Naxçıvan Dövlət Universiteti




Yüklə 287.91 Kb.
səhifə2/4
tarix27.02.2016
ölçüsü287.91 Kb.
1   2   3   4

Hesabat ilinin mənfəəti üzrə:

Debet80 -«Mənfəət və zərər»

Kredit85 -«Nizamnamə kapitalı».

Bölüşdürülməmiş mənffət üzrə:

Debet88/2- «Bölüşdürülməmiş mənfəət»

Kredit85- «Nozamnamə kapitalı».

Xüsusi təyinatlı fondlar üzrə:

Debet88-3/4«Bölüşdürülməmiş mənfəət»

Kredit85- «Nizamnamə kapitalı».

Ehtiyat kapitalı üzrə:

Debet86- «Ehtiyat kapitalı»

Kredit85- «Nizamnamə kapitalı».

Əlavə kapital üzrə:

Debet87-1.«Əlavə kapital»

Kradit85- «Nizamnamə kapitalı»

Nizamnamə kapitalı aşağıdakı hallardaazaldıla bilər:

- təsisçilərin qoyduqları vəsait geri alındıqda;

- səhmdarlar cəmiyyətində səhmin ləvğ olunması nəticəsində;

- səhmin nominal dəyərinin azaldılması ilə əlaqədar.

Mühasibat uçotunda nizamnamə kapitalının azalması ilə əlaqədar ola - raq 85№-li «Nizamnamə kapitalı»hesabının debetinə və 75№-li «Təsisçi - lərlə hesablaşmalar»hesabının 1-ci «Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar üz- rə hesablaşmalar» subhesabının kreditinə yazılış aparılır. Bununla əlaqə - dar olaraq səhmdarların ödədikləri vəsaitin qismən qaytarılması həll olunur və bunun nəticəsində 75№-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar»hesabının 1-ci «Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar üzrə hesablaşmalar» subhesabının» debetinə və 50№-li «Kassa», 51№-li «Hesablaşma hesabı» və 52№-li «Valyuta hesabının» kreditinə yazılış aparılır.

85№-li «Nizamnamə kapitalı» hesabı üzrə analitik uçot elə təşkil olunmalıdır ki, müəssisənin təsisçiləri, kapitalın yaradılması mərhələləri və səhmlərin növləri üzrə informasiyanın formalaşmasını təmin etsin.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində ehtiyat kapitallarının və ödəmələrinin yara-

dılması və düzgün istifadə edilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Səhmdar cəmiyyətinin və birgə təşkilatlarının fəaliyyət qaydalarını müəyyən edən qanunvericiliyə, eləcə də vergi qanunvericiliyinə müvafiq olaraq göstərilən təşkilatlar verguyə cəlb olunmaya qədər olan mənfəət he- sabına ehtiyat kapitalı yarada bilərlər. Öz baxışlarına görə onu digər təşki - latlar da yarada bilər.Səhmdar cəmiyyətinin ehtiyat kapitalı zərərlərin ör - tülməsi üçün, habelə cəmiyyətin istiqrazlarının ödənilməsi və digər vəsait - lər olmadığı halda cəmiyyətin səhmlərini satın almaq üçün istifadə edilir. Digər təşkilatlarda ehtiyat kapitalının istifadə edilməsi istiqamətləri onların nizamnaməsi ilə müəyyən edilir.

Əsas kapitalın tamamlanması və dividendlərin ödənilməsindən ötəri bu məqsədlər üçün və ya gələcəkdə nəzərdə tutulmayan mümkün olan zərər- lərin və itgilərin örtülməsi üçün hesabat ilinin mənfəəti olmayan(kifayət ol- mayan) zaman əsasən mənfəətin ehtiyatlandırılmasını və xərclərin faktiki əmələ gəldiyi vaxta qədər, onların bir hissəsinin təşkilatın məsrəflərinə vax- tından əvvəl daxil edilməsi yolu ilə gələcək ödəmələrin ehtiyatlandırılması- nı həyata keçirirlər.

Ehtiyat kapitalı qanunvericiliyə və təsis sənədlərinə müvafiq olaraq ya - radılmalıdır.Mühasibat uçotunun qüvvədə olan göstərişləri gizli ehtiyatların və ödəmələrin yaradılmasını qadağan edir.

Ehtiyat kapitalının ölçüsü səhmdar cəmiyyətində təşkilatın nizamnaməsi ilə müəyyən edilir.

Qanunvericilikdə ehtiyat kapitalının yaradılması nəzərdə tutulmayan təşkilatlarda, o, xalis mənfəətin hesabına yaradıla bilər.

Öz təbiətinə görə ehtiyat kapitalı siğorta kapitalıdır və təsərrüfat fəaliy -

yətindən mümkün olan zərərlərin örtülməsi üçün yaradılır.Onun yaradılma- sı təşkilatın aramsız işləməsini, habelə üçüncü şəxsin marağının təminatını təmin edir. Onun mövcudluğu kreditorlara və digər maraqlı şəxslərə təşki - latın öhdəliyinin ödənilməsində müəyyən inam verir. Cari təsərrüfat fəaliy - yətində bu fond təşkilatın fəaliyyətinin əlavə daxili maliyyələşmə mənbəyi kimi çıxış edir. Ehtiyat kapitalı əsas etibarilə mənfəətdən ayırmalar hesabı- na yaradılır. Fonda hər illik ayırmaların ölçüsü təsis sənədləri ilə müəyyən olunur.

Ehtiyat kapitalının vəsaitlərinin hərəkəti haqqında informasiyanı ümumi- ləşdirmək üçün mühasibat uçotunda 86№-li «Ehtiyat kapitalı» adı sintetik hesab nəzərdə tutulmuşdur.Bu passiv hesabdır. Bu hesabın krediti üzrə ehtiyat kapitalına ayırmalar, debetində isə bu kapitalın vəsaitlərinin istifa-

dəsi əks olunur.

Ehtiyat kapitalının mühasibat uçotu 86№-li «Ehtiyat kapitalı» hesabında

aşağıdakı qaydada aparılır.

Ehtiyat kapitalının yaradılması və artırılması;


  1. mənfəət, o cümlədən ayrı-ayrı təşkilatlarda vergiyə cəlb olunmaya qədər olan mənfəət hesabına ehtiyat kapitalının yaradılması

Debet - 81,88

Kredit - 86



  1. ehtiyatn kapitalının yaradılması, tamamlanması üçün iştirakçılardan alınmış pul vəsaitləri

Debet - 51,52

Kredit – 86



  1. xüsusi fond vəsaitlərinin ehtiyat kapitalına yünəldilməsinin əks etdirilməsi

Debet – 88

Kredit – 86

Ehtiyat kapitalının vəsaitinin istifadəsi aşağıdakı qaydada əks etdirilir,


  1. kapitalın zərərin ödənilməsınə istifadə edilməsi

Debet – 86

Kredit – 87



  1. səhmdar cəmiyyətinin istiqrazının ödənilməsinə istifadəsi

Debet – 86

Kredit – 87,88

v) səhmin səhmdar cəmiyyəti tərəfindən alınması

Debet – 86

Kredit – 87,88

Qeyd: «b» və «v» bəndlərindəki yazılışlar vəsait hesabdan köçürüldük- dən sonra aparılır.

Bu zaman aşağıdakı yazılışlar aparılır:


  • istiqrazın ödənilməsi üçün

Debet – 94,95

Kredit – 51,52



  • öz səhminin alınması üçün

Debet – 56

Kredit – 51,52

q) xüsusi fondların yaradılmasına istifadəsi

Debet – 86

Kredit – 88

y) ehtiyat kapitalının nizamnamə kapitalının artırılmasına yönəldilməsi

Debet – 86

Kredit – 85

z) mənfəətin olmaması hallarında dividend hesablanmasına yönəldilməsi

Debet – 86

Kredit – 75

Bu cür hallarda kapitalın vəsaiti vergiyə görə məlum təşkilatın mənfəə tindən büdcə ilə hesablaşma aparmağa imkan yaradan həcmdə istifadə edilir və o uçotda aşağıdakı mühasibat yazılışı tərtib etməklə əks etdirilir,

Debet - 75

Kredit – 68

Əlavə kapital – maliyyə vəsaitlərinin daxili mənbələrindən biri hesab olu-

nur, əsasən dövriyyədən kənar aktivlərin yenidən qiymətləndirilməsi nəticə- sində aşkar edilən, onların dəyərinin artması, əvəzsiz alınmış qiymətlilər,

emissiyon gəlirlərin hesabına yaranır. Əlavə kapitalın yaranması qaydası normativ aktlarla nizama salınır.

Əlavə kapital xüsusi maliiyə rüsurslarının mənbəlirini artırır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, əmlakın yenidən qiymətləndirilməsi zamanı onun də - yərinin artması, səhmlərin əlavə emissiyası, habelə, əvəzsiz alınmış qiy - mətlilərin hesabına yaranır.

Əlavə kapitalın mühasibat uçotu 87№-li «Əlavə kapital» adlı sintetik he-

dabda aparılır.Hesab passiv fond hesabıdır, hesabın kredit qalığı yaradıl- mış əlavə kapitalın məbləğini, kredit üzrə dövriyyə - hesabat dövründə əla- və kapitalın yaranmasını və əlavə olunmasını, debet üzrə dövriyyə isə - normativ sənədlərdə nəzərdə tutulan müstəsna hallarda , xüsusən əmlakın əvəzsiz verildiyini və.s-ni göstərir.

87№-li «Əlavə kapital» hesabına aşağıdakı subhesablar açılır:


  1. Yenidən qiymətləndirmə üzrə əmlakın dəyərinin artması,

  2. Emissiya gəliri,

  3. Əvəzsiz alınmış qiymətlilər,

87№-li«Əlavə kapital» hesabının 1-ci «Yenidən qiymətləndirmə üzrə əmlakın dəyərinin artması»subhesabı – hökümətin qərarı ilə əsas vəsaitlə - rin və bitmiş tikinti istehsalının yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində əm - lakın dəyərinin artan hissəsidir.

87№-li «Əlavə kapital» hesabının 2-ci «Emissiya gəliri» subhesabı səhmdar cəmiyyətində tədbiq edilir, onlar bu hesabda nizamnamə kapitalı- nı yaradan zaman nominal dəyərindən yuxarı qiymətə(məsələn, 158.000 manat) onlar satılan zaman satış dəyəri və onların nominal dəyəri(məsələn 140.000 manat ) arasındakı fərqin məbləğini uçota alırlar.

Sözü gedən hesabın 2-ci subhesabını səhmdar cəmiyyətlərində nizam- namə kapitalı səhmlərinin əlavə emissiyası və ya onların nominal dəyəri - nin artırılması yolu ilə artırılan hallarda istifadə edirlər.

87№-li «Əlavə kapital » hesabının 3-cü «Əvəzsiz alınmış qiymətlilər» subhesabında təşkilat tərəfindən hüquqi və fiziki şəxslərdən əvəzsiz alın - mış əmlakın hərəkətini uçota alırlar.

Əlavə kapitalın istifadəsi qaydası bir qayda olaraq təsis sənədlərinə mü- vafiq olaraq illik hesabatın nəticəsi nəzərdən keçirilərkən sahibkarın özü tə- rəfindən müəyyən edilir.

Bütün bunlarla əlaqədar olaraq əlavə kapitalın uçotu üzrə mühasibat yazılışlarını nəzərdən keçirək:



  1. dövriyyədən kənar aktivlərin qiymətinin artırılmasının əks etdirilməsi,

Debet – 01,07,08

Kredit – 87



  1. emissiya gəlirinin əks etdirilməsi,

Debet – 51

Kredit – 87

v) əvəzsiz alınmış əmlakın dəyərinin əks etdirilməsi

Debet – 01,04,06

Kredit – 87

q) əsas vəsaitlərin yenidən qiymətləndirilməsi zamanı köhnəlmənin indeksasiyasının əks etdirilməsi,

Debet – 87

Kredit 02

87№-li hesabda uçota alınan bütün növ kapitalların nizamnamə kapitalına yönəldilməsinin əks etdirilməsi,

Debet – 87

Kredit – 85

87№-li «Əlavə kapital» hesabı üzrə analitik uçot elə qaydada aparılır ki, əlavə kapitalın vəsaitlərinin istifadə edilməsi istiqaməti üzrə informasıyala - rın yaranmasını təmin etsin. 87№-li «Əlavə kapital» hesabında əks etdiri - lən əməliyyatların uçotu 12 saylı jurnal-orderdə aparılır.



1.2 § Xüsusi təyinatlı fondların uçotu

Təşkilatın sərəncamında qalan mənfəətdən yaradılan və ya əvvəlcədən müəyyən edilmiş məqsədlərə istifadə edilmək üçün fondun təsisçilərinin əvəzsiz qoyuluşları hesabına yaradılan vəsaitlər məcmuu xüsusi təyinatlı fond hesab olunur. Müəssisə və təşkilatlar qəbul etdikləri uçot siyasətinə müvafiq olaraq büdcə ilə hesablaşmanı aparıb qurtardıqdan sonra öz sə - rəncamında qalan xalis mənfəətin, müəyyən tədbirlərin yerinə yetirilməsi - nin maliyyələşdirilməsinə istifadə edilməsi haqda qərar çıxara bilərlər.

Bu tədbirlər pul vəsaitləri, istehsalın inkişafı və genişləndirilməsinə, isti- fadə olunan avadanlıqların modernləşdirilməsinə yönəldilən hallarda isteh- sal xarakterinə; sosial xarakterli tədbirlərin və işçilərin maddi vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına və məhsul buraxılışı ilə əlaqədar olmayan məqsədləri- nə istifadə edilən hallarda isə qeyri-istehsal xarakterinə malik olur.

Bazar iqtusadiyyatı şəraitində müəssisələr ehtiyatlarla yanaşı xüsusi təyinatlı fondlar da yarada bilərlər. Belə fondların tərkibi, onların yaradılma- sı və sərf edilməsi qaydasını onların qarşısında duran problemlərdən asılı olaraq müəssisələrin əmək kollektivi müəyyən edir. Onlardan ən çox yayı - lanları: istehsalın inkişafı, elm və texnika, sosial inkişaf, maddi maraq kimi fondlardır. Bir çox müəssisələr yığım və istehlak fondları yaradırlar və isti - fadə edirlər. Bu fondlara hesablamaların əsas mənbələri, hər bir fondun vəsaitlərə olan tələbatından və özlərinin maliyyə imkanlarından asılı olaraq müəssisələr tərəfindən müstəqil olaraq müəyyən edilən normativlər üzrə kollektivin sərəncamında qalan mənfəət hesab olunur.

Bir qayda olaraq ayırmalar ilin əvvəlindən artan yekunla hər kvartalda həyata keçirilir.Müvafiq fonda ayırmaların ölçüsü kollektivin sərəncamında qalan mənfəətin məbləğini müəyyən edilmiş normativə vurmaqla müəyyən edilir.

İstehlak fondlarını təşkilatın sosial inkişafını, maddi həvəsləndirməni və onun işçi heyətinin sosial müdafiəsini maliyyələşdirmək üçün yaradırlar.İs - tehlak fondunun vəsaitlərindən bilavasitə təşkilatın işçilərinə maddi yardım göstərən zaman, sanatoriyalara putyovkalar əldə edilən zaman, birdəfəlik mükafatlar əldə edilən zaman və.s.ödəmələri həyata keçirirlər.

İstehlak fondlarının fərqləndirici xüsusiyyətləri ondan ibarətdir ki, onlar- dan maliyyələşdirilən tədbirlər və xərclər təşkilatın yeni əmlakının yaradıl- masına səbəb olmur. Fondların özü xalis adlanan mənfəət, daha doğrusu, vergilər ödənildikdən və digər məcburi ödənişlər həyata keçirildikdən sonra təşkilatın sərəncamında qalan mənfəət hesabına yaradılır. İstehlak fondla - rının müxtəlif növlülüyü, onların yaradılması və istifadə edilməsi itiqamətləri üçün normativlərin həcmi təsis sənədləri ilə müəyyən edilir.

İstehlak fondu dedikdə, kollektivin işçilərinin maddi maraqlandırılmasına yeni əmlakın əldə edilməsinə və yaradılmasına gətirib çıxarmayan, sosial inkişaf üzrə tədbirlərin və digər oxşar tədbirlərin və işlərin həyata keçirilmə- sinə yönəldilən vəsaitləri başa düşülürlər.

Yığım fondlarının vəsaitləri fəaliyyətdə olan təşkilatlarda texniki yenidən silahlanmaya, rekonstruksiyaya, elmi-tədqiqat işlərinin aparılmasına, əsas istehsalat fondlarının inşaasına və yeniləşdirilməsinə, yeni texnika və tex - nologiyanın mənimsənilməsinə istifadə olunur. Bu fondların vəsaitlərinin bir hissəsi birgə müəssisələrin, səhmdar cəmiyyətlərinin və assosiyaların, in - vestisiya fondlarının yaradılmasında qoyuluşlar kimi istifadə edilir.

Yığım fondları vəsaitləri hesabına əsas etibarilə istehsalın inkişafına, tə- biəti mühavizə tədbirlərinə kapital qoyuluşunu maliyyələşdirirlər. Buzaman xüsusi mənfəət hesabına kapital qoyuluşunun həyata keçirilməsi yığım fon- dunun həcmini azaltmır. Əmlak qiymətlilərində maliyyə vəsaitlərinin trans - formasiyası, kökündən dəiyşməsi baş verir. Yığım fondu ancaq onun və - saitləri hesabat ilinin zərərlərinin ödənilməsinə istifadə edilən zaman , ha - belə istismara verilən əsas vəsait obyektlərinin ilkin dəyərinə daxil edilmə-

yən xərclərin yığım fondları hesabına silinməsi nəticəsində azalır.

Yığım fondları dedikdə istehsalın inkişafına və təşkilatın maddi-texniki bazasının inkişafına yönəldilən vəsaitlər başa düşülür. Bu vəsaitlərin istifa - də edilməsinin son nəticəsi, təşkilatın yeni əmlakı, daha doğrusu, onun art- ması hesab olunur.

Xüsusi təyinatlı fondların siyahısı və yaradılması qaydası təsis sənədləri ilə nizama salınır. Bu fondlar mənfəətdən ayırmalar hesabına, təsisçilərin məqsədli vəsait qoyuluşları hesabına və digər mənbələrdən yaradıla bilər.

Xüsusi təyinatlı fondların əmələ gəlməsini və istifadə edilməsini əks et - dirən təsərrüfat əməliyyatlarının uçotu, mühasibat uçotunun qüvvədə olan hesablar planına əsasən 88№-li«Bölüşdürülməmiş mənfəət(ödənilməmiş zərər)» hesabında hər bir fond üzrə müstəqil subhesablarda aparılır. Bu subhesablar əgər yaradılmaları təsis sənədləri ilə nəzərdə tutulubsa, yığım və istehlak fondlarının vəziyyəti və hərəkəti haqqında informasiyaları ümu- miləşdirmək üçün ayrılmışdır.

Yığım və istehlak fondlarını 88№-li«Bölüşdürülməmiş mənfəət(ödənil - məmiş zərər)» hesabına açılmış subhesablarda uçota alırlar. Bu hesab ak- tiv-passiv hesabdır, çünki onda hesabat ilinin axırına örtülməyən zərər(ak - tiv), il ərzində əldə edilən mənfəət(passiv) göstərilə bilər.

Xüsusi təyinatlı fondların yaradılması və istifadə edilməsi üzrə əməliy - yatların uçotunu 88№-li«Bölüşdürülməmiş mənfəət(ödənilməmiş zərər)» adlı hesabda açılan aşağıdakı subhesablarda həyata keçirirlər:

3.«Yığım fondları».

4.«Sosial sferanın fondu».

5.«İstehlak fondları».

Yuxarıda göstərildiyi kimi təsis sənədlərinə əsasən müəssisələr yığım və istehlak fondlarını yarada bilərlər. Bu zaman yığım fondları dedikdə, müəssisənin istehsalının inkişafına və təsis sənədləri ilə nəzərdə tutulan digər oxşar məqsədlərə yönəldilən vəsaitlər başa düşülür. İstehlak fondları dedikdə, sosial inkişaf üzrə tədbirlərin və müəssisənin kollektivinin maddi maraqlandırılmasına və müəssisəni yeni əmlakının yaradılmasına gətirib çıxarmayan digər oxşar tədbirlərin və işlərin həyata keçirilməsinə yönəldi - lən vəsaitlər başa düşülür.

Bu fondlar smetalara əsasən sərf edilir. Xüsusi ilə, yığım fondu vəsaitlə- rinin hesabına əsas vəsaitlərin tikilməsinə, rekonstruksiyasına, əldə edil - məsinə çəkilən məsrəflər maliyyələşdirilir.

Məsrəfləri əsas vəsaitlərin tikilən ilk dəyərinə daxil edilən, kapital qoyu - luşlarının maliyyələşdirilməsinə istifadə edilən yığım fondunun vəsaitləri 88№-li«Bölüşdürülməmiş mənfəət(örtülməmiş zərər)» hesabın qalığında qalmaqla davam edirlər.

«İstehlak fondları» subhesabı üzrə kredit qalığı hesabat dövrünün əvvə- linə və axırına fondun vəsaitlərinin qalığını, debet üzrə dövriyyə - məqsədli tədbirlərə sərf edilmiş məbləğləri, kredit üzrə dövriyyə - hesabat dövrü ər - zində mövcud olan mənbələr hesabına fondun tamamlanmasını göstərir. İstehlak fondunun vəsaitləri təsdiq edilmiş smetaya müvafiq olaraq sərf olunurlar.

İstehlak fondunun vəsaitləri işçilərin maddi mükafatlandırılmasına, sme- ta ilə nəzərdə tutulan sosial və digər tədbirlərə(kapital qoyuluşlarından baş- qa) sərf olunur.

İstehlaj fondu illik işin yekununa görə təltifatların verilməsinə, əlavə mə - zuniyyətlərin, səhmlər üzrə və müəssisənin əmlakına əmək kollektivi üzvlə- rinin qoyduqları vəsaitlərə görə dividendlərin ödənilməsinə; istehsalın sə - mərəliliyinin yüksəldilməsinə yönəldilən baxışların və konkursların yekunla- rına görə mükafatların ödənilməsinə; müəssisənin sərəncamında qalan mənfəət hesabına sərf edilən əməyin ödənilməsinə çəkilən xərclərin müva- fiq pay hissəsində hər illik məzuniyyətlərin ödənilməsinə yaradılır və sərf edilir.

Beləliklə, istehlak fondu aşağıdakı xərclərin ödənilməsi üçün istifadə edilir:



  1. işçilərin iş yerinə ümumi istifadədə olan nəqliyyatla, şəhər ətrafı elektrik vaqonları ilə gediş – gəliş haqqının ödənilməsi üzrə;

  2. əlavə (qanunla müəyyən edilmiş müddətdən artıq) məzuniyyətlərin, işçilərə maddi yardımın göstərilməsinin ödənilməsi üzrə, təqaüdə gedən əmək veteranlarına birdəfəlik yardımın ödənilməsinə, təqaüdə əlavələrin ödənilməsinə, əmək kollektivləri üzvlərinin səhmləri və qoyduqları vəsaitə görə dividendlərin ödənilməsi üzrə;

c) yeməkxanalarda pulsuz və ya güzəştli qiymətlərlə yeməyin verilməsi üzrə;

ç) sağlamlıq tədbirlərinin və istirahətin təşkilinin həyata keçirilməsinə, o cümlədən müəssisənin müalicə müəssisələri üçün dərman ləvazimatlarının, istirahət və müalicə üçün, ekskursiya və digər mədəni-maarif və bədən tərbiyəsi tədbirləri üçün putyovkaların əldə edilməsinə.

88-li«Bölüşdürülməmiş mənfəət(örtülməmiş zərər)» hesabının 4-cü «Sosial sferanın fondu»subhesabında qeyri-istehsalat təyinatlı obyektlərin inkişafının maliyyə təyinatının hərəkətini əks etdirirlər. Onda həmçinin sosial sferaya aid olan əvəzsiz alınmış əmlakın dəişilməsini uçota alırlar. Sosial sferanın fondu sosial sferanın inkişafının maliyyə təyinatı kimi ehti - yatlandırılmış məbləğləri özündə əks etdirir.

Sosial sferanın inkişafı fondları, təsis sənədlərində müəyyən edilmiş normativlər hüdudunda müəssisənin sərəncamında qalan mənfəət hesabı- na yaradılır.

Yuxarıda göstərildiyi kimi müəssisə sosial sferanın fonduna mənfəətdən ayırmalarla yanaşı sosial sferanın bölmələrində istifadə edilmək üçün ayrıl- mış əvəzsiz olaraq alınan əmlakı və pul vəsaitlərini yönəldir. Həmin fondun vəsaitləri hesabına müəssisə mənzillər, yaşayış evləri və digər sosial əhə- miyyətli obyektlər əldə edə bilər və ya onların inşaasının maliyyələşdirilmə-

sini təmin edə bilər.

Sosial sferanın fondu hesabına müəssisənin balansında dayanan mən- zil-kommunal təsərrüfatının, səhiyyənin, mədəniyyətin, idmanın, uşaq sağ- lamlıq müəssisələrinin, istirahət evlərinin saxlanmasını maliyyələşdirir.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində işləyən təşkilatların uçot təcrübəsində, xü- susi təyinatlı fondların tərkibində özəlləşmə və xeyriyyə fondları uçota alına bilər. Adətən onlar konkret proqramların məqsədli maliyyələşdirilməsi üçün istifadə edilir və vergiyə cəlb olunmanın güzəştli rejiminə malikdirlər.

Xüsusi təyinatlı fondların yaadılması və istifadə edilməsi zamanı baş verən mühasibat yazılışlarını nəzərdən keçirək:


  1. yığım və istehlak fondları mənfəət hesabına yaradılan zaman

Debet – 81

Kredit – 88/3;4;5,



  1. fondların artırılması üçün təsisçilərin məqsədli vəsaitləri daxil olduq- da

Debet – 75

Kredit – 88/3;4;5,



  1. yığım fondlarının vəsaitləri hesabat ilində işlərin nəticələrinə görə aşkaredilmiş zərərin ödənilməsinə yönəldilən zaman

Debet – 88/3

Kredit – 88/1

ç) yığım fondlarında olan mənfəət məbləğlərinin təsisçilər arasında bölüşdürülməsi zamanı

Debet – 88/3

Kredit – 75


  1. yeni əmlakın yaradılması ilə əlaqədar olan, lakin müəyyən edilmiş qaydaya görə əmlakın ilk dəyərinə daxil edilməyən məsrəflər yığım fondla - rının vəsaitləri hesabına silinən zaman

Debet – 88/3

Kredit – 08;51;6 0,



  1. fəhlə və qulluqçulara maddi yardımın, rəqaüdə güdən əmək veteran- larına birdəfəlik yardımın göstərilməsinə, xüsusi mühüm istehsalat tapşırıq- larının yerinə yetirilməsinə görə ayrı – ayrı işçilərə birdəfəlik təltifatın ödə - nilməsinə

Debet – 88/5

Kredit – 50,

ə) müəyyən edilmiş mormalardan artıq ezamiyyə xərclərinin müəssisə - nin rəhbərinin sərəncamına görə ödənilməsi

Debet – 88/5

Kredit – 71


  1. istehlak fondu illik işin yekununa görə təltifatların verilməsinə, əlavə

məzuniyyətlərin, dividendlərin ödənilməsinə, istehsalın səmərəliliyinin yük- səldilməsinə görə mükafatların ödənilməsinə

Debet – 88/5

Kredit – 70


  1. istehlak fondunun vəsaitləri məktəbə qədər uşaq müəssisələrinin, məktəbli düşərgələrinin, müalicə, mədəni-maarif müəssisələrinin məsrəflə- rinin ödənilməsinə

Debet – 88/5

Kredit – 29

ğ) istehlak fondunun hesabına istirahət və müalicə üçün müəssisə tərə - findən əldə edilən putyovkaların dəyərinə

Debet – 88/5

Kredit – 56


  1. sosial sfernın fondu yaradıldıqda

Debet – 81/2;01;10;12;50;51,

Kredit – 88/4

İstehlak və yığım fondlarının analitik uçotu onların hər birinin növü üzrə

ayrıca aparılır ona görə ki, müvafiq vəsaitlərin yaradılması və sərf edilməsi

nin istiqamətləri haqqında informasiyanın yaranmaasını təmin etsin.Hesab-

darlığın tam jurnal-order forması zamanı xüsusi təyinatlı fondlar 12 saylı jurnal orderdə, ixtisar olunmuş jurnal – order forması zamanı 7 saylı jurnal-

orderderdə, sadələşdirilmiş formalar şəraitində isə C-5 cədvəlində uçota alınır.
1.3 § Müəssisədə mövcud olan ehtiyatların uçotu

Məhsulların göndərilməsi üzrə satışdan olan vəsaitlərin müəyyən edil - məsi metodunu tədbiq edən təşkilatlara, hüquqi və fiziki şəxslərlə hesab - laşmalar üzrə şübhəli borcların konpensasiya ehtiyatlarını yaratmağa icazə verilir. Vaxtında ödənilməyən və müvafiq zəmanətlə təmin olunmayan təş - kilatların və hüquqi və fiziki şəxslərin debitor borcu, şübhəli borc hesab olu- nur. Belə borcların ehtiyatını, təşkilatların debitor borclarının inventarizasi - yası aparıldıqdan və hər bir şübhəli borc üzrə onun ödənilməsi ehtimalını əks etdirdikdən sonra ilin axırına yaratmaq məsləhət görülür. Əgər belə borcun tutulması üzrə bütün tədbirlər kreditorun fikrinə görə istifadə olu - nubsa və səmərəsiz olubsa təşkilatın ümidsiz borclarının yaradılmış ehti - yatların hesabına gələn ildə silinməsi mümkünlüyünə mənfəətin müəyyən məbləğini ehtiyatlandırmaq hüququ vardır.

Ümidsiz debitorlar öz borcunu ödədiyi halda kreditor – təşkilat növbəti ilin axırında geri qaytarılan məbləğlər həcmində borcun ehtiyatlandırılmış hissəsini bərpa etməlidir.

Şübhəli borcların ehtiyatı hesabat ilinin axırında yaradılır. Bu məqsədlə debitor borclarının inventarizasiyası aparılır. Debitorla hesablaşmaların in-

ventarizasiyası gedişində konkret müəssisələrlə təşkilatlarla və ayrı – ayrı şəxslərlə məlumatların qarşılıqlı üzləşdirilməsi həyata keçirilir.

Hesablaşmaların üzləşməsi məktub və debitor hesab olunan müəssisə- yə mühasibat işçisinin getməsi vasitəsi ilə həyata keçirilir. Axırıncı halda hesablaşmaların, qarşılıqlı üzləşdirmənin nəticələri üzrə akt tərtib edilir. Hesalaşmaların bütün yoxlamalarının nəticələri üzrə hər bir şübhəli borcun həcmi müəyyən edilir və daimi fəaliyyətdə olan inventarizasiya komissiya - sına baxmaq üçün təqdim edilir, həmin komissiya borclunun maliyyə vəziy- yətini(ödəmə qabiliyyətini) müəyyən edir və borcun tamamilə və ya qismən

ödənilməsi ehtimalını qiymətləndirir. Komissiyanın qərarı şübhəli borcların

yaradılan ehtiyatının həcmi haqqında nəticə ilə protokolla rəsmiləşdirilir.

Debitorlarla hesablaşmalar üzrə şübhəli borcun müəyyən edildiyi məb- ləğ hesabat ili başa çatdıqda balans mənfəətinin azaldılması hesabına eh- tiyatlandırılır.

Hesabat ilindən sonrakı il ərzində şübhəli borclar üzrə ehtiyat, ümidsiz borclar üçün müəyyən edilmiş vaxt ərzində alınması ümidsiz olan debitor borclarının silinməsi üçün istifadə olunur.

Əgər şübhəli borclar üzrə ehtiyat yaradıldığı ildən sonrakı ilin axırına qədər istifadə edilməzsə , onda sərf edilməmiş məbləğlər müvafiq ilin ba - lans mənfəətinə birləşdirilir.

Müqavilə ilə nəzərdə tutulan ödəmə müddətinin keçməsi ilə əlaqədar olaraq müvafiq zəmanətlə təmin olunmayan debitor borcu şübhəli borc kimi qəbul edilir.

Şübhəli borcların ödənilməsi üçün ehtiyat illik hesabatı tərtib etməzdən əvvəl debitor borclarının komissiya tərəfindən aparılan inventarizasiyanın rəsmiləşdirilmiş qərarı və müəssisənin rəhbəri tərəfindən təsdiq edilmiş protokol əsasında yaradılır.

Tələb olunmayan balansdan silinən borcları müəssisə borcluların əmlak vəziyyətinin dəişildiyi halda onun tutulması imkanına nəzarət etmək üçün silindiyi vaxtdan 5 il ərzində 007№-li «Zərərə silinmiş ümidsiz debitor borc - ları» balansarxası hesabının debetində uçota alır.

Şübhəli borclar üzrə yaradılmış ehtiyatın uçotu 82№-li «Qiymətləndiri - ləcək ehtiyatlar» hesabının 1«Şübhəli borclar üzrə ehtiyat» subhesabında aparılır. Hesab passiv hesabdır, kredit qalığı olur. Kredit üzrə dövriyyə - ehtiyatın yaradılmasını , debet üzrə dövriyyə - yaradılmış ehtiyatın sərf edilməsini göstərir

Şübhəli borclar üçün ehtiyatların yaradılması zamanı aşağıdakı mühasi - bat yazılışları baş verir:



  1. Şübhəli borcların ödənilməsinə ehtiyat yaradıldıqda

Debet – 80

Kredit – 82



  1. sərf edilməmiş məbləğlər növbəti ilin mənfəətinə birləşdirilən zaman

Debet – 82

Kredit – 80



  1. tələb olunmayan debitor borcu ehtiyat hesabına balansdan silinən zaman

Debet – 82/1

Kredit – 61;62;76



  1. əvvəl silinmiş şübhəli borc, borclu tərəfindən ödənilirsə ondamüəssi-

səyə daxil olan məbləğ satışdan kənar gəlirlərin tərkibinə daxil edilir

Debet – 50;51;52

Kredit – 80

82№-li«Qiymətləndiriləcək ehtiyatlar» hesabının analitik uçotunun ödə- nilməsi üçün ehtiyat yaradılan şübhəli borcun hər bir məbləği üzrə ayrıca aparılır.

Qarşıdakı xərclər və ödəmələr üçün ehtiyatlar, xərclərin bəzi növlərinin faktiki baş verməsinə qədər onların məhsulların maya dəyərinə və ya təda- vül xərclərinə qabaqcadan daxil edilməsi nəticəsində yaradılır. Müvafiq və - saitlərin faktiki sərf edilməsi sonra artıq yaradılmış ehtiyat hesabına həyata keçirilir.

Müəssisədə həyata keçirilməyən, lakin gələcəkdə baş verəsi mümkün olan xərclər meydana çıxa bilər, onları qarşıdakı xərclər və ya qarşıdakı ödəmələr adlandırırlar. Onlara əsasən: məzuniyyətlərin ödənilməsini, əsas vəsaitlərin təmirinə xərcləri, istehsalın mövsumi xarakteri ilə əlaqədar ola -raq hazırlıq işləri üçün istehsalat məsrəflərini, kirayə əşyalarının təmiri üzrə qarşıdakı məsrəflərli, illik işin yekununa görə təltifatın ödənilməsini, qanunvericiliklə, Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin normativ aktları ilə və ya Azərbaycan Respublikası İqtisadi inkişaf Nazirliyi və Maliy - yə nazirliyi ilə razılığa görə Azərbaycan Respublikası nazirlikləri və idarələ- ri tərəfindən təsdiq edilmiş məhsulların maya dəyərinə daxil edilən məsrəf - lərin tərkibinin xüsusiyyətlərinin sahə təlimatı ilə nəzərdə tutulan ehtiyatı aid edirlər.

İstehsal və ya tədavül xərclərinə xərcləri və ödəmələri bərabər qaydada daxil etmək məqsədilə müəyyən edilmiş qaydada ehtiyatlandırılmış məb - ləğlərin vəziyyəti və hərəkəti haqqında informasiyaları ümumiləşdirmək üçün 89№-li«Qarşıdakı xərclər və ödəmələr üçün ehtiyatlar» hesabı ayrıl - mışdır. İstehsal və ya tədavül xərcləri hesabına ehtiyat məbləğlərinin yara- dılması qaydası müvafiq qanunverici və digər normativ aktlara əsasən ni - zamlanır.

Müəssisələrin çoxu məzuniyyətə görə hesablanmış məbləğləri istehsal xərclərinə daxil edirlər. Lakin məzuniyyətlər əmək kollektivinin üzvlərinə il ərzində qeyri – bərabər verilir ki, bu da məhsulların maya dəyərini təhrif edir. Bunun baş verməməsi üçün məzuniyyətlərin ödənilməsindən ötəri eh- tiyatın yaradılması və məzuniyyət məbləğlərini yaradılmış ehtiyyatdan he - sablamaq məqsədə uyğundur.

Məzuniyyətə görə hesablanmış məbləğlərin mühasibat uçotu hesabla - rında necə əks etdirilməsi məsələsini qarşıdakı il üçün uçot siyasətini qəbul edərək müəssisə özü müəyyən edir.

İlin axırında 89№-li«Qarşıdakı xərclər və ödəmələr üçün ehtiyatlar» he- sabının 1-ci subhesabı üzrə qalığın inventarizasiyası aparılr; artıq hesab - lanmış məbləğ storno edilir(azaldılır), tam hesablanmayan məbləğ isə əla - və hesablanır.

Məzuniyyətlərin ödənilməsi üçün vəsaitlərin hər ay ehtiyatlandırılması - nın ölçüsünü müəssisə əməyin ödənilməsinin illik fondundan asılı olaraq müstəqil olaraq müəyyən edir.

Müəssisələr öz uçot siyasətini işləyib hazırlayan zaman təmir fondu ya - rada bilər, onu əsas vəsaitlərin təmirinin bütün növlərini(cari, orta,əsaslı) maliyyələşdirilməsinə istifadə edə bilərlər. Ayırmaların ölçüsünü müəssisə özü təsdiq edir; təmirfonduna hesablanmış məbləğləri istehsal xərclərinə daxil edirl, əsas vəsaitlərin təmirinə faktiki məsrəfləri isə hər ay yaradılmış ehtiyatın hesabına silirlər. 89№-li«Qarşıdakı xərclər və ödəmələr üçün ehti- yatlar» hesabının inventarizasiyasını 1 yanvar vəziyyətinə görə hər il apa - rırlar. Əgər növbəti il üçün uçot siyasətini müəyyən edən zaman müəssisə ehtiyatların yaradılmasının məqsədə uyğun olmasını hesab edirsə, onda hesabat ilinin 31-i dekabr vəziyyətinə görə onların qalıqları mənfəətə bir - ləşdirilməlidir.

Qarşıdakı xərclər və ödəmələrin ehtiyatları müəssisələrdə bəzi xərcləri istehsal və ya tədavül məsrəflərinə bərabər qaydada daxil etmək və məh - sulların maya ədyərinin daha dəqiq hesablanmasını tətbiq etmək məqsədi

ilə yaradılır.

Bu ehtiyatlar aşağıdakı məqsədlər üçün yaradılır:


  1. işçilərin növbəti məzuniyyətlərinin ödənilməsinə;

  2. əsas vəsaitlərin təmiri üzrə qarşıdakı məsrəflərin ödənilməsinə;

  3. sənayenin mövsumi sahələrində hazırlıq işləri üzrə istehsalat məsrəf-lərinin ödənilməsinə;

ç) uzun müddət işləməyə görə təltifatın ödənilməsinə;

d) kirayə əşyalarının təmiri üzrə qarşıdakı məsrəflərin ödənilməsinə;

e) illik işin yekununa görə təltifatın ödənilməsinə və məhsulların(işlərin, xidmətlərin) maya dəyərinə daxil edilən məsrəflərinin tərkibinin sahə xüsusiyyətləri ilə nəzərdə tutulan digər məqsədlərə.

Yuxarıda göstərildiyi kimi ehtiyatların uçotunu aparmaq üçün 89№-li «Qarşıdakı xərclər və ödəmələr üçün ehtiyatlar» adlı passiv hesabı istifadə edirlər. Ehtiyatların hesablanmasını bu hesabın kreditində, faktiki xərclər və yaradılmış ehtiyatlar hesabına ödəmələri isə hesabın debeti üzrə əks etdirirlər.

Bu və ya digər ehtiyatın məbləğlərinin yaradılmasının və istifadə edil - məsinin düzgünlüyü dövrü olaraq smetanın və hesablamaların məlumatları üzrə yoxlanılır. Hesabat ilinin axırında yaradılmış ehtiyatların məcburi in - ventarizasiyası həyata keçirilir. Xüsusi hesablamalar yolu ilə hesabat ilin - dən sonrakı ilin yanvarın 1-də olan ehtiyatların qalıqlarının düzgünlüyü yoxlanılır. Kənarlaşmalar aşkar edilən halda növbəti ilə keçən ehtiyatların düzəlişi aparılır.

Məzuniyyətlərin ödənilməsi üçün ehtiyat müvafiq dövrdə fəhlələrə faktiki hesablanmış əmək haqqından, sosial siğorta ayırmalarından və müvəqqəti əmək qabiliyyətini itirməyə görə müavinətlərin ödanilməsindən plan faizi ilə istehsalat və ya tədavül məsrəflərinə ayrılması yolu ilə yaradılır.

Məzuniyyət üçün ehtiyatın plan faizi qarşıdakı ildə məzuniyyətlərin ödə- nilməsi üçün lazım olan məbləğlərin, əmək ödənişinin illik ümumi fonduna olan nisbəti kimi hesablanır.

Əsas vəsaitlərin təmirinə qarşıdakı xərclərə ehtiyat , hər bir obyektə əsas vəsaitlərin təmirinə təsdiq edilmiş planlar əsasında hesablanmış plan məbləğlərinin istehsal və ya tədavül məsrəflərinə hər ay ayırmalar yolu ilə yaradılır.

Aparılmış təmir üzrə faktiki məsrəflər onun hansı üsulla yerinə yetirilmə- sindən asılı olaraq uçota alınır.

Podrat üsulu zamanı bütün təmir işlərini podrat müqaviləsinə müvafiq olaraq kənar təşkilat yerinə yetirir. Başa çatmış işləri podratçı təmir edilmiş obyektlərin təhvil – qəbul aktı ilə sifarişçiyə təhvil verir, onun əsasında da smeta dəyəri ilə ödəməyə hesabnamə təqdim edir. Aksept edilmiş hesabın məbləğinə sifarişçi əsas vəsaitlərin təmiri üçün yaradılmış ehtiyatı azaldır.

Təsərrüfat üsulu zamanı təmir işləri müəssisənin təmir sexi tərəfindən yerinə yetirilir. Əsas vəsaitlərin aparılan təmiri üzrə bütün faktiki məsrəflər 23№-li«Köməkçi istehsalat» hesabında uçota alınır. Təmir başa çatdıqda akt tərtib olunur, onun əsasında faktiki məsrəflərin məbləği, əsas vəsaitlə - rin təmirinə yaradılmış ehtiyatın azaldılmasına 23№-li«Köməkçi istehsalat» hesabından silinir.

Qarşıdakı xərclər və ödəmələr üçün ehtiyatın yaradılması və bəzi xərc - lərin ehtiyat hesabına silinməsi zamanı aşağıdakı mühasibat yazılışları baş verir:

1)istehsalat xərcləri hesabına ehtiyata hesablanan məbləğlərə

Debet – 20;23;25;26;30;44

Kredit – 89


  1. əvvəllər ehtiyat yaradılan sonra isə faktiki baş verən xərclər və ödə -

mələr aşağıdakı kimi əks etdirilir:

  1. məzuniyyət vaxtına görə işçilərin əmək haqqının və uzun illər işləmə- yə görə hər illik təltifatın məbləğinə

Debet – 89

Kredit – 70



  1. əsas vəsaitlərin təmiri üzrə faktiki məsrəflərin məbləğinə

Debet – 89

Kredit – 23;10;70;69;60



  1. köhnəlmiş avtomobil təkərlərinin yeniləri ilə əvəz edilənlərinin məblə- ğinə

Debet – 89

Kredit – 10



  1. əsas vəsaitlərin təmiri üçün fond yaradıldıqda

Debet – 23;25;26;30;44

Kredit – 89/2



  1. əsas vəsaitlərin təmirinə faktiki məsrəflər edildikdə

Debet – 89/2

Kredit – 23;60



  1. ehtiyatın qalıqları mənfəətə birləşdirildikdə

Debet – 89/1;2

Kredit – 80


1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə