Musa yaqubun




Yüklə 1.62 Mb.
səhifə9/13
tarix22.02.2016
ölçüsü1.62 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13
5.

ŞA­İR­LİK İD­Dİ­A­SI:

ŞE­İ­RİN DƏ­QİQ­LİK ƏLA­MƏT­LƏ­Rİ




Bu in­tə­ha­sız yo­lu se­çən­lə­rin ürə­yin­dən bir duy­ğu ke­çir. Mən qəl­bi­mi, ürə­yi­mi oxu­cu­la­rı­ma eti­bar edi­rəm, bir­cə, hisslə­ri­mi qur­ban ver­mi­rəm. Ədə­biy­ya­tın di­gər növ­lə­rin­dən fərqli, ta­mam baş­qa qütbdə da­ya­nan el­mi, pub­li­sist, et­noq­ra­fik, ta­ri­xi və s. ya­ra­dı­cı sa­hə­lər yox de­yil və bun­lar da mü­əl­lif­dən is­te­dad, dü­şün­cə, gər­gin­lik is­tə­yir və əzab­sız ötüş­mür. Bir­cə, bə­dii, po­e­tik hisslər­siz ba­şa gə­lir. Emo­si­ya­lar kö­çə­ri quş­la­ra bən­zə­mir, otu­ra­caq­dı­lar. Hal­bu­ki, hər ba­har, ye­ni fə­sil gə­lən­də qo­naq-quş­la­rı həs­rət­lə göz­lə­yi­rik. Po­e­zi­ya da bir qə­ri­bə, kö­çə­ri, ötə­ri quş­du, han­sı­sa ən­gin­lik­lər­dən uçub qo­naq gə­lir, ye­ni tor­paq­da gə­zir, ha­va­nı udur və uçub əbə­diy­yə­tə yol alır. Bəl­kə də bu­nun üçün­dür, po­e­zi­ya­ya "zə­rif ədə­biy­yat" de­sək - ya­nıl­ma­rıq. Ədə­biy­yat­şü­nas Ç.Yu­xan Bor­gen de­yir­di ki, ək­sər in­san­lar ək­sər hal­lar­da ba­şa dü­şür ki, "zə­rif ədə­biy­yat"ı iş­lə­dən­də nə­yi an­la­yı­rıq. - Onun axı­rı­na çıx­ma­ğa eh­ti­yac yox­dur. Bu mə­na­da şe­ir bə­dii giz­lin­lə­ri­ni eti­bar elə­yir - bu, oxu­cu üçün xoş­bəxtlik­di. Po­e­zi­ya olub-ke­çən­lə­ri onu gö­rən­lər­dən da­ha iti və tez gö­rür, ha­fi­zə­sin­də qo­ru­yur. İn­san­lar da hə­min "olub-ke­çən­lə­ri" ha­ça­nsa mü­şa­hi­də elə­miş­di, an­caq əhə­miy­yət ver­mə­miş­dir - seyrçi ol­muş­dur. Bu­dur, tə­sa­dü­fən o, olub-ke­çən­lə­ri" şe­ir­də oxu­yur, çi­yin­lə­ri­ni çə­kir: - Axı, o qə­dər də re­al de­yil, elə isə mən nə üçün gör­mə­mi­şəm, dur­ma­mı­şam. Yox, diq­qət ye­tir­səy­dim mən də bu cür ya­zar­dım. Tən­qi­di irad de­yil, sə­mi­mi ya­naş­ma­dı şe­i­rə. Be­lə əsər­lər hə­qi­qi nü­mu­nə­lər­dir ma­hiy­yət­cə, po­e­ti­ka­sı isə üz­də gö­rün­mür, alt qat­da­dır, mis­ra­la­rın için­də­dir. Aris­to­te­lə gö­rə, in­cə­sə­nət ona gö­rə de­yil ki, tək­cə olan şe­yi in­san­la­ra çat­dır­sın, həm də şe­yin ola bi­lə­cə­yi­ni də söy­lə­sin, hət­ta hə­qi­qə­tən olan bir şey­dən da­nış­sa be­lə, ye­nə onu müm­kün ola bi­lən şey və ya zə­ru­ri olan bir şey ki­mi gös­tər­sin.38 Bax, çə­tin­lik də, sa­də­lik də bu nü­anslar­da­dır; çün­ki apa­rı­cı si­ma mü­əl­lif­dir, onun şəx­siy­yə­ti­dir.

Bu ağır pro­ses bir­dən baş ver­mir, bu­ra­da ədə­bi şəx­siy­yə­tin for­ma­laş­ma­sı kon­tekstin­də onun fər­di ya­ra­dı­cı­lıq üs­lu­bu (dəs­ti-xət­ti) tə­ka­mül yo­lu ilə baş ve­rir; ona gö­rə ki, be­lə ge­di­şə tə­sir gös­tə­rən amil­lər möv­cud­dur: mə­də­ni, iq­ti­sa­di-so­si­al, bə­dii-es­te­tik tə­ləb­lər, ic­ti­mai-fər­di mü­hit və sa­i­rə. La­kin baş­da is­te­dad du­rur.

Ba­ha­rı mən də du­yu­ram, onun qar yor­ğa­nı­nı ne­cə də tit­rək, is­ti nə­fə­siy­lə ərit­di­yi­ni gör­mü­şəm, hət­ta bə­də­nim­də oyat­dı­ğı hə­nir­ti-ener­ji­dən dik­sin­mi­şəm ha­ra­da­sa, lap bir sev­gi pa­yı­mı da xa­tır­la­mı­şam. Uza­ğı, li­rik dü­şün­cə­lə­ri­min "qo­na­ğı" olub. Am­ma şa­ir Mu­sa Ya­qub mə­nim, sə­nin, onun gör­dü­yü ba­ha­rı "ba­har­lıq­dan" çı­xa­rıb­dır:
Kön­lüm, gə­lən dur­na­la­ra əl ey­lə,

Tor­paq, gö­yərt bu çə­mə­ni gül ey­lə.

Ba­har, mə­ni bir əmi­ci tel ey­lə,

Bir qön­çə­də bir lə­çə­yi sax­la­yım.
Qoy əki­nim to­xum-to­xum ayıl­sın,

Gü­nə ba­xıb ya­şıl gö­züm qı­yıl­sın,
La­lə-la­lə qön­çə­lə­rim qo­yul­sun,

Tel-tel olub sün­bü­lü­mü bağ­la­yım.
...Min il əv­vəl kim ol­mu­şam, in­di kim?

Bilməm sa­bah nə ola­caq in­di­kim?..

Bu ba­har­la ya əki­lim, ya əkim,

Bir tum olub son gü­cü­mü yox­la­yım.
Mə­nim dər­dim eşi­dil­məz züm­zü­mə,

Nə et­dim­sə, et­dim özüm-özü­mə,

Bu la­lə­ni elə sı­xım kök­sü­mə,

Qa­ra­sıy­la qoy ya­ra­mı dağ­la­yım.
Ey­lə mən süd­dü­yan­dan süd içən,

Mə­ni du­man, mə­ni bu­lud mə­ni çən,

Qu­zey­də yaz gə­lib çat­sın mə­nə­cən,

Kir­pi­yim­də qar əri­sin ağ­la­yım.
Bax, ona gö­rə də şa­ir­lə­ri bar­maq­la sa­yı­rıq...

Şa­ir üçün po­e­tik fakt zə­ru­ri ma­te­ri­al­dır, onun qə­lə­min­dən çı­xa­caq əsə­rə əzə­lə, sü­mük ve­rir, la­kin can, qan və ruh gə­tir­mək­də aciz­dir. Və bun­la­rı kompleks hal­da əsə­ri­nə sə­pə­lə­yir. Bu po­e­tik to­xum­lar - in­for­ma­si­ya­lar dəm­yə tor­pa­ğa da, ya­ğı­şın kö­mə­yi­lə cü­cə­rən tor­pa­ğa da dü­şə bi­lər. Lev Tolstoy ya­zır­dı ki, si­fa­riş­lə yox, sə­mi­miy­yət­lə ya­zıl­mış ədə­bi əsər yal­nız o za­man ya­ra­dı­la bi­lər - onun əsa­sı üçün se­çil­miş fak­tın (fərqlən­dir­mə bi­zim­dir) özü həll edil­mə­miş bir mə­sə­lə­dir və mü­əl­lif onun həl­li üzə­rin­də dü­şü­nür. Şa­i­rin, şüb­hə­siz, mü­şa­hi­də­si fak­tı içə­ri­sin­dən ke­çir­mə­si, xa­ti­rə­lə­rə qa­yıt­ma­sı və üs­lu­bi ça­lar­la­ra söy­kən­mə­si əsas po­e­tik mo­tiv­lər­dir. Ta­ri­xən be­lə ol­muş­dur. F.Sten­dal fak­tı, ha­di­sə­ni (əh­va­la­tı) xa­tır­la­yan­da çə­tin­lik çək­mə­dən, çox ra­hat ya­zır­mış. Emil Zol­ya isə bun­lar­la əs­la ma­raq­lan­mır­mış və eti­raf edir­miş ki, mən faktla­rı təs­vir et­mi­rəm, bu cür tə­xəy­yül nö­vü mən­də yox­dur. A.Çe­xov­ na­tu­ra­nı - əsi­li təs­vi­rə ya­xın bu­rax­mır­mış, xa­ti­rə­ni, tə­əs­sü­ra­tı, yad­da­şı nə­zə­rə alır­mış.



Ədə­bi şəx­siy­yə­tin so­si­al-ədə­bi mü­hit­də möv­qe­yi, tə­ma­sı ba­rə­də da­nı­şan Les­sinq ya­zır­dı ki, fər­di ya­ra­dı­cı­lıq ax­ta­rı­şı, dü­şün­cə tərzi yal­nız sə­nət­ka­rın özü­nü zən­gin­ləş­dir­mir, ey­ni za­man­da bə­dii də­yə­ri ar­tı­rır, oxu­cu­ya tə­si­ri­ni yük­səl­dir. Pro­fes­sor Ab­bas Ha­cı­yev bir ana­li­tik mə­qa­lə­sin­də bu mə­sə­lə­yə to­xu­nar­kən, in­gi­lis ya­zı­çı­sı və tən­qid­çi­si D.Lin­dse­yin for­mu­lu­nu xa­tır­la­dır: XX əsr in­cə­sə­nə­ti­nin in­ki­şaf is­ti­qa­mə­ti­ni fi­kir və dü­şün­cə axı­nı şərtlən­dir­miş­di. D.Lindsey bu­nu döv­rün ədə­bi şəx­siy­yət­lə­ri­nin dün­ya­gö­rü­şü­nün zən­gin­li­yi, var­lı­ğı duy­ma­la­rın də­rin­li­yi, bö­yük amal uğ­run­da mü­ba­ri­zə apar­ma­la­rı və sa­ir­lə əla­qə­lən­dir­miş­di. Bə­dii əsər­də bu ba­xım­dan ədə­bi şəx­siy­yə­tin özü da­ya­nır.

Bə­dii faktsız po­e­zi­ya yox­dur və bu, mü­cər­rəd, fi­zi­ki öl­çü­lü ola bi­lər. Elə isə "fakt" nə­dir? Fakt - öy­rə­ni­lən pred­me­tə aid olan em­pi­rik bi­lik, ka­te­qo­ri­ya isə ümu­mi­li­yə ma­lik olub, ger­çək­li­yin mü­əy­yən sa­hə­si­nə da­xil olan bü­tün pred­met­lə­rə aid nə­zə­ri bi­lik­dir. Bu, "fak­tın" fəl­sə­fi-mən­ti­qi yo­zu­mu­dur. Bə­dii id­rak­da fakt əv­vəl­cə in­tel­lek­tu­allıq, in­tu­i­si­ya "kə­na­ra çə­ki­lir" və fakt bə­dii tə­xəy­yü­lün pred­me­ti­nə çev­ri­lir. Fak­tın po­e­zi­ya­da bö­yük-ki­çi­yi yox­dur, əsa­sı, şa­i­rin on­dan hə­ya­tın in­san­la­ra ba­ğış­la­dı­ğı, ya­xud zo­rən qə­bul et­dir­di­yi "yax­şı" və "pi­si" po­e­tik sə­viy­yə­də han­sı­sa bir ide­ya ət­ra­fı­na "fır­lat­ma­sı­dır". Mu­sa Ya­qub po­e­zi­ya­sın­da bə­dii fakt fi­zi­ki öl­çü­lü, tə­bi­ət­də möv­cud olan, mə­sə­lən, "daş"dan do­ğur. «Daş» po­e­zi­ya­mız­da şe­ir­lə­rə çox "qo­naq" gəl­miş­dir və hət­ta fəl­sə­fi mə­na­ya da sa­lın­mış­dır, müx­tə­lif as­so­si­a­si­ya­lar do­ğur­muş­dur. M.Ya­qub ilk də­fə "daş"ı in­san ta­le­yi rəm­zin­də təs­vi­rə gə­tir­miş­dir. "Bu dün­ya­nın qa­ra da­şı gö­yər­məz", "Gör­dü­yüm yol ay­rı­cın­da", "Bu da­şın al­tın­dan nə­lər çı­xa­caq", "Əhəng da­şı" və sa­ir şe­ir­lə­ri xa­tır­la­maq ki­fa­yət­dir. O, mə­nim­lə söh­bə­tin­də bu fik­ri de­di. Mən də is­rar­lı­yam ki, daş adə­tən, qə­rib əş­ya ki­mi ha­ra­ya­sa atı­lır və qə­ri­nə­lər­lə, əsrlər­lə, era­lar­la daş­la­şır. Zəl­zə­lə, tu­fan qo­pan­da o daş ye­rin­dən qo­pur, kor-ko­ra­nə ha­ra­ya­sa ge­dir. Daş bən­na əlin­də in­san evi­nə, sı­ğı­na­caq ye­ri­nə, kə­şanə­lərə ma­te­ri­al olur. Bu "üç­lük" - tri­a­da bir-bi­riy­lə əs­kik­lik ya­ra­dır, əs­lin­də bu, daş­la­rın qə­ri­bə ta­le­yi­dir. Daş fər­din əlin­də, mə­i­şət çər­çi­və­sin­də "can­la­na" bi­lir, gə­rək­li əş­ya­ya çev­ri­lir. La­kin bə­şə­ri­lik kəsb edən­də in­san ta­le­yi­ni özün­də eh­ti­va edir və hət­ta in­sa­nın özü daş­la­şır - hey­kəl­lə­şir. O daş qəh­rə­ma­nın si­ma­sın­da əya­ni­lə­şir; ba­xır, gö­rür, igid­li­yi sim­vol­laş­dı­rır, nə­ha­yət, in­sa­nın əbə­di­lik ke­şi­yi­ni çə­kir - ölü­mün­də başda­şın olur. Əl­bət­tə, za­man­la­rın çov­ğu­nu - qa­rı, is­ti­si-so­yu­ğu o da­şı əri­dir və mə­zar­da uyu­ya­nın tor­pa­ğı­na qa­rı­şır. "Bu dün­ya­nın qa­ra da­şı gö­yər­məz" və "Gör­düm yol ay­rı­cın­da..." şe­ir­lə­rin­də fəl­sə­fi fi­kir po­e­tik fak­ta çev­ril­miş daş­dan irə­li gə­lir. Qa­ra daş - dün­ya­nın qar­ma-qa­rı­şı­ğı­nı rəm­zi­ləş­di­rir; bu dün­ya­nın özü bir ta­le­dir, tə­əs­süf ki, Al­la­hın ver­di­yi İd­rak və Bi­lik sa­hib­lə­ri bə­zi ida­rəçi in­san­lar gər­di­şin ko­or­di­na­tor­la­rı­nı - har­mo­ni­ya­sı­nı hə­lə də poz­maq­da­dı­lar; an­la­maq is­tə­mir­lər ki, ali, yük­sək niy­yət­li, pak və ila­hi is­ti­qa­mət­li ol­ma­lıdır bu dün­ya­nın ta­le­yi, hal­bu­ki, id­ra­kın və bi­li­yin do­ğur­du­ğu mən­fi emo­si­ya­lar, pis nə­ti­cə­lər in­san­lı­ğa, in­san ri­fa­hı­na, onun­la Al­lah ara­sın­da­kı bağ­lı­lı­ğa xə­ləl gə­ti­rir. Yu­va­lar, ocaq­lar, ev­lər kim­sə­siz­lə­şir­sə - boş qa­lır­sa, de­mə­li, əsil İd­rak və Bi­lik Al­la­hın ra­zı qal­dı­ğı id­rak de­yil, da­ğı­dı­cı eh­ti­ras­dır:
Ley­lək­lə­rin çöp yu­va­sı boş qa­lıb,

Ba­har ge­dib, pa­yız gə­lib, qış qa­lıb,

Göy çə­mən­də ocaq ya­nıb, daş qa­lıb,

Bu dün­ya­nın qa­ra da­şı gö­yər­məz.
Mu­sa Ya­qub bir hu­ma­nist, bi­lik­li şa­ir ola­raq hə­ya­ta, in­san ta­le­yi­nə bə­şə­ri­lik nöq­tə­sin­dən ba­xır, öz po­e­tik fik­ri­ni, dü­şün­cə­lə­ri­ni çat­dı­rır və ta­le oyun­la­rı­na rə­vac ve­rən­lə­ri əx­la­qa - fə­zi­lə­tə ça­ğı­rır. Cə­miy­yə­tin spe­si­fik, özəl xü­su­siy­yət­lə­ri in­ka­re­dil­məz­dir; eti­qa­dın, fik­rin və ba­xı­şın - bu "tri­a­da"nın ya­yıl­ma­sı, tət­bi­qi üçün bü­tün im­kan­lar­dan is­ti­fa­də olun­ma­lı­dır. Bu prob­lem son də­rə­cə gə­rək­li­dir, ona əməl edil­mə­li­dir və be­lə mə­qam­lar­da şa­ir ka­tar­zi­sə əl atır.
Nə bu ocaq kö­zə­rə­si, sö­nə­si,

Nə o gün­lər bir də ge­ri dö­nə­si...

Qəm elə­mə, kön­lü­mün bir də­nə­si,

Bu dün­ya­nın qa­ra da­şı gö­yər­məz -
ar­tıq şa­ir şər­ti­lik­dən uzaq­la­şır və sev­gi­li­si­ni (əgər be­lə de­mək ca­iz­sə), ya­xud onu ba­şa dü­şə­ni əziz­lə­yir, gül­ya­naq­lı­nın xa­rak­te­ri­nin ciz­­gi­lə­ri­ni çə­kir.
O gül­ya­naq bənddir bir xoş ba­xı­şa,

Kör­pə bu­daq əl açıb­dır ya­ğı­şa.

Min ba­ha­rın hə­ra­rə­ti yı­ğı­şa,

Bu dün­ya­nın qa­ra da­şı gö­yər­məz. -
am­ma bir ba­la­ca şa­ir pes­si­miz­mə qa­yı­dır və po­e­zi­ya­nın qlo­bal­lı­ğın­dan uzaq­la­şır, bu, ola bil­sin onun itir­di­yi sev­gi­nin po­zul­maz tə­si­ri­dir.
Ot gö­yə­rib o cı­ğı­rım, o izim,

Tu­fan­la­nıb çal­xa­lan­maz də­ni­zim,

Da­ha mən­dən sev­gi um­ma, əzi­zim,

Bu dün­ya­nın qa­ra da­şı gö­yər­məz.
Şe­ir in­san ta­le­yi­ni his­si id­ra­ka - bə­dii fak­ta çək­di və əq­li-id­ra­kı nə­ti­cə­ni elə dün­ya­nın haq­sız­lı­ğın­dan bi­ri olan bir mil­lə­ti iki ye­rə bö­lən Ara­za gə­ti­rib çı­xar­dı. Bir hə­qi­qət­dir ki, bu ağ­rı hər bir azə­ri-tür­kü­nün bağ­rın­da ağır daş­dır. Bu qa­ra da­şın gö­yər­mək şan­sı ab­surddur­mu?!
Araz bo­yu çox mə­na­lar sez­mi­şəm,

Elə bil­mə əl­lə­ri­mi üz­mü­şəm.

Ürə­yi­mə daş bağ­la­yıb döz­mü­şəm,

Bu dün­ya­nın qa­ra da­şı gö­yər­məz.
Qa­yı­dı­ram dün­ya­nı or­bi­tin­dən çı­xa­ran mən­fi, qey­ri-in­sa­ni his­sə, be­lə­lə­ri Al­la­hı, Pey­ğəm­bə­ri ta­nı­mır. Yə­qin Mu­sa Ya­qu­ba da xoş gə­lər ki, mər­hum şa­i­ri­miz Hü­seyn Kür­doğ­lu­dan bir nü­mu­nə gə­ti­rə­cə­yəm. Bu pa­ra­lel­lik bir-bi­riy­lə səs­lə­şir.
Ne­çin məh­və­rin­dən çı­xır bu dün­ya,

Əy­ri­dir bəl­kə də, ər­zin tə­mə­li.

Ya imam Əli!

Mə­nim­dir si­nə­si ya­ra­lı mil­lət,

Yox­dur ün­siy­yət, yox­dur əda­lət.

Dü­şü­nən var­mı ki, nə­dir bu vəh­dət,

Dər­din­dən də­li­yəm, də­li­yəm, də­li,

Ya imam Əli.

İb­li­sin to­run­dan çı­xa bil­mi­rik,

Fəndgi­ri gü­lə­şib yı­xa bil­mi­rik.

Göz açıb dün­ya­ya ba­xa bil­mi­rik,

Bi­zi ni­şan alır na­mər­din əli,

Ya imam Əli...
Qara daş za­hi­rən gö­zəl­dir, tə­bii ki, sə­nət­ka­rın və adi in­san­la­rın zöv­qü ba­xı­mın­dan. La­kin folklo­ru­muz­da və bu gün də qa­ra daş mən­fi emo­si­ya do­ğu­rur; de­mə­li, bu suxur par­ça­sın­dan es­te­tik zövq (həzz) al­maq çə­tin­dir­sə gü­man ki, müm­kün­süz­dür. Mu­sa Ya­qu­bun po­e­tik qüd­rə­ti on­da­dır, o, "qa­ra daş" məf­hu­mu­na nə­in­ki fər­din ta­le mis­si­ya­sı­nı, ha­be­lə dün­ya­nın ta­le­yi­ni özün­də eh­ti­va edir. Bu isə o de­mək­dir - Qa­ra daş gö­zəl­dir, har­mo­ni­ya­ya xid­mət edir. Ta­le­də həm gö­zəl­lik, həm də ey­bə­cər­lik ele­mentlə­ri (da­ha ge­niş) möv­cud­dur. Qa­ra daş, ümu­miy­yət­lə, da­şı hən­də­si fi­qur, cism ki­mi sə­ciy­yə­lən­dir­mək ri­ya­ziy­yat­çı, ge­o­loq üçün müm­kün­dür. An­tik fi­lo­sof Pla­ton gö­zəl­li­yi hən­də­si ci­sim­lər­də, mü­tə­na­sib­lik­də gör­müş­dür; onun üçün gö­zəl­lik es­te­tik ba­xım­dan xü­su­si ide­ya­dır ki, di­va­nə­lik, coş­ğun­luq və­ziy­yə­tin­də, əbə­di ru­hun cis­mə da­xil ol­ma­dı­ğı və ide­ya­lar alə­min­də do­laş­dı­ğı mə­qam­lar­da ba­şa düş­mək müm­kün olar. Bu his­si pro­ses­lər in­san ta­le­yin­də həm müs­bət, həm də mən­fi rol oy­na­ya bi­lir. Mu­sa Ya­qub şe­ir­də in­san ta­le­yi­lə oy­na­ma­ma­ğa ça­ğı­rır və "əx­la­qi tə­miz­lən­mə" prin­si­pi­ni or­ta­ya atır. Yu­va­lar boş qa­lır­sa, çə­mən­də ocaq ya­nıb daş qa­lır­sa, bir söz­lə, ta­raz­lıq po­zu­lur­sa... Qa­ra daş­dan nə­yi um­ma­lı­yıq? Qa­ra da­şı nan­kor in­san­lar (ti­ran­lar, baş­çı­lar, ix­ti­yar sa­hib­lə­ri və s.) gö­yər­də bil­məz­lər! La­kin şa­ir id­di­a­sın­da is­rar­lı­dır: Da­şı (bu, ar­tıq bü­töv fe­no­men­dir) gö­tür­mək, be­lə­lik­lə, mən­fi­li­yi, rə­za­lə­ti in­san ta­le­yin­dən kə­nar­laş­dır­maq müt­ləq­dir.

Ma­raq­lı po­e­tik fa­bu­la ilə baş­la­nan şe­ir­də şa­ir yal­nız za­hi­ri gö­zəl­li­yi xa­tır­la­dır.


Gör­düm yol ay­rı­cın­da bu nə sü­fa­hi daş­dı.

Yə­qin yol ge­dən de­yib daş yol­daş­la adaş­dı.

Dün­ya­nın bir ucu toy, bir ucu da sa­vaş­dı.

İla­hi, mən bu da­şı gö­tü­rüm, gö­tür­mə­yim?
Şa­ir si­fa­hi daş­la ba­rı­şır, hə­ya­tın is­ti və so­yuq­lu­ğu­nu da di­li­nə gə­ti­rir. Daş gə­rək­li ola bi­lər, hə­lə ki gö­zəl­lik ça­lar­lı­dır. Axı, Aris­to­tel de­yir­di ki, mü­əy­yən his­sə­lər­dən iba­rət gö­zəl­lik is­tər can­lı­da, is­tər­sə hər han­sı əş­ya­dı, gə­rək nə­in­ki mü­əy­yən bir ni­zam­da, həm­çi­nin, mü­na­sib həcmdə ol­sun: gö­zəl­lik mü­əy­yən həcmdə və ni­zam­da­dır.39 "Hər han­sı əş­ya" - daş ta­le­dir, şa­i­rin qa­ba­ğı­na çı­xıb. Və bu, ona (ümu­mi­lik­də in­sa­na) kö­mək­dar da olar; be­lə hal­da daş ona la­zım gəl­mə­yə­cək. De­mə­li, dün­ya­nın, öm­rün da­va­mı (möv­cud­lu­ğu) nor­mal­dır, ahəngdar­dır, xoş­bəxtlik­dir, bir söz­lə, gö­zəl­dir:
Bir dər­ya su­la­rın­da yü­küm ola­caq isə,

Bir səh­ra kü­lə­yin­də çə­kim ola­caq isə,

Şey­tan üçün tü­fən­gim, cən­gim ola­caq isə,

İla­hi, mən bu da­şı gö­tü­rüm, gö­tür­mə­yim?
Bu­ra­da - "daş" mə­sə­lə­sin­də oxu­cu (biz) hər şe­yi bü­töv­lük­də gö­rə bil­məz, ne­cə ki in­san hə­ya­tı da bir­dən-bi­rə fi­ra­van­laş­mır, gö­zəl qu­rul­mur. Bu­nu şa­ir fəhmsiz pı­çıl­da­yır və təx­min edir ki, gö­zə gö­rü­nən, can­lı­la­rın bü­tün nö­vü­nə ra­hat­lıq, ru­zi... gə­ti­rən nə­sə möv­cud­dur­sa tə­bi­ə­tin qis­mə­ti­dir, da­şa eh­ti­yac qal­mır, bu mə­qam­lar­da "daş" ta­le funksi­ya­sı­nı iti­rir. İn­san ru­hu ba­rə­də dü­şü­nür:
Bir əl yet­məz­li­yin­də bəl­kə mə­nə kö­mək­di.

Bu­daq­da ru­zum ol­sa bir qa­rış boy de­mək­di,

Ye­rim cən­nət ba­ğı­sa daş nə­yi­mə gə­rək­di,

İla­hi, mən bu da­şı gö­tü­rüm, gö­tür­mə­yim?

Bü­tün mə­qam­lar­da Mu­sa Ya­qub hə­yat­da yax­şı­lıq, ru­hi ra­hat­lıq, xoş­bəxtlik gö­rür, "da­şı" bir növ po­e­tik mə­na­dan kə­nar­laş­dı­rır. Gö­zəl­lik­də ru­hun: ide­ya­nın, proq­no­zun bə­şə­ri pro­ses­lə­ri­ni ax­ta­rır, po­e­tik fik­rin­də (ide­ya­da) ruh özü­nün mad­di for­ma­sı ilə har­mo­nik vəh­dət ya­ra­dır. İde­ya (fi­kir) for­ma­da (təs­vir­də) tam adek­vat ifa­də­si­ni ta­pır - bu isə gö­zəl­lik­dir. Bun­lar­la ra­zı­la­şan şa­ir sa­kit­lə­şir, hər­çənd, keç­mi­şə qa­yı­dır, dü­nən­sə ge­ri qa­yıt­mır.


Özüm­lə nə dö­yü­şüm, özüm­lə nə vu­ru­şum?

Bur­da köh­nə iz­lə­rin cı­ğı­rı ot, ye­ri şum,

Da­ha bu yol­dan ge­ri dö­nən yox ki, so­ru­şum,

İla­hi, mən bu da­şı gö­tü­rüm, gö­tür­mə­yim?
Mu­sa Ya­qub­da daş ya­ra­nış­ca pred­met­dir, son­ra bu suxur par­ça­sı, hət­ta əhəng da­şı­na, ta­le da­şı­na çev­ri­lir - po­e­tik dav­ra­nı­şın­da. Və ye­nə də gö­zəl­lik ki­mi qav­ra­nı­lır; bu isə xal­qın, konkret in­sa­nın xa­rak­te­rin­dən, hə­yat tər­zin­dən bir­ba­şa ası­lı­dır. Daş - ta­le - möv­cud­diy­yat so­si­al in­ki­şaf­la, onun sə­viy­yə­sin­də in­san tə­lə­bat­la­rı ilə uy­ğun­la­şan­da - hə­yat gö­zəl tə­si­ri oya­dır. Şa­ir düz­gün qə­na­ə­tə gə­lir ki, ta­le - ümu­mi­bə­şə­ri də­yər­dir, bu ta­raz­lı­ğı sax­la­maq çə­tin­dir, in­ki­şa­fa apar­maq on­dan da çə­tin­dir. Ona gö­rə ki, ta­le­də ya­şa­maq eh­ti­ra­sı əbə­di tə­lə­bat­dır. Məş­hur rus şa­i­ri A.Blok əbəs yaz­ma­mış­dır:
Ah, mən də­li­cə­si­nə ya­şa­maq,

Bü­tün var­lı­ğı - əbə­di­ləş­dir­mək,

Can­sız­la­rı - in­san­laş­dır­maq,

Xə­yal­la­rı hə­ya­ta ke­çir­mək

İs­tə­yi­rəm!
Mu­sa Ya­qub da­ha ro­man­tik və bir o də­rə­cə­də re­a­list de­miş­dir, ta­le oyun­la­rın­da "bil­mə­cə­lər­siz" gör­mək is­tə­miş­dir; son­da po­e­ti­ka­sı­na sa­diq qa­la­raq öm­rün-hə­ya­tın-ya­şa­ma­ğın es­te­tik də­yə­ri­nə önəm ver­miş­dir, nə­in­ki onun ic­ti­mai spektri­nə. Çün, M.Ya­qub­da hə­yat i­ksi­ri hə­mi­şə can­lı­dır, ru­hi­dir, azad­lıq təm­sil­çi­si­dir. "İc­ti­mai" kon­sep­si­ya ha­ça­na­can in­san ta­le­yi­lə oy­na­ma­lı­dır - bu qə­dər? Ya­şa­maq gö­zəl­dir­sə və hər gün, hər də­qi­qə ömür­dən bir kər­pic (o da daş­dır) dü­şür­sə, po­e­zi­ya­nın es­te­tik ide­a­lı­nı şa­ir göz­lə­mə­li­dir, şe­i­rin özü­nü gö­zəl­lik me­ya­rı­na çe­vir­mə­li­dir.
Sax­la­maq da çə­tin­di, apar­maq da azar­dı,

Ta­le bu bil­mə­cə­ni gö­rən ne­cə yo­zar­dı?

Bu ne­cə gəl-get­di bəs eh, bu ne­cə ba­zar­dı.

İla­hi, mən bu da­şı gö­tü­rüm, gö­tür­mə­yim?
"Öm­rü­mün sa­ra­yın­dan gün­də bir kər­pic dü­şər".

Min be­lə kər­pic dü­şə, tor­pa­ğa nə güc dü­şər?

Öm­rün kar­xa­na­sın­da bəl­kə bir az gec bi­şər.

İla­hi, mən bu da­şı gö­tü­rüm, gö­tür­mə­yim?
Mu­sa Ya­qu­bun "Bu da­şın al­tın­da nə­lər çı­xa­caq" şe­i­ri­ni baş­qa bir ov­qat­da oxu­dum. Bəl­kə də onun tə­si­ri pa­yı­zın bir sə­hər bəx­ti­nə düş­müş­dü, bəl­kə də mə­nim pa­yı­za tə­lə­sən əh­va­lı­mın qis­mə­tiy­di?! Nə de­yim, Mu­sa Ya­qub. Bu "nə­həng daş"ı da han­sı əsrdə­sə pa­yız qa­nu­nu al­tı­nı-üs­tü­nə çe­vi­rib­dir, üs­tü­nü al­tı­na - hər iki­si bəd­bəxtlik gə­ti­rir: bir in­san nəs­li bir mə­də­niy­yət, bir si­vi­li­za­si­ya al­tın­da qa­lır. Do­ğu­la­caq bir kör­pə, açı­la­caq bir qön­çə, yar­paq­la­na­caq bir ağac, öv­la­dı­nın nü­ba­rı­na tə­lə­sən ata... ar­zu­la­rı ya­rım­çıq kə­si­lib tor­pa­ğa qo­vu­şur. De­mə­li, bü­töv bir gö­zəl­lik itir! Axı, tə­bi­ət ha­di­sə­lə­ri­nin es­te­tik xas­sə­lə­ri ic­ti­mai hə­yat olay­la­rı­nın gö­zəl­lik ele­mentlə­rin­dən elə­ də fərqlən­dir­mə­yə adət et­mə­mi­şik. Vay bu gü­nə, xal­qın yad­da­şı da­şın al­tın­da qa­la və itə. İs­tis­na de­yil, nə qə­dər be­lə mə­nə­vi-mad­di də­yər­lə­ri­mi­zi itir­mi­şik. Mu­sa Ya­qub fərqli ola­raq po­e­tik me­ya­rı ilə ya­na­şır:
Kim sa­lıb ta­la­ya bu nə­həng da­şı,

Al­tın­da tor­pa­ğın itib yad­da­şı.

Bu da­şın üs­tün­də baş­qa mən­zə­rə,

Bir­tə­hər yol ta­pıb ya­şa­yır hə­rə.

Bu da­şın be­li var ma­mı­rı məx­mər,

Ya­şa­yır üs­tün­də ne­cə bəx­tə­vər.
Da­şın ça­la­sın­da quş yu­va­la­rı,

Ke­çir gü­ne­yi­nin xoş ha­va­la­rı.
Mu­sa Ya­qub şe­i­rin­də hə­ya­tın, əs­ki döv­rün for­mal, eh­ti­ras­sız gö­rü­mü­nü təq­lid et­mə­miş­dir. Da­şın al­tın­da əbə­di sü­ku­ta qal­mış­la­rı (in­di on­lar da daş par­ça­sı­dır­lar), ölü, nə­fəs­siz ger­çək­li­yi po­e­tik şə­kil­də ye­ni­dən can­lan­dı­rır, ül­vi­ləş­di­rir. Mü­qa­yi­sə edən­də bu can­lı­la­rın keç­mi­şiy­lə - in­di on­lar gö­zəl­lik­dən çox-çox uzaq­dı­lar, hal­bu­ki, gö­zəl­di­lər, ya­şa­yır­dı­lar, ar­tıb ço­xa­lır­dı­lar... Bəs nə­dir şa­i­rin fik­ri? Hə­lə­lik po­e­tik şər­hi­ni ve­rir:
Bu da­şın al­tı­na sü­rü­şüb dü­şüb,

Məx­mər ma­mı­rı­na ili­şib dü­şüb,

Da­şın bərkli­yi­nə gi­ri­şən dü­şüb.

Bəl­kə bil­mə­yən də, bi­lən də ge­dib,

Da­şın ço­pu­ru­na gü­lən də ge­dib.

Onu bir ba­la­ca çe­vir­mək ol­sa,

Döv­rüı­ bir ba­la­ca de­vir­mək ol­sa,

Bu da­şın al­tın­dan nə­lər çı­xa­caq.
Şa­ir bu ri­cə­tin­dən son­ra "nə­lə­ri" sa­da­la­yır:
Əzil­miş çi­çək­lər, sa­ral­mış ot­lar,

Sa­hib­siz ocaq­lar, qa­ral­mış od­lar...
Bu kə­dər­lən­di­ri­ci pred­met­lər oxu­cu­da sı­zıl­tı, an­ti ül­vi­lik his­si oyat­mır, çün şa­ir bü­töv "ül­vi­lik ob­ra­zı"nın pred­me­ti­nə çe­vir­miş­dir. Axı, ölü­mün özün­də bir gö­zəl­lik var­dır. Öl­müş ada­mın si­fə­tin­də əzə­mət, çi­çə­yin lə­çə­yin­də çə­kil­mə­miş şeh, ağa­cın bu­da­ğın­da­ yar­paq­la­rın rən­gi... qa­lıb­sa, bir es­te­tik gö­rüm du­yu­lur.
Bu da­şın al­tın­dan pa­lıd kök­lə­ri,

Pə­ləng pən­cə­lə­ri, şir bi­lək­lə­ri -
şa­ir ən əzə­mət­li, qüv­vət­li pred­met­lə­ri gö­rür, cı­lız, qor­xaq, mü­ti olan can­lı­lar­dan kə­nar­da da­ya­nır. Mu­sa Ya­qub daş­laş­mış əş­ya­lar­da be­lə, ül­vi­lik gö­rür, əh­sən! Məş­hur al­man fi­lo­so­fu N.Hartman gü­man edir­di ki, ül­vi­lik elə gö­zəl­lik­dir - in­sa­nın bö­yük­lü­yü­nə, üs­tün­lük eh­ti­ras­la­rı­na uy­ğun gə­lir; hər cür əzə­mə­t, nə­həng qüv­və in­sa­nı va­hi­mə­lən­di­rir, la­kin ül­vi hisslər ke­çi­rən­də bu tə­si­rə qar­şı çı­xır, özü­nün la­zım­sız his­si­ni ara­dan qal­dı­rır. Fi­lo­sof "nə­həng qüv­və" sö­zü­nü əbəs iş­lət­mə­miş­dir, ne­cə ki, Mu­sa Ya­qub "nə­həng da­şı" şe­i­ri­nə gə­tir­miş­dir.
Bu da­şın al­tın­dan la­ğım çı­xa­caq,

Cı­ğır­la­rı da­ğım-da­ğım çı­xa­caq -
de­mək bu daş min, mil­yon il­lə­rin ya­di­gar­la­rı­nı sax­la­mış­dır, bu gün­lə­rə ya­di­gar gə­tir­miş­dir, bax­ma­ya­raq:
Çə­nə­nin əzi­yi, di­lin ya­nı­ğı,

Cə­lə do­la­şı­ğı, tə­lə sı­nı­ğı,

Nə bi­lim, çü­rü­yüb bəl­kə bir qa­tı,

Qır­ğı dim­di­yi­lə, qar­tal qa­na­dı.

Bu da­şın al­tın­da zü­lüm çı­xa­caq,

Sər­sə­ri, xə­bər­siz ölüm çı­xa­caq.

Onu bir ba­la­ca də­bərtmək ol­sa,

Da­yaq tu­ta­nı­nı gə­bərtmək ol­sa,

Aş­kar gö­rü­nə­cək qı­fıl­bəndlə­ri,

Əy­ri la­ğım­la­rı, qa­ra fəndlə­ri...
Bu de­yim­də bir nü­ansla qar­şı­la­şı­rıq. Və xey­li ül­vi­lik­dən uzaq­la­şı­rıq - fa­ci­ə­vi­lik­lə rastla­şı­rıq. Bu, tə­bii ki, in­san xis­lə­tiy­lə bağ­lı­dır, ti­ran­la­rın, pad­şah­la­rın, baş­çı­la­rın in­san ta­le­yi­nə ver­dik­lə­ri rə­za­lət­li mü­ha­ri­bə­lər­dir. Şa­ir da­şın al­tın­da san­ki mə­za­rıs­tan tap­mış­dır, po­e­tik tə­xəy­yü­lü ilə gö­rür: hə­yat eşqli bu in­san­lar mis­kin və­ziy­yət­də­di­lər, on­la­rı "oyat­maq" olar­sa, nə­lər aş­ka­ra çı­xa­caq. Hət­ta bu fa­ci­ə­ni ya­ra­dan da "si­ma­sı­nı" giz­lə­də bil­mə­yə­cək­dir. Bir hə­qi­qət­dir ki, in­san ölür - fa­ciə və ölüm di­ri­lər­də də­rin kə­dər do­ğu­rur, ey­ni za­man­da öl­məz­li­yin rəm­zi­dir, bir himndir. Mu­sa Ya­qub şa­ir tə­bi­ə­ti­nə xas məm­nun­luq­la be­lə ölüm­lə­ri məh­kum­luq əla­mə­ti ki­mi qə­bul et­mir və haq­lı­dır. Al­man fi­lo­so­fu He­ge­lə gö­rə, fa­ci­ə­vi öl­mək tək­cə məh­kum ol­maq de­yil; o, mü­əy­yən for­ma­da hə­la­kı va­cib baş­qa bir şə­kil­də ya­şa­maq ide­ya­sı­nı da ifa­də edir; İn­tə­ha­sız in­ki­şaf ide­ya­sı­nı ba­şa düş­mək (qav­ra­maq) qa­bi­liy­yə­ti in­san şü­u­ru­nun ən mü­hüm sə­ciy­yə­si­dir. Şa­ir bu ək­si in­san, zaman fa­ci­ə­si­ni po­e­zi­ya­ya gə­tir­sə də, ruh­la­rı "di­va­na" çək­mir, ək­si­nə, hə­yat işar­tı­sı­nın po­e­tik təs­di­qi­ni təs­vir edir:
Bu da­şın al­tın­da qa­rış­qa ko­mu,

Qı­zıl­gül ri­şə­si, çi­nar to­xu­mu.

Bu da­şın al­tın­dan nə­lər çı­xa­caq.

Alıb döv­ra­nı­nı de­vir­mək ol­sa,

Onu bir ba­la­ca çe­vir­mək ol­sa,

Bu da­şın al­tın­dan nə­lər çı­xa­caq...
Bəl­kə be­lə yax­şı­dı; tor­pa­ğa-da­şa qo­vu­şan­la­rın ru­hu­nu oyat­maq, keç­mi­şi mə­nə­vi is­tin­ta­qa çək­mək la­zım gəl­mir. Ruh­la­rı sa­la­mat bu­rax­maq in­san qüd­rə­ti­nə hör­mət de­mək­dir. Dün­ya baş­dan-ba­şa sir­dir - mü­əm­ma­dır. Tə­bi­ə­tin bir zər­rə­ci­yi olan Daş da is­tis­na­lıq ya­rat­mır, alt qat­la­rın­da nə­lə­risə qo­ru­yur. Heç bir id­rak sa­hi­bi di­li­nə gə­tir­məz - dün­ya­nın, ka­i­na­tın sir­ri açı­la­caq­dır, be­lə fik­rə dü­şən­lər (Qa­li­ley, Freyd, De­kart və b.) dün­ya­nın sa­də me­xa­ni­ka­ya əsas­lan­dı­ğı­nı zənn edir­di­lər. On­la­ra elə gə­lir­di ki, ya­xın gə­lə­cək­də heç bir sirr qal­ma­ya­caq­dır. Mə­sə­lən:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə