V. M. Abbasov, k.ü. f d., B. T. Bağmanov, dissertant Z. S. Abbasov




Yüklə 28.67 Kb.
tarix10.04.2016
ölçüsü28.67 Kb.

Kimya məktəbdə




KİMYƏVİ BİRLƏŞMƏDƏ SİQMA (σ) RABİTƏ SAYLARININ RİYAZİ İFADƏSİ

AMEA-nın müxbir üzvü, k.e.d., prof., M.S.Salahov,

AMEA-nın müxbir üzvü, k.e.d., prof., V.M.Abbasov,

k.ü.f.d., B.T.Bağmanov, dissertant Z.S.Abbasov
Əvvəlki məqalələrimizdə birləşmələrdə kimyəvi rabitələrin ümumi saylarının riyazi üsulla hesablanması barədə məlumat vermişdik [1-5].

Məlumdur ki, rabitə saylarının hesablanması qrafik formullar vasitəsi ilə həyata keçirilir. Sadə kimyəvi birləşmələrin qrafik formullarının tərtib olunması asan başa gəldiyi halda, mürəkkəb birləşmələrdə bu müəyyən çətinliklər törətməklə bərabər xeyli vaxt tələb edir. Bu problemin həlli yolunda apardığımız tədqiqatlar uğurlu nəticə verdi. Belə ki, qrafik formullarından istifadə etmədən rabitə saylarının ilk dəfə olaraq riyazi üsulla hesablanması mümkünlüyü tapıldı. Bunun üçün aşağıdakı düsturdan istifadə etmək lazımdır

A(σ) = N(üm) – B + S

Burada, A(σ) kimyəvi birləşmədə siqma (σ) rabitələrin ümumi sayı, N(üm) – atomların ümumi sayı, B – kimyəvi quruluşda atomların yerləşdiyi təbəqələrin sayı, S - qapalı qrupların sayıdır.

Stirol (C8H8) və linolen turşusu (C17H29COOH) molekullarında siqma (σ) rabitə saylarının hesablanmasına baxaq.

A(σ) = 16 – 1 + 1 = 16

Quruluş formulundan görünür ki, stirol molekulunda atomların ümumi sayı 16-ya bərabərdir. Atomlar bir təbəqədə yerləşmişlər və molekulda bir ədəd qapalı (tsiklik) qrup var. Siqma (σ) rabitə saylarının 16-ya bərabər olması qrafik formuldan aydın görünür.

H

C = C - H

H
A(σ)= 50 – 1 + 0 = 49

Linolen turşusu molekulunda atomların ümumi sayı 50-yə bərabərdir və onlar bir təbəqədə yerləşmişlər. Linolen molekulunda qapalı (tsiklik) qrup olmadığı üçün ən kiçik qapalı (tsiklik) qrup sayı sıfır qəbul olunur. Qrafik formulu yazmaqla siqma (σ) rabitə saylarının 49-a bərabər olduğuna əmin olmaq olar.


H

CH3-CH2-CH=CH-CH2-CH=CH-CH2-CH=CH- C

H
Üzvi birləşmələrin ayrı-ayrı siniflərində siqma (σ) rabitə sayları müxtəlif qaydada hesablanır. Məsələn, alkanlarda, 3n+1, alkenlərdə 3n-1, alkadienlərdə 3n-3, arenlərdə 3n-6 və s. Hətta bir sinfin müxtəlif nümunələrində siqma (σ) rabitə sayları ayrı-ayrı qaydada hesablanır. Buna misal olaraq benzol ( ), naftalin ( ), antrasen ( ) aromak birləşmələrin göstərmək olar.


Lakin təklif olunan düstur vasitəsi ilə bütün kimyəvi birləşmələrdə siqma (σ) rabitə saylarının qrafik formullardan istifadə etmədən az bir vaxtda dəqiq hesablanması çox əhəmiyyətlidir.

Naftalin (C10H8) və antrasen (C14H10) molekullarında siqma (σ) rabitə saylarının hesablanması

A(σ)= 18 – 1 + 2 = 19

A(σ)= 24 – 1 + 2 = 26

Qrafik formullarda hesablamaların dəqiqliyi aydın görünür.

naftalin antrasen
Müxtəlif maddələr üçün çox mühüm kəmiyyət olan rabitə enerjilərinin hesablanması kimyəvi rabitə saylarına əsaslanır. Zülal, yağ, karbohidrat molekullarında kimyəvi rabitə saylarının hesablanmasında bu düsturdan istifadə olunması çox əhəmiyyətlidir. Ona görə ki, zülal, yağ və karbohidrat molekulları mürəkkəb quruluşlara malik olmaqla bərabər, onlarda kimyəvi rabitə sayları daha çoxdur.

Stearin triqliseridi molekulunda siqma (σ) rabitə saylarının hesablanması

A(σ)= 173 – 1 + 0 = 172
CH2 – O – CO – (CH2)16 – CH3


CH – O – CO – (CH2)16 – CH3


CH2 – O – CO – (CH2)16 – CH3
Atomları iki və daha artıq təbəqədə yerləşən molekullara misal olaraq kuban (C8H8) molekulunu göstərmək olar.
A(σ)= N – B + S = 16 – 2 + 6 = 20

Kuban molekulunda atomlar iki təbəqədə yerləşib və qapalı (tsiklik) qrupların sayı 6-ya bərabərdir.



Qrafik formul ilə riyazi hesablanmasının nəticələri eyni qiymətə malikdir.

Son dövrün möcüzəsi sayılan fulleren molekullarında siqma (σ) rabitə saylarının hesablanması daha çox çətinlik törədir. Ona görə ki, müxtəlif sayda karbon atomları olan kürəşəkilli fulleren molekullarının qrafik formullarının yazılması mürəkkəb olmaqla bərabər xeyli vaxt da tələb edir.

Lakin təklif olunan qaydaya istinad edərək istənilən fulleren molekulunda siqma (σ) rabitə saylarını qrafik formuldan istifadə etmədən riyazi üsulla, az bir vaxt ərzində dəqiq hesablamaq mümkündür. Fulleren (C60) molekulunda hesablamanı nəzərdən keçirək.


A(σ)= 60 – 2 + 32 = 90
Fulleren (C60) molekulunda qapalı (tsiklik) qrupların sayı 32-yə bərabərdir (12+20).

Fulleren (C60) molekulunun modelində 90 ədəd siqma (σ) rabitə olması aydın görünür. Bu isə hesablamanın dəqiqliyini və əhəmiyyətini bir daha sübut edir.



Beləliklə bütün kimyəvi birləşmələrdə siqma (σ) rabitə saylarını qrafik formullardan istifadə etmədən ilk dəfə təklif olunan bir düstur vasitəsi ilə az bir vaxtda dəqiq hesablamaq artıq mümkündür.

İstifadə edilmiş ədəbiyyat:


  1. Salahov M.S, Abbasov V.M. Bağmanov B.T., Abbasov Z.S., “Kimyəvi birləşmələrdə rabitə saylarının riyazi ifadəsi”, “Kimya məktəbdə” jurnalı 2 (22) 2008, s. 70-75.

  2. Salahov M.S., Abbasov V.M., Bağmanov B.T., Abbasov Z.S., “Üzvi birləşmələr valentlik rabitələrinin hesablanması”, “Kimya məktəbdə” jurnalı, 3 (23) 2008, s. 3-12.

  3. Salahov M.S., Bağmanov B.T., Abbasov Z.S., “Kimyəvi birləşmələrdə rabitə saylarının riyazi ifadəsi”, “Pedaqoji universitet xəbərləri”, “Bakı - № 5 - 2008”, s. 12-17.

  4. Salahov M.S., Abbasov V.M., Bağmanov B.T., Abbasov Z.S., “Reaksiyalar zamanı kimyəvi rabitə saylarının dəyişməsinin riyazi ifadəsi”, “Kimya məktəbdə” jurnalı 4 (24) 2008, s. 34-40.

  5. Салахов М.С, Багманов Б.Т., Аббасов З.С., «Математическое выражение количества связей в химических соединениях», «Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук», «Москва 2010», s. 41-44.





Математическая выражение количества -сигма связей в химических соединениях

М.С. Салахов, В.М. Аббасов, З.С.Аббасов
АННОТАЦИЯ
Статья посвящена нахождению общего числа связей наиболее используемых в общеобразовательных школах органических соединений.


The mathematical determination of sigma bonds in chemical compounds

M.S. Salahov, V.M. Abbasov, Z.S. Abbasov
SUMMARY
The article is devoted to finding the total of -sigma bonds used by most elementary school of organic compounds.

Açar sözlər: siqma rabitə, qrafik formul, emprik formul, naftalin, antrasen

Ключевые слова: сигма связь, график формула, эмприческая формула, нафталин, антрацен

Key words: siqma bond, qrafic formula, empiric formula, naphtlene, anthrasene






Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə