ayakta kestirebilirler, ama derin uyku için atlar gibi yatarlar.

Filin hortumu çok güçlü kaslardan oluşmuştur ve bir ağacı kökünden sökebilir. Ayrıca hortum, fil tarafından koku almak, yön bulmak ve uzaklığı ölçmekte de kullanılır. Yerden bir iğneyi almak, düğüm çözmek ve şişe tıpası açmak, filin hortumunun ucuyla yapabileceği işlerdendir.


SORULAR

1. Parçaya göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Filler daima ayakta uyurlar.

B) Kolay kolay unutmadıkları söylenir.

C) Yeryüzündeki hayvanların en büyüğü Afrika filidir

D) Bir filin ömrü, yüz elli yıl dolayındadır.


2. Aşağıdakilerden hangisi, fillerin özelliklerinden biri değildir?

A) Kediler gibi mırıldandıkları olur.

B) Uyuyacakları zaman otlardan yastık yaparlar.

C) Yeraltının neresinde su bulunduğunu sezebilirler.

D) Atlama, sıçrama yetenekleri çok gelişmiştir.
3. Aşağıdakilerden hangisi, filin hortumunun çok güçlü kaslardan oluşmasıyla doğrudan ilişkilidir?

A) Koku almaya yaraması

B) Bir ağacı kökünden sökebilmesi

C) Yön bulmak ve uzaklığı ölçmekte kullanılması.

D) Yerden bir iğneyi alabilmesi


Yurdumuzun, yuvamızın orta direği….

Dünyadaki varlıkların en iyisi

Elimize diken batsa, yüreği

Yanacak analar bilirim.



4.Yukarıdaki şiirde işlenen konu nedir?

A) Annelerin hoşgörüsü

B) Annelerin kutsallığı

C) Anne özlemi

D) Aile sevgisi




Bu sabah hava berrak.

Bu sabah her şey billurdan gibi.

Gök masmavi bu sabah

Güzel şeyler düşünelim diye.



5. Yukarıdaki dörtlüğün konusu nedir?

A) Ümitli olma

B) Hoşgörülü olma

C) Doğa sevgisi

D) Yaşama sevinci




Çiçek aşmış meyve ağaçlarıyla dopdolu bir vadi. Arasında değirmenler dönüyor, sular çağlıyor, ciğerlerinize çiçek kokusu doluyor… Yolunuz her adımda daha fazla güzelleşiyor. Sevimli kuşlar ve süslü böcekler arasında şarkılar dinleyerek gidiyorsunuz.

6. Yukarıdaki paragrafta hangi duyumuzla ilgili bir ayrıntı yoktur?

A) Görme

B) İşitme

C) Koklama

D) Tatma


Sebahattin KARAMAN

ÜNSÜZ HARFLER

Tek başına okunamayan hece kuramayan, ancak bir ünlünün yardımıyla seslendirilebilen harflere ünsüz harfler denir. Dilimizde 21 tane ünsüz harf vardır.



ÜNSÜZ HARFLERLE İLGİLİ KURALLAR:

1. Türkçe kelimelerin sonlarında yumuşak süreksizler (b,c,d,g) bulunmaz. Yerlerine, bunların sertleri (p,ç,t,k) gelir.



Yanlış Doğru

Kalıb kalıp

Topac topaç

2. Anlam farları nedeniyle dilimizdeki bazı sözcüklerin sonlarında c ve d bulunabilir.



Örnek : at, ad, sac, saç gibi

3. Batı kökenli bazı sözcükler g ile biter.



Örnek: gong, prolog, pedagog gibi…

SERT SÜREKSİZLERİN YUMUŞAMASI

İki ünlü arasında kalan sert süreksiz (p,ç,t,k) ünsüzleri yumuşayarak (b,c,d,g) ye dönüşür.



Örnek: kitap---------kitabı

Ağaç---------ağaca

Kağıt--------kağıdın

SERT ÜNSÜZLERİN YUMUŞAMASINDA KURAL DIŞI DURUMLAR:

1. Özel adlar kural dışıdır.



Örnek: Faruk---------Faruk a

2.Yabancı sözcükler kural dışıdır.



Örnek: hukuk---------hukuku

3. Tek heceli kimi Türkçe sözcükler kuraldışıdır.



Örnek: üst -------------üstü

TÜRKÇE KELİMELERİN SES YAPISIYLA İLGİLİ DİĞER ÖZELLİKLER:

1. Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmaz.

Örnek: aile, saat, maarif, şiir

2. Türkçe sözcüklerin köklerinde ikiz ünsüz bulunmaz.



Örnek: Millet, kuvvet, şiddet, hiddet

3. Dilimizde uzun ünlü ya da uzun hece yoktur.



Örnek: Selâmet, kâse, âlim, sâkin

4. Türkçede j sesi yoktur.



Örnek: Ajan, jilet, jeton, jambon

5. ğ sözcük başına ve tek heceliler dışında, sözcük sonunda bulunmaz:



Örnek: Bağ, sığ, çağ, yığın,

Sert ünsüzler: p,ç,t,k,f,h,s,ş bu harfler sert ünsüzlerdir.

Yumuşak ünsüzler: b,c,d,g.ğ,j,l,m,n, r,v,y,z bu harfler yumuşak ünsüzlerdir.

SORULAR

1. Aşağıdaki harflerin hangisi, Türkçe kelimelerin sonunda bulunmaz?

A) ç B) k C) g D) z
2. Aşağıdaki kelimelerden hangisi harfle başlayan bir ek aldığında sonundaki sesi yumuşar?

A) Resim B) Karton C) Demir D) Bıçak


3. Aşağıdaki harflerden hangisi Türkçe sözcüklerin başında bulunmaz?

A) ğ B) t C) D) g


4. Türkçe kelime sonlarında bulunmayan harfler, aşağıdaki seçeneklerin hangisinde verilmiştir?

A) p, ç, i, k B) a, ı, u, o C) m, n, z, y D) b,c,d,g


5. “Türkçede, sözcük sonlarındaki p, ç, t, k ünsüzleri iki ünlü arasında yumuşayarak b, c,d, ğ ye dönüşür.” Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde bu kurula uyulmaz?

A) Sarkaç B) Dert C) Başak D) Sap


6. “ Ucuz da ne demek; bir çift çorapa beş yüz lira verdim.” Cümlesinde aşağıdakilerden hangisi yanlış yazılmıştır.

A) Ucuz da B) Bir çift C) Çorapa D) Beş yüz


7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ünsüz yumuşaması” na örnek yoktur?

A) Dost dostun ayıbını yüzüne söyler.

B) Et tırnaktan ayrılmaz.

C) Ağacın kurdu içinde olur.

D) Hasta olmayan, sağlığın kadirini bilmez.
8. Aşağıdaki kelimelerin hangisine “-in” eki getirilirse, gövdede ses değişmesi olmaz?

A) Sokak B) Yurt C) Millet D) Ağaç


9. “ Türkçede, sert ünsüzle biten sözcüklere gelen ekler de sert ünsüzlü başlar.” Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde bu kurala uyulmamıştır?

A) Bitki B) Dörtgen C) Sözlük D) Topçu


HECE

Konuşma aygıtının bir hareketiyle, bir çırpıda çıkan ses ya da ses topluluğuna hece denir. Her hecede bir ünlü bulunur. Bir sözcükte kaç ünlü varsa, o kadar da hece var demektir. Hecelerde anlam aranmaz.



UYARI: Türkçede “kri,tra, sta” gibi iki ünsüz harfle başlayan ya da “stri,aynş” gibi üç ünsüzün yan yana bulunduğu sözcükler yabancı kökenlidir. Trafik, kriko, statü, bravo, spor, tramvay…

KAYNAŞMA

Dilimizde iki ünlü harf yan yana bulunmaz. Bu nedenle, ünlü ile biten bir kelimeye ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, araya n,s,ş,y harflerinden biri girer. Bu harflere kaynaştırma harfi, olaya da kaynaşma denir. Kaynaşma harflerini hatırlamak için Y-A-Ş-A-S-I-N kelimesinin sessiz harflerdir.



Örnek: arı-ın arı-n-ın arının

İğne-i iğne-s-i iğnesi

Yedi-er yedi-ş-er yedişer

Örnek: Bu durumu aşağıdaki cümlelerde de görebilirsiniz

Ütüye dikkat edin.

Bunu senin için aldım.

Kardeşimle ikişer muz yedik.



HECE DÜŞMESİ

Dilimizde iki heceli bazı kelimeler, ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında, hecedeki ünlülerini yitirirler. Bu olaya hece düşmesi denir.



Sözcük ek alış düşen ses

Ağız ağzın ağ (ı) zın

Akıl aklı ak (ı) lı

Sabır sabrım sab (ı) rım

Burun burnu bur (u) nu

ALFABETİK SIRA

Sözcükler, yazım kılavuzları, ansiklopediler, ad listeleri…. Harflerin alfabetik sırasına göre düzenlenmiştir

Kelimelerin alfabetik sıralaması, ilk harften başlanarak kendilerini oluşturan harflerin alfabedeki önceliğine göre yapılır.

Örnek: çanta, sevgi,kitap, özlem kelimelerini sıralayalım


  1. çanta

  2. kitap

  3. özlem

  4. sevgi



SORULAR

1. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin hecelere ayrılması yanlıştır?

A) Ya-nar-dağ-lar

B) Be-sin-le-ri-miz

C) Koo-pe-ra-tif

D) Trab-zon-lu-lar


2.Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde hece düşmesi olmamıştır?

A) Burnum B) Ayağım C) Omzum D) Karnım


3. Aşağıdaki kelimelerin hangisi, sözlükte en önde yer alır?

A) Çekirdek B) Çekül C) Çekirge D) Çelebi


4. Türkçede, bir hecede aşağıdakilerden hangisinin mutlaka bulunması gerekir?

A) Bir sesli harf

B) İki sessiz harf

C) Bir sesli, bir sessiz harf

D) Bir sesli, iki sessiz harf
5. Aşağıdakilerden hangisi hem hece hem kelimedir?

A) ler B) o C) den D) mek


6. Aşağıdakilerden hangisinde kaynaştırma harfi yoktur?

A) Örtüsü B) Kapının C) Elmayı D) Başkanı


7. Aşağıdakilerden hangisinde kaynaştırma harfi yoktur?

A) İkişer sandık B) Beşer elma C) Altışar kasa D) Yirmişer kaysı


8. Aşağıdaki kelimeler sözlük sırasına gire dizildiğinde baştan ikincisi hangisi olur?

A) Kardeş B) Karpuz C) Karne D) Kare


9. Ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde, aşağıdakilerin hangisinde hece düşmesi görülür?

A) Sicim B) Şekil C) Derin D) Çelik

BİLGİNLERİN DEĞERİ

Mısır alınmış, Osmanlılar a geçmişti. Padişah Yavuz Sultan Selim, ordusuyla İstanbul a dönüyordu. Yavuz un çok saygı gösterdiği büyük ilim adamı İbni Kemal de bu sefere katılmıştı.

Mehter alayı zafer havaları çalıyor, Yavuz Sultan Selim, yanında İbni Kemal, ordunun başında ilerliyorlardı. Mısır ın piramitleri, Nil in suları geride kalmıştı. İbni Kemal in atı birdenbire ürktü. Atın sıçrattığı çamur, Yavuz un sırmalı kaftanına bulaşmıştı. İbni Kemal, sapsarı kesildi. Vezirler de donakaldılar.
Yavuz Sultan Selim:


  • Korkma efendi, korkma! Dedi.

Padişah vezirine döndü:

- çabuk bana başka bir kaftan verilsin. Bu kaftan da çamuru temizlenmeden hazinemde saklansın. Ben ölünce sandukamın üstüne örtülsün. Bilginlerin atının ayağından sıçrayan çamur, benim için şereftir, dedi.

Not: İlk dört soru parçaya göre cevaplandıralacaktır.
1. Yukarıdaki olay kimler arasında geçmiştir?

A) Padişahla vezirler arasında

B) Padişahla mısırlılar arasında

C) Padişahla İbni Kemal arasında

D) Padişahla ordu arasında
2. Yukarıdaki anlatılan olay daha çok hangisinin etrafında geçmiştir?

A) askerler B) İbni Kemal C) Vezirler D) Padişah


3. Yavuz Sultan Selim in bu davranışı için aşağıdakilerden hangisini söylemek mümkündür?

A) Bilginlere verilen değeri anlatmaktadır.

B) Saygılı davranmanın ölçüsünü göstermektedir.

C) Kullanılan eşyaların saklanmasını öğütlüyor.

D) Devlet adamlarında olması gereken ahlakı sergiliyor.
4. Yukarıdaki parçada geçen “donakalmak” deyimini, aşağıdakilerden hangisi açıkalar?

A) şaşırmak B) durmak C) bakmak D) beklemek


5. Adını küçük, büyük

Anıyoruz her zaman,

Adı büyük Atatürk,

Anlı şanlı kahraman.


Yukarıdaki dörtlükte anlatılmak istenen, aşağıdakilerden hangisidir?

A) Atatürk ün büyüklüğü B) Atatürk ün kahramanlığı

C) Atatürk ün vatanseverliği C) Atatürk ün ölümsüzlüğü





Ar gününde var gününde

Yakın dosttur dar gününde

Dört mevsimin her gününde

Nefes nefes koş toprağa



Dörtlükten toprakla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi çıkarılamaz?

A) Bütün toprakların verimli olduğu

B) Sıkıntılı günlerimizde yardıma koştuğu

C) Her zaman çalışmayı gerektirdiği

D) Candan dost olduğu


Dinlemesini bilir, sizinle konuşan

kimseye saygı gösterirseniz, o da sevi-

nir, rahatlar; çünkü kendisinin kişiliğine ve sözlerine önem verdiğinizi görür. Bir insanı bu kadar

duygulandıran başka ne olabilir.



Yukarıdaki paragraftan hangisi çıkarılamaz?

A) İyi bir dinleyici olmak gerektiği

B) Konuşana saygılı olmak gerektiği

C) Karşımızdakine değer vermek gerektiği

D) Güzel konuşmaya özen göstermek gerektiği


Uyandım, kendimi yalnız buldum. Arabacı ile hancı dışarı çıkmışlar. Ben de çıktım. Arabacı atları koşmuş, tekerleklere su döküyordu. Derin derin düşünüyorlarmış gibi görünen bu halsiz beygirlere bakınca, adamın kafasını çivi gibi delen güneşin altında, bu sıcak kırları geçmenin ağırlığı gözümde büyüyordu

Paragrafa göre, yazarla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) yorgun B) umutsuz C) endişeli D) sinirli


ÇANAKKALE
Öğün, ey Çanakkale, cihan durdukça öğün!

Ömründe göstermedin bin düşmana bir düğün.

Sen bir büyük milletin savaşa girdiği gün

Başına yüz milletin üşüştüğü yersin!


Sen savaşa girince mızrakla, okla, yayla

Karşına çıktı düşman çelikten bir alayla

Sen topun donanmayla, tüfeğin bataryayla

Neferin ordularla boy ölçüştüğü yersin!


Nice tüysüz yiğitler yılmadı cenk devinden

Koştu senin boynuna çıkar çıkmaz evinden

Sen onların açtığı bayrağın alevinden

Kaç bayrağın tutuşup yere düştüğü yerisin!


Bir destana benziyor senin bugünkü halin,

Okurken duyuyorum sesini ihtilalin

Öğün ey Çanakkale ki, sen Mustafa Kemal in

Yüz milletle yüzyüze görüştüğü yersin!



Faruk Nafiz ÇAMLIBEL

BİR YOLCUYA
Dur yolcu! Bilmeden gelip bastığın

Bu toprak, bir devrin battığı yerdir.

Eğil de kulak ver, bu sâkit yığın

Bir vatan kalbinin attığı yerdir.


Bu ıssız gölgesiz yolun sonunda

Gördüğün bu tümsek, Anadolu nda

İstiklâl uğrunda, namus yolunda

Can veren Mehmet in yattığı yerdir.


Bu tümsek, koparken büyük zelzele,

Son vatan parçası geçerken ele,

Mehmet in düşmanı boğduğu sele

Mübarek kanını kattığı yerdir.


Düşün ki, haşr olan kan, kemik etin

Yaptığı bu tümsek, amansız çetin

Bir harbin sonunda bütün milletin

Hürriyet zevkini tattığı yerdir.



Necmettin Halil ONAN
KELİMELER ARASI ANLAM İLİŞKİLERİ
Eşanlamlı kelimeler (anlamdaş) : Yazımları ayrı, anlamları aynı olan kelimelere eşanlamlı kelimeler denir. Eşanlamlı kelimeler, anlamda bir değişme olmadan, cümlede kullanılabilirler.

ÖRNEK: sözcük ----kelime

Yargıç------hakim

Özgürlük-----hürriyet

Karşıt (zıt) anlamlı kelimeler: Anlamları birbirinin tümüyle tersi, zıttı olan kelimelere, karşıt anlamlı kelimeler denir. Karşıt anlamlı kelimelerdeki zıtlık, kullanıldıkları cümlelere de yansır.

ÖRNEK: Beyaz--------siyah

Güzel---------çirkin

Temiz--------kirli

Eşşesli (sesteş) kelimeler: Şu cümleleri inceleyiniz:
Dilini çıkar bakayım.

Her ulus kendi dilini sever.

Ekmekleri çok ince dilmişsin
Görüldüğü gibi “dil” kelimesi, her üç cümlede de aynı biçimde yazılıp okunduğu halde farklı anlamlar taşımaktadır.
Birde şu örneklere bakalım:
Ali Dede, kır saçlı, kır sakallıydı.

Dün kıra gittik; kır çiçekleri topladık.

Sen odunları kır, sen de taşı
Yukarıdaki örneklerde olduğu gibi, yazımları ve okunuşları aynı, anlamları farklı olan kelimelere eşşesli kelimeler denir.
SORULAR

1. Aşağıdaki sözcükler arasından “beceri” sözcüğünün eşanlamlısını belirtiniz?

A) bilgi B) çabukluk C) düşünce D) hüner
2. “Sınav” sözcüğünün eşanlamlısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) deneme B) sözlü C) yazılı D) imtihan


3. “Sevimli” sözcüğünün eşanlamlısı hangisidir?

A) şirin B) güzel C) nazik D) güleç

4.Gerçek sevgi özveriyle kanıtlanır.” Cümlesindeki altı çizili sözcükler yerine aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi kullanılabilir?

A) Büyük- iyilikle B) Anne – saygıyla

C) Hakiki – fedakârlıkla C) İçten – armağanla
5.”Kavuşmak” sözcüğünün zıt anlamlısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) bırakmak B) dağılmak C) ayrılmak D) darılmak


6. “Tesirsiz” sözcüğünün zıt anlamlısı hangisidir?

A) güçlü B) etkili C) becerikli D) dayanıklı


7. Aşağıdakilerden hangisi “sağlam” sözcüğünün zıt anlamlısı değildir?

A) kırık B) çürük C) eski D) çirkin


8. “İstiklâl” kelimesinin zıt anlamlısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) tutsaklık B) kimsesizlik C) suçluluk D) hürriyet


9.”Çiçek” sözcüğü hem bitkiler için kullanılır, hem de bir hastalık adıdır. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde buna bir benzer bir özellik yoktur?

A) devir B) biçim C) yurt D) demeç


10. Aşağıdakilerden hangisi eşsesli kelimedir?

A) çay B) araba C) silgi D) dere


11.”Gelin arabası yola çıkınca bize gelin.” Cümlesinde eşsesli olan kelime aşağıdakilerden hangisidir?

A) arabası B) bize C) çıkınca D) gelin


12. Aşağıdakilerden hangisi sesteş kelime olamaz?

A) deri B) el C) ağız D) bel


13. Aşağıdakilerden hangisi “saçma” sözcüğünün anlamlarından biri değildir?

A) Akla aykırı, tutarsız söz.

B) Av malzemesi, küçük, yuvarlak kurşun.

C) Bir tür silah.

D) Akla uygun olmayan iş, eylem.
14. “Traktörle ekin ekmek, ekmek yemek kadar kolaydır.” Cümlesinde altı çizili kelimelere ne denir?

A) Eşanlamlı B) Karşıt anlamlı

C) Mecaz anlamlı C) Eşsesli


CÜMLEDE ANLAM

CÜMLE: Bir duyguyu, düşünceyi, dileği ya da bir durumu, bir haberi tam olarak anlatan söz veya söz dizisine cümle denir.

EKSİK CÜMLEYİ TAMAMLAMA: Bu tür sorularda, bir, iki ya da üç kelimesi yazılmamış bir cümlenin en anlamlı şekilde tamamlanması istenir. Çözüm için seçenekler incelenecek, boş bırakılan yer ya da yerlere, çekimi ve anlamı bakımından en uygun gelen kelime ya da kelimeler seçilecektir.

ÖRNEK ÇÖZÜMLER

1. Aşağıdaki cümleyi en anlamlı şekilde tamamlayan kelime aşağıdakilerden hangisidir?

Kar tanelerinin güzel ve şaşırtıcı biçimleri, bilimin ve………… ilerlemesiyle öğrenilmiştir.”

A) fotoğrafçılığın B) sanatın C) kültürün D) uygarlığın


ÇÖZÜM: Kar tanelerinin güzel ve şaşırtıcı biçimlerinin öğrenilmesi görme ile ilgilidir. Nesneleri, aslına en yakın biçimde resme dönüştüren, asılları kaybolsa bile onları kalıcı hale getiren cihaz ise fotoğraf makinesidir. Bu yüzden cümleyi en anlamlı biçimde fotoğrafçılığın kelimesi tamamlar
2. Aşağıdaki cümleyi en anlamlı şekilde tamamlayan kelime çifti hangisidir?

Büyük bir………….ortasında güzel bir………….yaptırdı.

A) nehir- köprü B) orman – çadır C) bahçe – ev D) park- köşk
ÇÖZÜM. Cümleyi en anlamlı biçimde tamamlayan kelimeler, bahçe – ev ikilisidir.
BOZUK CÜMLE, CÜMLEDE EKSİK ya da GEREKSİZ SÖZÇÜKLERİ BULMA, CÜMLEDE ANLAM

Bu tür sorularda:



  1. Türlü nedenlerden kaynaklanan cümle bozuklukları,

  2. Cümledeki eksik ya da gereksiz sözcükler,

  3. Cümlenin içerdiği anlam,

  4. Bir cümleden sonra hangi söz ya da cümlenin gelebileceği, gibi hususlar soru konusu yapılır.

ÖRNEK ÇÖZÜMLER

1. “Babam, çok önemli, mühim bir iş için kasabaya gitti.” Cümlesinde, hangi kelimeye gerek yoktur?

A) için B) çok C) mühim D) bir
ÇÖZÜM: Verilen cümlede mühim kelimesi gereksizdir. Çünkü önemli kelimesi bu kelimenin eşanlamlısıdır. Bir cümlede iki eşanlamlı kelimenin arka arkaya kullanılması anlatım bozukluğuna neden olur.

SORULAR

1. Aşağıdaki cümleyi en anlamlı şekilde tamamlayan sözcük çifti hangisidir?

Başkalarının……davranışları bizim için……..olmalıdır.

A) iyi-bilgi B) dürüst-zevk C) yanlış-kötü D) hatalı-ders


2. Aşağıdaki cümleyi en anlamlı şekilde tamamlayan kelime çifti hangisidir?

Dehşetli kan…….olduğundan on gün, ara vermeden…..verildi.”

A) vermiş – tatil B) birikmiş- ilaç

C) kırmızı- serum D) kaybetmiş – kan


3. Aşağıdaki cümleyi en anlamlı şeklide tamlayan kelime çifti hangisidir?

“…………ucunu o tarafa çevirip,……..fışkırtmaya başladılar”

A) Kalemin- çiçeklere B) Musluğun – yola

C) İbriğin – saksılara D) Hortumun- suyu


4. Aşağıdaki cümleyi en anlamlı şekilde tamamlayan kelime çifti hangisidir?

Eskiden atla, ………yola çıkarlarmış da………giderlermiş.”

A) arabayla – günlerce B) otobüsle – dinlenmeden

C) giderek- yorulmadan D) yaya – yalnız


5. “Öğleden sonra çok hafif bir rüzgâr esiyordu” söz grubundaki hangi kelime çıkarılırsa cümlenin anlamı bozulmaz?

A) rüzgar B) hafif C) sonra D) bir


6.”Ne kadar güzel bir araba!”cümlesinden sonra aşağıdakilerden hangisinin getirilmesi uygun değildir?

A) Keşke alabilsem… B) Bir de rengi beyaz olsa.

C) Çünkü çok pahalı D) Fakat benim değil.
7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir duygu belirtilmektedir?

A) Peltek peltek konuşması bile pek hoştu.

B) Geç saatlere kadar gülüp eğlendiler.

C) Sözlerimin iyi anlaşıldığını sanıyorum.

D) Yarın Ankara ya geleceklerini öğrendim.
8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde benzetme yoktur?

A) Koca adam çocuk gibi ağlıyordu.

B) Bu işi başardığı için sevinçliydi.

C) Tilki kadar kurnaz olabileceğini düşünmemiştim.

D) Hak ile kuvvet, kılıç ile kın gibidir.

CÜMLE OLUŞTURMA

Cümle kuruluşlarına ilişkin sorular, kelimeleri yerli yerinde kullanabilme, sözdizimi, dikkat ve anlama yetimizi ölçmek amacıyla düzenlenir.



Cümledeki bozukluklar karşımıza nasıl çıkar:

  1. Belli bir cümle, kelimelere ya da kelime gruplarına ayrılarak, çoğu kez numaralanmış ve karışık biçimde verilmiştir.

  2. Belli bir cümlenin kelimeleri karışık olarak verilmiştir.

  3. Soru konusu olan cümlede hangi sözcüğün eksik, fazla ya da gereksiz olduğu, dışta kaldığı sorulur.

  4. Karışık verilen kelimelerden kurallı cümle oluşturulması istenir. Bu cümlede geçen bir kelimenin, hangi kelimeden önce ya da sonra geldiği sorulur.

  5. Soru konusu cümlede iki kelimenin yerleri değiştirilmiş, bunun sonucu olarak anlam da bozulmuştur.

Özellikle çok kelime uzun cümleler kurulurken dikkat etmesi gereken hususlar;

  1. Önce yüklemin saptanıp sona getirilmesi,

  2. Öznenin bulunması,

  3. Daha sonra da yükleme sorulacak ne, neyi, nerede, nereye, ne zaman, nasıl, niçin… gibi sorularla diğer öğelerin önem ve görevlerine göre cümledeki yerlerine konması yararlı olur.

YÜKLEM: Bir oluş hareket bildiren işi yapan sözcüklere yüklem denir. Genelde yüklem cümlenin sonunda bulunur.

ÖZNE: İşi yapan kişidir. Yükleme kim sorusu sorularak bulunur.
ÖRNEK ÇÖZÜMLER

Aşağıdaki cümle parçacıklarının anlamlı ve kurallı sıralanma şekli hangisidir?

1. Birbirlerine karşı 2. İnsanların

3. Saygısını artırmaktır 4. Eğitimin amacı


A) 1-4-2-3 B) 3-4-1-2 C) 1-2-3-4 D) 4-2-1-3

ÇÖZÜM: D şıkkıdır. Eğitimin amacı, insanların birbirlerine karşı saygısını artırmaktır.


SORULAR

1. 1- Gözüne uyku 2- Komutanı Doğan Bey in



3- Girmiyordu 4- Kale

Yukarıdaki sözcükleri kurallı bir cümle haline getiren sıralama aşağıdakilerden hangisidir?

A) 4-1-2-3 B) 2-4-3-1 C) 4-2-1-3 D) 4-3-4-1
2. 1. Bir miras bırakamaz 2. Terbiyeden daha iyi

3. Çocuğuna güzel bir 4. Hiçbir baba

Yukarıdaki cümle parçacıklarının en anlamlı ve kurallı sıralanma şekli hangisidir?

A) 4-3-2-1 B) 1-2-3-4 C) 2-3-4-1 D) 3-4-1-2
3. Aşağıdaki cümle parçalarının kurallı ve anlamlı sıralanma şekli hangisidir?

1. Güneşe benzer 2. Güzel bir

3. Bir eve giren 4. Gülüş, karanlık

A) 2-3-4-1 B) 2-4-3-1 C) 3-4-2-1 D) 1-2-3-4


4. Aşağıdaki sözcükler anlamlı ve kurallı bir cümle haline getirildiğinde sondan ikinci sözcük hangisi olur?

Dosta- vardır- gereksinimiz- yakın- bir- her- zaman

A) gereksinimiz B) dosta C) her D) yakın


5. Aşağıdaki sözcükler anlamlı ve kurallı bir cümle haline getirildiğinde baştan ikinci sözcük hangisi olur?

Olan- doğal- ormanları- korumalıyız- kaynaklarından- ülkemizin

A) doğal B) olan C) ormanları D) kaynaklarından


6. Aşağıdaki kelimeler anlamlı ve kurallı bir cümle haline getirildiğinde sondan üçüncü kelime hangisi olur?

Kitapları- kendilerine- öğrencilerin- edilen- okumaları- tavsiye- faydalıdır

A) kitapları B) faydalıdır C) öğrencilerin D) tavsiye


7. Aşağıdaki kelimelerden anlamlı ve kurallı bir cümle oluşturulduğunda eksik olan kelime aşağıdakilerden hangisidir?

Kendinize- işinize- bütün- sarılmaktır- güvenmek- temeli- gücünüzle

A) başarının B) iyilik C) düşünce D) dinlenmek


8. Aşağıdaki kelimelerden anlamlı ve kurallı bir cümle kurulsa, hangi sıralama doğru olur?

Sonra – ortaokula - ilköğretimi - başlanır - bitirdikten

1 2 3 4 5


A) 5-1-2-3-4 B) 2-1-4-5-3 C) 3-5-1-2-4 D) 4-3-1-2-5


DEYİMLER

DEYİM: Kendi asıl anlamları dışında, başka bir anlamda kaynaşıp kalıplaşan söz kümelerine deyim diyoruz.
Göz gezdirmek: Derinlemesine incelemeden okumak ya da bir yere, bir şeye çabucak bakıvermek.
Kulak misafiri olmak: Yanında konuşulan bir şeyi, konuşmaya katılmadan dinlemek.
Küplere binmek: Çok öfkelenmek demektir.
Dilinden düşürmemek: Sürekli olarak aynı kişiden veya şeyden söz etmek; sık sık anmak.
Temize çekmek: Aceleyle tutulan notları ya da bir yazının, bir ödevin karalamasını, temiz kağıda silintisiz olarak yeniden yazmak.
Aç gözlü: Mala, yiyecek ve içeceklere doymak bilmeyen; hırslı.
Ayaklı kütüphane: Pek çok konuda bilgisi olan, çok şey okumuş ve öğrenmiş olan; sorulan her soruya yanıt verebilen kimse.
SORULAR

1. “Bıkmak, usanmak” anlamına gelen deyim hangisidir?

A) Canını yakmak B) Yüreği ağzına gelmek

C) Canından bezmek D) Yüreği kalkmak


2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “tat” kelimesiyle yapılmış bir deyim vardır?

A) Annemin baklavalarının tadına diyecek yok.

B) Bu romanı tadına vararak okudum.

C) Bu elmaların tadında bir değişiklik var.

D) Dilimiz tat alma organımızdır.
3. Aşağıdaki deyimlerden hangisi, “görmek, bakmak” ile ilgili değildir?

A) Gözden geçirmek B) Gözü keskin

C) Gözden düşmek D) Gözden kaybolmak
4. “Bir oldu bitti karşısında kaldı.” Cümlesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Halsiz düştü. B) Yapacağı bir şey kalmadı.

C) Düşünmez hale geldi. D) Diyeceği bir şey yoktu.
5. “İşte, bir taşla iki kuş vurmak diye buna derler.” Cümlesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kuşların taş ile vurulabileceği

B) Kuşların, tuzakta zor tutulduğu,

C) İki işin birden başarıldığı.

D) İşi başarmanın zorluğu
6. “Çocuk, annesine içini döktü.” Cümlesindeki “içini dökmek” sözünün anlamına en uygun düşen seçenek hangisidir?

A) Sıkıntı ve derdini anlatmak.

B) Bildiklerini başkasına aktarmak.

C) Düşüncelerini bir bir söylemek.

D) Gizli kalmış bir şeyi açıklamak.
7. Aşağıdakilerin hangisinde “sevinmek” anlamı vardır?

A) Ağzı kulaklarına varmak

B) Ağzının tadını bilmek

C) Ağzı açık kalmak

D) Ağzından bal akmak
8. “Biz ne söylersek söyleyelim o, bildiğini okuyordu.” Cümlesindeki altı çizili deyimin anlamı, aşağıdakilerden hangisine uygundur?

A) Bildiklerini tekrarlamak

B) Yerli yersiz konuşmak

C) Her konuda bilgili olmak

D) İstediği gibi davranmak
9. “Ayşe, sıra benim resimlere gelince dudak büküp geçti.” Cümlesiyle ifade edilen nedir?

A) Gülümsemek B) Küçümsemek

C) Şaşırmak D) Darılmak
10. “Tutumlu olmak, ölçülü harcamak” anlamına gelen deyim hangisidir?

A) Hesabına gelmek B) Hesabına katmak

C) Hesabını görmek D) Hesabını bilmek
11. Aşağıdaki deyimlerden hangisi, “giyinme” ile ilgili değildir?

A) Sırtı pek B) Sırtına geçirmek

C) Sırtı yufka C) Sırtından atmak
DEYİMLER, CÜMLEDE ANLAM, CÜMLE KURMA ve BOZUK CÜMLELERLE İLGİLİ SORULAR

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “çay” sözcüğü farklı anlamda kullanılmıştır?

A) Eve çay aldım.

B) Her akşam bir bardak çay içerim.

C) Nehrin daha küçüğüne çay denir.

D) Sabah güzel bir çay demledim.


2. “Arkadaşım kulağıma birdenbire bağırmaz mı? Cümlesinde altı çizili sözcüğün yerine hangisini koyarsak anlamı değişmez?

A) aniden B) hemen C) çabucak D) az önce


3. Aşağıdaki deyimlerin hangisi “utanmak” anlamına gelen bir deyimdir?

A) Yüz çevirmek B) Yüze gülmek

C) Yüzü tutmak D) Yüz bulmak
4. Aşağıdaki deyimlerin hangisinin anlamı diğerlerinden farklıdır?

A) Yola koyulmak B) Yolcu yolunda gerek

C) Yollara düşmek D) Yola çıkmak
5. “sevinçli” sözcüğüyle ilişkilendirirsek hangi sözcük dışarıda kalır?

A) mutlu B) kederli C) neşeli D) huzurlu


6. Aşağıdaki sözcükleri anlam bakımından ilişkilendirirsek hangisi dışarıda kalır?

A) korku B) heyecan C) rüya D) üzüntü


7. Aşağıdakilerden hangisi “Babam geç kalınca kaygılandık” cümlesiyle aynı anlama gelmez?

A) Babam geç kalınca telaşlandık.

B) Babam geç kalınca meraklandık.

C) Babam geç kalınca tasalandık.

D) Babam geç gelince şaşırdık.
8. “Bir- temelini- aile- oluşturan- topluluktur- toplumun- en küçük” sözcüklerinden düzgün bir cümle yaptığımızda baştan üçüncü sözcük hangisi olur?

A) temelini B) toplumun C) aile D) topluluktur


9. Aşağıdakilerden hangisi bilgisiz anlamındadır?

A) cahil B) görgüsüz C) akılsız D) yeteneksiz

10. “istiyorum- gitmek- yaşlıların- için- huzur- evine- yarın- öpmek” sözcüklerinden düzgün bir cümle yaptığımızda baştan ikinci sözcük hangisi olur?

A) istiyorum B) elini C) gitmek D) yaşlıların


11. Hangisi “demokrasi” sözcüğüyle aynı anlamdadır?

A) dikta B) baskı C) krallık D) eşitcilik


12. “Mehmet hızla sınıfa daldı.” Cümlesinde “dalmak” sözcüğü hangi cümlede aynı anlamda kullanılmıştır?

A) Her zaman dalıp gitmek adetim değildir.

B) Müziği dinlerken öylesine dalmışım.

C) Sohbete öyle daldık ki televizyonda haberleri kaçırdık.

D) Avcı koşarak ormana daldı.
13. “Bu akşam anılarını yaz.” Cümlesindeki “yaz” sözcüğü hangisinde farklı anlamda kullanılmıştır?

A) Annem “Defterine kurşun kalemle yaz” dedi.

B) Yaza doğru havalar ısınır.

C) Yazı yazmayı seviyorum.

D) Bazen yazmak insana iyi gelebilir.
14. Aşağıdaki deyimlerin hangisi “acele etmemek” anlamına gelmektedir?

A) Ağırdan almak B) Ağır gelmek

C) Ağır basmak D) Ağır aksak
15. “Hikayeyi bir deftere ………… bir kâğıda yaz” cümlesindeki noktalı yere hangisi gelmelidir?

A) veya B) lâkin C) fakat D) ancak


16. “O, her konuda başarılı oldu çünkü ………….” Cümlesini en iyi hangisi tamamlar?

A) Gücünü halktan alıyordu. B) İyi bir askerdi.

C) İyi bir insandı. D) İyi bir sporcuydu.
17. “Ankara dan dönerken………da uğrayıp………. yerlerini ziyaret ettim.” Cümlesindeki noktalı yerleri hangileriyle tamamlayabiliriz?

A) oraya- oradaki B) Bursa ya - tarihi

C) ona – ev D) müzeye – büyük
18. Aşağıdakilerden hangisi deyim değildir?

A) Kulağı duymak B) Kulağını tıkamak

C) Kulağına kar suyu kaçırmak D) Kulak kabartmak
GERÇEK ANLAM

Kelimelerin genel ya da düz anlamlarına gerçek anlam denir. Gerçek anlımın bir adı da sözlük anlamıdır. Gerçek anlam, kelimenin ilk akla gelen anlamıdır. Sözlükte ilk sıralarda açıklanan; evde, okulda, sokakta herkesin kullandığı, bildiği anlamdır.

Örneğin “ev” denildiğinde ilk önce, bu kelimenin gerçek anlamı olan ailece oturduğumuz, barındığımız yapı, konut akla gelir.
MECAZ ANLAM

Kelimelerin, bir ilgi ya da benzetme sonucu, gerçek anlamları dışında cümle içinde kazandığı geçici ve özel anlamlarına mecaz anlam denir. Sözgelimi “aslan” kelimesi, gerçek anlamıyla “yırtıcı, güçlü bir hayvan adıdır.

Aslanlarımız düşmanın peşini bırakmadı.” Cümlesinde ise aynı kelime mecaz anlamda kullanılmıştır. Çünkü burada aslanın kendisi değil “güç ve yüreklilik” bakımından aslana benzetilen askerlerimiz anlatılmak istenmiştir.

ÖRNEK: Aşağıdaki koyu yazılmış kelimeler mecaz anlamlı kelimelerdir.


  1. Yazık, bile bile kendini ateşe atıyor.

  2. Dikkatli olmasını ona kırk kez söyledim.

  3. Bu işin sonu nereye gider, bilemem.

  4. Adamın soğuk tavırları hiç hoşuma gitmedi.


TERİM ANLAM

Bilim sanat ve teknik alanlardaki kavram ya da nesneleri anlatmak için kullanılan kelimelere terim denir. Bunlar, anlamları değişmeyen, kimileri de yasalar ve uluslararası kurallarla belirlenmiş olan kelimelerdir.

Terimler, çoklukla günlük dilin dışında ancak belli bir konuda, sınırlı ve özel anlamda kullanılır.

Sözgelimi; “ekmek, ağaç, masa, elbise” denildiğinde bunları herkes bili, hemen her gün de kullanır. Oysa “hece, çarpan, Türkçe, matematik, elektron, delta” bu sözcükler birer terimdir.


SORULAR

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, “göz” kelimesi gerçek anlamda kullanılmıştır?

A) Göz görmeyince gönül katlanır.

B) Önce gazeteleri gözden geçirdi.

C) Bu kedinin gözleri iyi görmüyor.

D) Aferin, işte şimdi gözüme girdin!


2. “Ayşe, arkadaşının elbiselerine gıpta ile baktı.” İfadesinde altı çizili kelime, cümleye nasıl bir anlam katmıştır?

A) İmrenme B) Sevinme

C) Övünme D) Üzüntü
3. “Kırılmak” kelimesi, aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecaz anlamda kullanılmıştır?

A) Dünkü fırtınada kimi ağaçlar kırılmış.

B) Bir daha dene, hemen cesaretin kırılmasın.

C) Can ın kaleminin ucu kırıldı.

D) Çatıdan düşen işçinin kaburga kemikleri kırılmış.
4. “Tatlı” kelimesi, hangi cümlede gerçek anlamıyla kullanılmıştır?

A) Tatlı sözlerle çocuğu sevindirdi.

B) Sağlıklı, sevimli, tatlı bir çocuktu.

C) Sabahleyin, tatlı uykusundan uyandı.

D) Hiç böyle tatlı elma yememiştim.
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecazlı bir anlatım yoktur?

A) Bademlerin çiçek açması baharın geldiğini gösterir.

B) Benimle yarışmaya kalkışmak yürek ister.

C) Çocuğun mutluluğu gözlerinden okunuyor.

D) Sevincinden ağzı kulaklarına varıyor.
6. “Doğu Anadolu da kış ağır geçer”cümlesinin anlamına uygun seçenek hangisidir?

A) Kış uzun sürer. B) Kar yavaş yavaş kalkar.

C) Kışlar şiddetli geçer. C) Çok fazla kar yağar.
7. Aşağıdakilerden hangisi terimdir?

A) Tepesi atmak B) Akıllı C) Taş çıkartmak D) Göktaşı


8. Hangisi terim değildir?

A) Piyes B) Öğretmen C) Üçgen D) Mercek


9. “Güç” kelimesi aşağıdaki cümlelerin hangisinde “kuvvet” anlamında kullanılmıştır?

A) Bugün, otobüse güç yetişebildim.

B) Ondaki güç, takdir edilmeğe değer.

C) Yeni çevreme alışmak, hayli güç oldu.



D) Güç işlerde çalışmak, hoşuma gider.
10. Aşağıdakilerden hangisi terim değildir?

A) Üçgen B) Cümle C) Meridyen D) Kısaca


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə