Musa yaqubun




Yüklə 1.62 Mb.
səhifə6/13
tarix22.02.2016
ölçüsü1.62 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
İnsan konsepsiyası. M.Yaqubun poeziyasında daim aparıcı ampulada olmuşdur. İnsan varlığı fenomenal möcüzədir və çox tərəfi mübhəm olaraq qalacaqdır. İnsanın əxlaqi şüurunun günbəgün zənginləşməsi onun strukturunu və funksiyalarını da təkmilləşdirir; bu isə qəlbin sadə və mürəkkəb hisslərini, həyəcanlarını və ümidlərini toplamaq qabiliyyətini büruzə verir, əxlaqın emosional təravəti artmaqda davam edir. Belə ki, dünya ədəbiyyatı tarixinə ekskursiya ilə bu məsələni müşahidə edə bilərik. İnsanın əxlaqi və yaradıcı aləminə nüfuzun dərinliyi, psixologiyasının incəliyi və mürəkkəbliyi bədii əsərlərdə əksini tapmışdır. Zaman keçdikcə insanın mənəvi zənginliyinin inkişafı bədii əsərlərin qayəsinə çevrilmiş və hər bir sənətkar üçün fərdi məzmun və üslubda verilmişdir, eləcə də bədii janrlarda. Poeziyada isə bu, xeyli çətindirsə, maraqlıdır. Dramatik (Şekspir, Şiller, Axundov, Mirzə Cəlil, H.Cavid), nəsr (Dostoyevski, Çexov, L.Tolstoy, Haqverdiyev, M.Hüseyn, S.Rəhimov, M.İbrahimov, İ.Şıxlı) və lirikada – poeziyada (Füzuli, Vaqif, Zakir, Seyid Əzim, S.Rüstəm, S.Vurğun, R.Rza, B.Vahabzadə) başqa-başqa prizmalardan baxmaq lazım gəlir. Əsərlərdə psixoloji təhlilin incəliyi və həssaslığı yalnız sənətin özü ilə bağlı olmamışdır, eyni zamanda təsvir obyektinin – predmetin dinamikasının, insan şəxsiyyətinin əxlaqi-psixoloji aləminin nəticəsidir. Poeziya İnsan obrazının kompleksini empirik, prozaik təsvirdə vermədiyi, bütün xırdalıqları, nüansları, məcazları və s. oxucu yozumunun intellektinə buraxdığı üçün… maraqlıdır və yüksəkdə dayanır. N.Q.Çernışevski də bu üstünlükdən real nəticəyə gəlmişdir: «Sənətlərin ən yüksəyi və ən dolğunu olan poeziya… öz məzmunu etibariylə bütün başqa sənətlərdən ölçüsüz dərəcədə yüksəkdə durur; bütün başqa sənətlər poeziyanın bizə deyə biləcəyinin yüzdə birini deməyə qadir deyildir».25

Bir misal: «Fırlanır» şeirində söhbət ümumiyyətlə, çərxi-fələyin düz yolda olmadığından, gördüyümüz düz, ahəngli, yerində görünən… vacib predmetlər, olaylar məhvərindən çıxıbdır, o, «dilsiz» quşlarda fırlanır; Ümumiləşdirilri.


Babadağın ağ dumanı fırlanır,

Dağ selinin dəyirmanı fırlanır.

Qartalların yay covlanı fırlanır,

Fırlanırıq, fırlandıqca fırlanır.

Çərxi-fələk sözdü, onun çarxı yox,

Göy tacının əslində heç tacı yox.
Yer dönürsə onun sağı, solu yox,

Fırlanırıq fırlandıqca fırlanır.

«Ol» deyilən həmin anın içində,

Adəm ilkdi bu dünyanın içində,

Həmin canıq həmin canın içində,

Fırlanırıq fırlandıqca fırlanır.
Musa Yaqubun şeirlərində İnsan faktorunda «əbədi suallar»a cavablar axtarmaq istəyir; insandakı ən yüksək tələbatlar azadlığın sərbəstliyinə, hüquqi bərabərliyin təminatına, klançılıq psixologiyasının məhvinə və ilaxıra yönəlmişdir. Etikada deyildiyi kimi: «Şübhəsiz «əbədi suallar» insanın öz mövcudluğunun sonunu dərk etməsi ilə stimullaşır. Ehtiyacın və xəstəliyin yaratdığı bədən əziyyətlərindən tutmuş təmiz olmayan vicdanın, aldadılmış etibarın və qarşılıqlı olmayan məhəbbətin əzablarına qədər «cismani» və «ruhi» iztirablar da çox mürəkkəb suallar üzərində düşüncələrin belə şəksiz səbəbləridir»… M.Yaqub «Sağlıqlar», «Yarpaqların payız söhbəti», «Atam, atam», «Gör məni haraya gətirdi bu yol», «Tənhalıq» və sair şeirlərində əxlaqi tələbatın qeyri-insani atributu aparıcı motivlərdir.

«Sağlıqlar»da adından göründüyü kimi: məclisdə saxta təriflərin insan xislətinn tələbatının bir atributu səslənir. Nədənsə bu, bizim payımıza daha çox düşübdür. İnsan amili böyük dəyərdir, amma bundan qədərincə istifadə edirikmi? Çox haqlı olaraq nifrəti­ni gizlətmir və bu «sağlıqları» «sür-sümük kimi» sükut quyusuna atır. Bir detal:


Mən də çox dinlədim

belə tostları,

Necə yarandılar, necə itdilər.

Ölən sağlıqlarçın yemək dostları

Mənə başsağlığı verib getdilər.
Bunlar «ölən sağlıqlardır»…

İnsan, insanlıq konsepsiyası bəşəri poeziyanın ən ümdə devizi olmuşdur; ona görə ki, fəlakətləri də törədən İnsandır və bu nöqtədə insanlıq tamama yetir: Avropa romantizmində də, Puşkin və Lermontovda da, Bayron və Hötedə də, bizim Hüseyn Cavid və Cəfər Cabbarlıda da bu bəşəri konsepsiya poetik inikasını tapmışdır. Elə H.Cavidə yanaşsaq, onun fikrincə, İnsan puhən özünü «həbs» etdiyi təqdirdə, özü də mənəvi-ruhi həbsxanadan – nadanlıqdan, cahillikdən, rəzillikdən azadlığa çıxmalıdır. Belə bir yanaşmanın məntiqi-poetik «bərabərliyi» belədir: Şairin nəzərində insanın içərisində Prometey alovu olmalı və bu atəş alovlanmalıdır. Və bu od-alov düşməni, pisliyi yandırmalıdır. M.Yaqubun şeirində İnsan bəzən cəmiyyəti fəlakətə sürükləməkdən belə çəkinmir. Bu İnsan kənar Məmləkətdən «qonaq» gəlməmişdir, lakin yaranışı və amalı eybəcərlik timsalıdır: Və bu insan şairin əsərlərində bəzən kənardan baxır, bütün müşahidələrini içindəki təlatümə qarışdırıb çölə – cəmiyyətə, bəşəriyyətə püskürür. Təsadüfi deyil ki, Musa Yaqub «daş» obrazını poeziyaya İnsan taleyi simvolunda ilk olaraq gətirmişdir. Bu «qara daş» nədir belə «göyərmir»? Təbiidir ki, cansız əşyalarda nəfəs, hənirti olmur, atıldı, yapıldı yüz, min illərlə yerindəcə qalır. Yox, şair üçün «qara daşlar» canlıdır – insan taleyi köçürülmüşdür bu donmuşlara. İşə, taleyə bax ki, bu «donmuşlar» min, milyon illərdir İnsanın ümidini, istəyini – varlığında yaşayan hər şeyini özününküləşdirmişdir! Şair təbiətin bütün yazını, qışını, payızını, yayını yaşamışdır, sanki bütün bu fəsillərin nəsnələri cansızlaşmışdır; amma hər fəsil öz təbiətindən «çıxış» etmişdir; fərqi yox bu dünyanın:


Leyləklərin çöp yuvası boş qalıb,

Bahar gedib, payız gəlib, qış qalıb.

Göy çəməndə ocaq yanıb, daş qalıb,

Bu dünyanın qara daşı göyərməz.
Musa Yaqub, ümumiyyətlə, poeziyasında «daşı» obrazlaşdıra bilmişsə o, təbiətin estetik xassələrini əvvəlcə qavramışdır, ona yiyələnməsi meyarını dəqiqləşdirmişdir. Daş – taleyləşmişsə bu «qara daş» dünəndən bu günə qayıdarmı? Estetiklikdən çıxış edən şairə bəllidir ki, gözəllik (daş da, qaya parçası da və s.) ümumbəşəridir, ona siyasilik donu geyindirilməməlidir. Çün bu dünyanın:
Nə bu ocaq közərəsi, sönəsi,

Nə o günlər bir də geri dönəsi,

Qəm eləmə könlümün bir dənəsi –

Bu dünyanın qara daşı göyərməz.
O gülyanaq bənddir bir xoş baxışa,

Körpə budaq əl açıbdır yağışa,

Min baharın hərarəti yığışa –

Bu dünyanın qara daşı göyərməz.
Şair ülviliyə əl atır, insandan yaranan sevgiyə də əl uzadır, gözəlliyi xatırladır; əgər ülviliyi qəbul edirsə nə üçün bu «qara daş» yerində qalıb. Musa Yaqub ülviliyi insan taleyindən ayırmır və onu duyğu tutumunda görür – öz şair qəlbinə köçürür. Filosof İ.Kantın fikridir ki, ülvilik təbiətdəki hər hansı bir şeydə yox, bizim qəlbimizdə olur. Musa Yaqubun «daşı» gəlib «sevgiyə dirənir» - poetik möcüzə: heç nə, sevgidə gözləməmək - artıq tufanlanıb da, çalxalanıb da dəniz təkin. Lakin şair Arazboyundan belə gəzib-dolanıb, neçə-neçə mətləb arayıb-tapıb, dözümlülük göstərib – bunlar isə nə vaxtsa göyərəcək, baş qaldıracaq – nə olsun ki: Bu dünyanın qara daşı göyərməz?!

Musa Yaqub güney-quzey həqiqətlərindəki paradoksallığın taleyini «daş»da axtarır. Qardaşlarımızın taleyi «qara daşlar» kimidir, göyərmir.


Fırlanır başıma o tay, bu taylar,

Düz yükü gözümün civə yaşları.

Kəsildi qismətlər, bölündü paylar,

Göyərdə bilmədik qara daşları.
Maraqlıdır, XVII-XIX əsrlərdən başlayaraq ədəbiyyatda «demonizm» anlayışı mövcud olmuşdur, mifik və real obrazlarda ədalət və şər, İnsan və İblis zidd olaraq bir-birləriylə mübarizə aparmışlar. Təəssüf ki, bizim ədəbiyyatşünaslıq son illərin, 20-30 ilin heç olmazsa poeziyamızda bu bəşəri məsələnin qoyuluşu və həllini araşdırmamışdır. Çağdaş nəslin yaşlı və orta nəsil nümayəndələrində problem qoyulmuşdur - az qalır müəlliflər öz əsərlərini təhlil etsinlər! Xüsusilə, 15-20 ilin civarında Azadlıq anlayışına daha çox yaxınlaşmışıq və doğmalaşmışıq. Lirik-romantik poeziyamızda cəmiyyətin hələ durulmayan dolaylarında ədalətsizlik qanqal otusayağı yol kənarında bitir, İnsanı dalayır, cəmiyyəti uçuruma aparır və biz İnsan da sanki bu fəlakətə əl çalırıq. Zamanların müqayisəsində, ideologiyaların çarpışmasında vəziyyət sabit qala bilməzdi. Ədəbiyyatşünas Ə.İsmayılovun yazdığı kimi: bu məqamda romantik poeziyada ideal qəhrəmanların qasırğalı mənəvi aləmini şərtləndirən demon obrazı mifologiyanın və ilahiyyətin təqdim etdiyi ənənəvi şər rəmzindən ciddi surətdə fərqlənir, - fikrinin üstündən keçməyə dəyməz.
O hansı bulaqdır gözündən içdim,

İçibən bir sevda yoluna keçdim.

Guya ki, dünyanı tərk eləmişdim,

Bu sevgi yenidən ayıltdı məni.
Bir yaz çəməninin küləyi oldum,

Bir açar qönçənin gərəyi oldum.

O şehli bədənin köynəyi oldum,

Bu sevgi yenidən ayıltdı məni.
Bu sonuncu misrada qələmimi birtəhər saxladım, nə üçün? Onu deyərdim, şairin romantik istedadı və poetik ovqatı təzəcə sahilə tullanmış, bir andaca peşman balığın suya, dəryaya cəhdi hesab etdim. Sevgi şeirdə insanı sağlamlaşdıran və saflaşdıran qüvvə – enerji kimi təsvirini tapmışdır və estetik ideala çevrilmişdir. Burada «sevgi» obrazdır, yaşanmış informasiyaların poetikləşdirilməsidir; oxucu fikrinə təkan verir. Musa Yaqub sevginin nəhayətsizliyini – obrazını fikirlə hissin, intellektuallıqla emosionallığın vəhdətindən ayırmamış və öz duyduğu həqiqəti xatırlatmışdır:
Nə qədər oxusan, kitabı bitməz,

Sınağı, günahı, savabı bitməz.

Nəşəsi qurtarmaz, əzabı bitməz,

Bu sevgi yenidən ayıltdı məni.
Hərdən uçub gəldi payız durnası,

Mürgülü bir gölün sındı aynası,

Torpağım oynasın, daşım oynasın,

Bu sevgi yenidən ayıltdı məni.
Şeirdə hiss güclüdür və emosionallığın mənbəyini yaradır, mücərrəd, məntiqi anlayışa çevrilmir. Və onu qavraya bilirik; şair üçün «dünyadır gözün mənası – çatmaz o mənaya sözün mənası» - deyir və birbaşa sevgiylə kökləndiyini ali hissə döndərir:
Bahara uzanmış ağac qoluyam,

Alça budağı tək çiçək doluyam,

Təpədən dırnağa sevda yoluyam,

Bu sevgi yenidən ayıltdı məni.
Qayıdıram əvvəlki fikrimə.

Ortaya cavabsız suallar düşür. Ən yüksək sosial tələbatlar onda doğulduğu gündənmi oyanmışdır? Axı, İnsanın insaniləşməsi bioloji yetkinliyin nəticəsi deyil, sosial münasibətlər, təhsil-tərbiyə, əvvəlki nəsillərin təcrübəsini götürməsi, mədəniyyətlilik və s. proseslərin məhsuludur. Əgər bu dəyərlərə idrak yetkinliyini, ailə borcunu, vətəndaşlıq hissini və s. əlavə eləsək, xarakter formalaşmalıdır. Bəs necə olur bu İnsan əxlaqi yetkinlik yaşında cəmiyyətdə mövqeyini yüksəldir, vəzifə sahibinə çevrilir – başlayır xalqına - əslində cəmiyyətinə xəyanət eləməyə, fəsadlara rəvac verməyə. Və getdikcə müntəzəm şəkildə ehtirasla ideal axtarışından uzaqlaşmağa; nəfsini mütləqləşdirir, böüyk yaraya dönür və irin verir. Yüksəliş və qələbəsində gizlənmiş, hələ üzə çıxmayan dərn uğursuzluğunu, məyusluğunu görmür. Qarşısı alınmadıqda İnsana və insanlığa münasibətinin müəyyən stereotipləri yaranır, «hisslərin məntiqi» formalaşır və artıq özündən və sosial mühitdən çəkinməmək, həya etməmək hisslərini qoruyur.


Sən, ey Zaman ana,

Hökmran ata,

Sənlə üz-üzəyəm, üz mənim deyil,

Əlimdən alınan çəpik vurğusu,

Dilimdən aldığın söz mənim deyil.
Mən başqa adamam, mən başqa adam,

Bir torpaq altında boğulan qəzəb,

Bir bulud içində alışqan adam,

Məni sürükləmə şərin dalınca,

Başını itirmiş, a başqan adam,

Sən başqa adamsan, mən başqa adam.
Hərçənd, şair üzünü Zamana tutur və belə xislətli İnsanları yaratmaqda günahlandırmır. Görünür, bununla belələrinin insanlığa çağırışında tərbiyənin də acizliyini etiraf edir. Əgər belələrinin içərisində, yaxud zatında gözəllik amalı, humanizm, nəfsin qıtlığı yoxdursa, Allah Hüseyn Cavidə rəhmət eləsin: «Mənim tanrım gözəllikdir» - deyəndə insanı ülviliyə, müqəddəsliyə çağırmışdı. Cavidə görə, İdeal insanı ideal cəmiyyət tərbiyə edir. Yəni o cəmiyyət ki, insan azadlığının, ədalətin təminatçısıdır, xeyirxahlıq qanuniləşdirilmişdir. Doğrudanmı müstəqil cəmiyyətimiz bu bəşəri dəyərlərin səlahiyyətini bir ovuc nazirlərə, sədrlərə, «nə yoğurdum, nə yapdım, hazırca kökə tapdım»lara tapşırmışdır?! Bəs şairlərimiz nə etməlidir və nə edirlərsə nəticəsi olurmu? Söz bu dərəcədə qiymətini itirmişmi? Bəlkə, yenidən demonizm poeziyasını dirçəltmək gərəkdir? Sənətkarlar həmişə demonik titanizmə qarşı üsyankar olmuşlar, titanların törətdikləri fəlakətləri sözlə yumağa çalışmışlar. Görünür, o məqamlardayıq – poetik ehtiras və romantik üsyan da acizləşmişdir! Amma M.Yaqub Sözə və Sənətkara inanır, pisliklərin törənməməsi inamına söykənir, lakin sənətkarın sözü heç də önəmli olmur; axı, söz sahibləri xüsusilə cəmiyyəti «katarzis»ləşdirir – öz davranışıyla, öz kəsərli kəlamları ilə. Lakin cəmiyyət indi belə halal və nadir insanlardan qaçır, hətta çalışır ki, öz iradəsinə tabe etsin. Lakin Musa Yaqub hayqırır: - Mən başqa adamam, mən başqa adam!
Olsa cəmiyyətdə başqa ehtişam,

Bu güc Firona da olacaq qənim.

Mən zülmün kötəyi çoxdan olmuşam,

Mən arı pətəyi ola bilmədim!

Mənəmmi zülmlə barışqan adam?!
Musa Yaqubda konkret «İnsan» bəşəridir, fərdiliyindən çıxır, cəmiyyətdəki mənfi və müsbət prosesləri özündə – estetik idealında ehtiva edir.

«Bizimki» olan bizimdirmi? İnsan bu ilahi – təmənnasız dəyərdən soydaşı tərəfindən məhrum olunursa – suallar çıxır ortaya: «Görün o ağaclar bizimkidirmi? Dəmirçixanalar, gömrükxanalar bizimkidirmi? Bu suallar adi məişət ziddiyyətlərindən doğmamışdır, cəmiyyətin «hara aparırsan?» sualını verməmək ehtiyatından doğur. Təkrar da olsa… yerinə düşür misralar:



Xəbər alım, ya da xəbər aldığım,

Dayan qələmimi yerdən qaldırım,

Görüm o ağaclar bizimkidirmi?

O qızılı taclar bizimkidirmi?

Deyir evləri var – xana-xanadır,

Görüm yan-yanalar bizimkidirmi?

Yox, gömrükxanalar mənimki deyil,

Dəmirçixanalar, gömrükxanalar?

Yurdda baş xanalar bizimkidirmi?
Bu suallar bəşəridir, eyni zamanda millidir! Cavabları da bəşəridir, eyni zamanda millidir!

Poeziya real həyatın tipikliyinə meyilli olduğundan, hər şeyi tam əks etdirmək gücünü qəbul etmədiyindən böyük hərflə Obraz yaradır. N.Q.Çernışevski poeziyanın bu cəhətini xarakterizə edərək yazmışdır ki, aydındır, poeziyanın obrazları varlığın onlara müvafiq obrazlarına nisbətən zəifdir, natamamdır, qeyri-müəyyəndir – lakin varlıqda həqiqi tipik şəxslərə təsadüf olunurmu? – Suala cavab gözləmək nahaqdır, necə ki, doğrudanmı həyatda yaxşı və pis adamlar, bədxərclər və xəsislər və i.a. mövcuddurlar, doğrudanmı buz soyuqdur, çörək çox xeyirlidir?



Təbii ki, belədir, lakin bu «yaxşıların» və «pislərin» baiskarı Tanrının yaratdığı Dünyadır? Şeirin impulsiv qığılcımları elə Tanrı tərəfindən göndərilir. Elədə şair onun «diqtəsini» özünə «çevrilmiş» halda göndərir, yoxsa Tanrının ən şah əsəri olan Dünyanın yaratdığı qəbahətləri bəndə çəkə bilməzdimi? M.Yaqub həmin Dünyanın «xasiyyətini», İnsanla davranışını təftiş etmək fikrində deyil. Dünya müdrikdirsə, eləcə də sadəlövhdür, başına ip salıb oynadırlar: bizim payımıza daha çox düşübdür. Ən başlıcası, bizim günahlarımızdır. Nə yaxşı, şair bunu məmurlardan, susan söz adamlarından qabaq deyir:
Dünyanı başdan-başa

Tutub günahlarımız

Vurub, yıxan, öldürən,

Qıran silahlarımız

Bir dəhşətli möcüzə.

Bu möcüzə önündə

Bircə qarışqaya da

Can verə bilmiriksə,

Bir arıya, bir quşa

Qan verə bilmiriksə,

Nəfəs verib bir zada

Nə gətirdik hasilə?..
M.Yaqubda İnsan - Dünya paralleli yalnız poetik təsvirlə tamamlanmır; belə olsa idi, mübaliğəsiz, şairin poeziyası adiləşərdi. Sənətin ecazkarlığına varanda, İnsan psixologiyasının və sosial davranışının doğurduğu müsbət və mənfi halları sənətdə mənimsəyəndə bu, səthi və geniş əks oluna da bilir. Lakin məxsusi poeziyada bu təsvir (tərənnüm) şairdən ecazkar istedad istəyir. N.Q.Çernışevski deyirdi ki, sənət əsəri bizim həyatda və təbiətdə gördüyümüz şeydən xırdadır, eyni zamanda daha effektlidir, belə olduğu halda, necə ola bilər ki, sənət əsəri, süniliyi az olan, maraqlandırmaq meylinə yabançı olan real təbiət və həyatdan gözəldir – rəyi hakim olmasın?26 Şair suallar labirintində cavablar axtarır və onun üçün sadə deyil: Bir üzvü kimi cəmiyyətdə onun insanlıq idealının mahiyyətini nə müəyyənləşdirir ki, bu qədər fəsadlar yaratmaqda bilavasitə iştirakçıya çevrilir. Bir yandan sərvət və şöhrət hərisliyi, digər tərəfdən ünsiyyətin sosial formalardan imtinası və xalqla, ayrı-ayrı fərdlərlə münasibətlərinin itirilməsi. Çağdaş görüntüdə İnsan öz səlahiyyətlərini aşmaqla: milli sərvəti talan etmək, ekoloji tarazlığı zövqü naminə pozmaq, regionçuluğu fetitləşdirmək, qohum-dostbazlığa geniş meydan açmaq – Cəmiyyəti miskinləşdirir və bu fərd özü-özünə determinləşir. Şairsə: istehza ilə «Nə deyim?» deyir:
Tamahkarlar, nəfskarlar zəlilər,

Təmizlikdən danışanda nə deyim?

Dərs deyəndə bizə nəfsə zəlilər

Yaxşı pisə qarışanda nə deyim?

Kimdir üzvü bu aşkarlıq xorunun,

Sərhəddi yox bulanıqla durunun,

Yaş yananda alovunda qurunun

Gül ləçəyi alışanda nə deyim?
Şair, nəhayət, kəskin olaraq tənqid hədəfini «özünə» qaytarır:
Mən nə deyim belə yıxdı-yıxdıya,

Salıb məni təzə gözümçıxdıya,

Üzü gülər bir ürəyi saxtaya –

Arı qanda, milçək şanda, nə deyim?
İncəsənətdə İnsan sənətini təqdim etdiyindən daha çox aydın prizmada görünür: həm xoşbəxt, həm fəci, nəhayət, ölməzlik. Bu üçüncü ideal olaraq poeziyanın predmetinə çevrilir. N.Q.Çer­nı­şev­ski sənətin varlığa estetik münasibəti məsələsində yazırdı ki, İnsanın iztirab və ölümünün səbəbi qısadırmı və ya zərurətmidir – fərqi yoxdur, iztirab və ölüm dəhşətlidir. Poeziyada müəllif özünə zəruri borc bilir ki, açılmanı bağlanmanın özündən çıxarsın, həyatda isə açılma çox zaman tamamilə təsadüfi olur və fəci tale öz fəciliyində qalmaqla bərabər tamamilə təsadüfi ola bilir. – Bu mühakimədə çoxçalarlı proseslər az deyil və nə qədər həyati, fəlsəfi səslənsə də, şairin öz idealının sönük əks-sədasıdır. MusaYaqub poeziyası – yeri gəlmişkən deyirəm – yaradıcılığının ilk və davam edən mərhələlərində (şərti ifadədir) səngiməmiş, enerjisini, təsir gücünü saxlamışdır. Belə bir «eksperiment» etdim: İllərinə baxmadan qarışıq şəkildə oxudum şeirlərini. Eyni kök-əhval, eyni duyum, obrazlar və obrazlılıq… Sonra yazılma tarixinə baxdım: 60-80-90 və XXI əsr: Şair xoşbəxtliyidir! Estetik - klassikin sözünə qüvvət. «Ayrılıq» şeiri (1988): İnsan. Ömür. Ayrılıq. Bu «triada» nə pıçıldayır?

Şair ömrünün ekvatorunda nəyi düşünür, ruhi enmə, yoxsa ruhi yüksəliş? Hər iki «yazının» açarı özündəmi?



Olanım ötdü getdi,

Qalan günüm, sən yaşa.

Bu dünya ayrılıqdır,

Ayrılıq başdan-başa.

Ayrılıqdır bu payız,

Geri dönməz o bahar.

Yarpaq-yarpaq könlümü

Göynədir ayrılıqlar.
Şair İnsan ömrünü kəsən bir ilahi qüvvənin möcüzəsini, qəribədir, nə sosial həyatda, nə də siyasətdə görür və astadan pıçıldayır, ey insan, düşün gör ayrılıq nələrdən başlayır:
Bir durna qanadında,

Bir gülün həyatında.

Ömrün hər saatında

Min cürə ayrılıq var

Ya bir doğma, ya bir dost,

Ya bir yar ayrılığı…

Ya da varıq, araya

Düşüb qar ayrılığı.
Şair bu ayrılıqlar zolağında nələr çəkdiyini bəyan eləmir oxucusuna, buna hacət yoxdur. Bir ümid odur, haçansa, haradasa qovuşmaq olar, barışmaq olar. Özü də etirafını gizlətmir ki, ayrıla-ayrıla bir çiçək dərir, bir daşa söykənir və sirrindən də baş açır. Amma bir ayrılıq var:
Bütün ayrılıqların

Baş açdım qılığından.

Heç ayrıla bilmədim

Araz ayrılığından.
İnsan faktoru. Bir millət, bir xalq, bir dövlət bir-birindən şimala və cənuba tərəf ayrılanda faciə olur, bəşəri fəsada rəvac verilir…

Axı, şairlərə qibtə edirik – onlar Allahın göndərdiyi söz daşıyıcılarıdır, bəs necə olur, məşəqqət, iztirab yükünü hey çəkirlər? Məhz sənətdə də bu fenomen mübahisələrin mənbəyinə çevrilməmişmi? N.Q.Çernışevski deyirdi ki, iztirab və ölüm mənzərəsinin insana nə üçün dəhşətli fəci bağışladığını izah etmək mənə tamamilə artıq görünür, lakin mənə elə gəlir ki, fəciliyin, müstəqilliyin, mən bilən, estetikada hələ təsdiq edilməyən xüsusi növünü göstərmək elmi cəhətdən heç də maraqsız olmaz. Musa Yaqubun poeziyasına xoşbəxtlik anlayışı iztirablara sinə gərmək, tabe olmamaq, uğursuzluqların ümumdünya – bəşəri mizanlarına çatmasına yol verməmək iradəsi tabedir və bunu əxlaqi sərvət payı kimi təsvir edir, təmizləyici iztirab rolunu oynayır. İnsan həyatın əksliklərini duyur, yaşayır və elə bunu bacardığı üçün daxilən, mənən təmizlənir; yaxud buna çalışır. «Dirilmə»dəki Nexlyudov-Nataşa, «Anna Karenina»dakı Anna-Vronski nəsr obrazlarının düşüncələrində dayanan bir həqiqəti var: varlıqlarını, mühiti anlamaq fitrəti və özlərinin törətdikləri fəsadları yüngülləşdirməklə, Dünyanın əzabından qismən də olsa qurtulmaq inamı! Bu bədii tiplər nəsrin obrazlarıdır, lakin fərq eləmir, fədakar davranış elementlərini içərilərində tapıblarsa, xudbin və aşkar əxlaqsızlıqdan haradasa uzaqlaşırlar. İnsan olaraq bəşərin səadəti üçün mübarizənin özünüintizamı onun (obrazın) öz iztirab və qüvvəsinin təntənəsinə inamıdır. Şairin payına düşən İztirabı Allahmı – Dünyamı göndərir ilkin olaraq şairə, sonra isə… Belə təsvirdə İztirab mücərrəddlikdən çıxır, bütövləşir. Əsası odur, İztirabın ünvanı bəllidir. Musa Yaqub yaşanan bu iztirabı sosial – akademik tərənnümdən çıxarır və elə İlahinin də ona göndərdiyi bir zərif məxluqa üzünü çevirir. Məgər o Gülün qüvvəsi çatarmı əzabı-iztirabı əritməyə? Çətindir, amma şair gileyidir, qulaq asılmalıdır: Musa Yaqubun «Xəzanda bir əsim bahar küləyim», «Bu dünyada sevinc də var», «Bir vida nəğməsi» və sair şeirlərdə nə yoxdur, ilahi! Həyatda ömrünü intəhasız yaşamış, təbiətin dağını, ağacını, çiçəyini, çəmənini danışdıra bilən bir şairin həyat eşqi – bu cür deyərdim – çəkinmədən payız xəzəllərini ovcunda saxlayan və ayaqlar altına səpələyən Musa Yaqub – belə düşünürəm.


Xəzanda bir əsim bahar küləyim,

Ay mənim ürəyim – payız çiçəyim,

Nə olub, nə görüb, nə açılmısan?

Çöl-bayır saralıb solandan sonra,

Ağaclar lüt-üryan olandan sonra,

Yarpaqlar arxlara dolandan sonra

Bu sevgi, bu ümid, bu həvəs nədi?..
Bu həzin, içində vurnuxan eşqmi, sevgimi, məhəbbətmidir, xırdaca, dilsiz ağaclarda, çiçəklərdə, yarpaqlarda da bu «üçlüyün» mehrini dadır, bu bir yana, içindən bu nəslərə sualını verir; bu nədir?
Bir şüa istiyə mehrini salıb,

Bir sarı yarpağın altında qalıb.

Nə olub, nə bilib, nə açılmısan?..
Şair bunların mehribanlığından sevgisini gizlətmir, onun – gözəlin «fəndgirliyinə» sevinir, əlacını umur.
Ey məni yolumdan çıxaran gözəl,

Sənə boylandığım, güvəndiyim əl,

Bu soyuq yarpağı üstümdən götür,

Bu sarı payızı üstümdən götür,

Bu şaxta, ayazı üstümdən götür.

Əlbəttə, kövrəlib ağlayacaqsan,

Bu vaxt açılmağı bəs nə bilmisən…
Maraqlıdır, şair hər şeyi duyur, hətta gülün, çiçəyin yox, bir uzun sevginin, yorğun sevginin qəfildən göz açan gümanına da heyrətini gizlətmir, bəlkə də istəmir – istəmir ki, ruhundakı sevgi bütün mübhəm sirləri açar, axı, ləçəklənib də, tellənib də. Şair üçün sevgiyə təslim olur, yaşatmaq, nəfəs vermək var; onu sınağa çəkməzlər:
Bir sarı sim üstə nə dillənirsən?..

Sınağa çəkirsən yoxsa tabını,

Di, onda çiçəyim, çək əzabını,

Ay mənim ürəyim, çək əzabını…

Bu vaxt açılmağı bəs nə bilmisən?

Ey mənim könlümə bənzəyən, gülüm,

A köhnə yaxamı bəzəyən, gülüm,

Nə bilib, nə görüb, nə açılmısan?
Sual cavabsız qalsa yaxşı deyilmi?

«Bir vida nəğməsi»ndə şair başqa bir ovqata köklənmişdir: Dünənini baharda yaşayan, baharın ətrini, rəngini duyan bu quşlar indi payıza gəlib çıxıblar; gözləmədən payızın nazına oynamalıdılar, Musa Yaqub öz üslubuna, poetik ovqatına sadiqliklə quşların payız ömrünü şeirə gətirmişdir – hər şairə qismət deyil a! Nə olar etiraf edəndə?!



Şair kənardan baxır, bu quşlara da Allah ömür verib, bircə dildən savayı. Onların da sevgisi, ünsiyyəti var, onlar da seçib yaxınlaşırlar. Bu möcüzəyə şair laqeyd qala bilərmi? Musa Yaquba «təbiət şairi» deyənlər yəqin ki, onun bu cəhətini nəzərdən qaçırmayıblar. Lakin o, quşlarla (eləcə də çiçəklərlə, ağaclarla, yarpaqlarla) lap yaxından «dil» tapır, onlar da şairdən – söz sərkərdəsindən (mübaliğəsizdir bənzətməm) qaçmırlar. Axı, kim var ki, onların bahar və payız ömrünü duysun?
Dünən yumurtadan çıxan o quşlar,

İlk dəfə payıza baxan o quşlar –

Boş qalıb soyuyan yuvalarına,

Payızın mülayim havalarına

Bir vida nəğməsi oxuyurdular.

Budaqdan-budağa atlanırdılar.

Atlana-atlana şadlanırdılar.
Bu nəğmələr bəlkə də hansısa bir şair təsvirində ayrı quşların nəğmələrinə qarışardı, daha gur səslənərdi. Min-min deyimdən biri Musa Yaqubda şair həssaslığına bax ki, o quşcuğazların nəğməsini hansı bitkidə axtarır və tapır.
O quşcuğazların, o pərvazların

Səsləri havada qalxıb-enirdi.

Üstündən keçdikcə yel narın-narın,

Yarpızlar diksinib arxda dinirdi.
Bu, hələ şeiri tamamlamır, elə quşlar var təbiətə gözəllik verir, assosiasiya yaradır və şair də bu görümü, bədii xəyalı əldən salmır - düşüb yerə çilik-çilik olar, elə o bər-bəzəkli quşun özünə göstərir:
Vələsin saralmış yarpağı təki

Onlar da ötürdü ahəstə sanki…

Sarıköynəklərin qızıl köynəyi

Cırılıb qalmışdı vələsdə sanki,

Onlar da oturdu ahəstə sanki.
Yaxud:
Bala çaydaçapan lələyi çin-çin

Quyruğu su üstə küləklənirdi.

Təzəcə rəng alan alacəhrənin

Elə bil qanadı çiçəklənirdi.
Baharını yaşayan bu quşlar da Allah ömrünü yaşamalıdı, nə qədər verilibsə. Amma onların da ömrü qırılır, parçalanır, bəzən min bir əziyyətlə tutduğu ovu dimdiyində balalaşmış yuvalarına çatdırmaqda acizləşirlər, yırtıcılar onların yolunu kəsir. Biz insanların taleyinə bənzəyir: necə ki biz bir parça çörəyi ya qazana bilmrik, ya da qazandığımızı əlimizdən alırlar. Vay o günə ki, biz insanlar balalarına tələsən quşları da ovlayırıq. Görünür, belə fəsadları törətdiyimiz üçündür - qarşımıza daha dərin pisliklər çıxır. Musa Yaqub şeirinin ülviliyi və mənası da bundadır.

Dünyanın qışından xəbərsiz olan,

Atılan daşından xəbərsiz olan,

Yırtıcı quşundan xəbərsiz olan,

Həmin o pərvazlar, o quşcuğazlar

Boş qalıb soyuyan yuvalarına,

Payızın mülayim havalarına

Bir vida nəğməsi oxuyurdular,

Bir payız nəğməsi oxuyurdular.
Musa Yaqubun bəhs etdiyimiz bu iki şeiri də, başqaları da əsil «poeziya aktıdır». Adətən, bu anlayışı işlətməyi xoşlamırıq, bəlkə də akademik səslənməsindən ehtiyatlanırıq, elə deyil. Hans Karl Artmandan gətirəcəyim iqtibasla mülahizəmizi burda saxlayaq: «Poetik akt – qatışığı olmayan, xalis poeziya uğrunda mübarizədir. O, saf poeziyadır, özünün tanınması, tərif və ya tənqid olunması ilə bağlı hər cür iddiadan uzaqdır».

Əsil şairlər təbiətdən qaçmırlar, özlərini bu ana qucağında hiss edirlər, çün, onun doğum və ölüm yeri təbiətdir, qidalandığı torpaqdır. Torpağa qarşı üz çevirmək günahdır. Deməli, insan Təbiətin – Yaradanın (sonda qəbul edəndir) övladıdır, amma elə olur yüksəldir də, endirir də. Ana torpağı – Vətəni sevəndə bunun uğrunda öləndə, qəbrin tənhalaşanda da yüksəlirsən. Musa Yaqubun «Tənhalıq» şeirində axtaraq; bunacan isə alman şairi Höte söyləmişkən: Yüksəklərə, daha yüksəklərə can atan təbiətin axırıncı yaratdığı gözəl insandır. Doğrudur, təbiət onu qüdrətən yaradır, çünki təbiətin ideyalarına müqavimət göstərən şərtlər çox-çoxdur.

İnsan ölümə hər an yaxınlaşan varlıqdır və bu hissi bilərəkdən unudur, vecinə almır və hey pisliklərində davam edir. O, labüdlük önündə, həmin həqiqətin mövcudluğu qarşısında dəhşət hissi keçirmir, necə deyərlər: həyat ölümün başlanğıcıdır - fəlsəfəsini unudur. Şairin borcu, beləsinə «poetik dərs» verməkdən əlavə, bədbinlikdən oxucusunu uzaqlaşdırmaqdır, taleyinə yaxşı mənada itaət idealı aşılamaqdır (pessimizm yox), xoşbəxt olmağa səy idealını irəli sürür. İnsan yaşamaq və mübarizə aparmaq hissini itirirsə, taleyinin bədbin olaylarıyla, musiqisiz notlarıyla barışmalı olur. Hətta onda həyati sərvətlərə nifrət idealı, xoşbəxtlikdən qaçmaq instinktivindən ibarət kompleksi itirir. Bu, o deməkdi, artıq ölümün bir addımlığındadır. Bəlkə də Musa Yaqubun «poetik akt»ından çıxış edərək, başqa (rəsmi mənada) bir Məmləkətdən – dövlətdən öz soy-kökündən olan azəri-türklərini erməni daşnaklarından xilas etmək hissiylə Məmləkətimizdə vuruşan və igidliklə həlak olan bir türk əsgərinin poetik obrazını xatırlayaq.

Şamaxı yolu ilə üzü yuxarı qalxanda, yolun sağında dərədə bir qərib məzarı görmüşük. Sovet vaxtı bu tənha məzara əhəmiyyət verilmirdi, sadəcə ağıllarına gəlməyib ki, bir gecədə götürsünlər, yerini şumlasınlar. Nə yaxşı müstəqilliyimizdə bu tənha türk qəbri abadlaşdırıldı. Axı, naməlum əsgər canını bizim yolumuzda qoymuşdur. Musa Yaqub bu tarixi gerçəkliyə biganə qalmamışdır. Məlum şeirini qələmə almışdır. Açığı, bu bitkin şeir mənə ölməz şairimiz Səməd Vurğunun «Unudulmuş tək məzar»ını xatırlatdı, paralellər aparmaq istəməzdim… Musa Yaqubda:


Bir tək məzar gördüm bir tənha yerdə,

Gördüm ki, bu məzar yollara baxır.

Bilmirəm, ürəyim darıxdı birdən,

Yoxsa ki, elə bu məzar darıxır?!
Yollara baxmağa gözü yoxdursa,

Görəsən bu məzar yolu neyləyir?

Daha ürəyində sözü yoxdusa,

Üstündə danışan dili neyləyir?

İndi ki nə dinər, nə qulaq asar,

Ürəyim darıxır, yoxsa bu məzar?
Şair lal, əbədiyyətə qovuşan və heç vaxt axirət evindən baş qaldırmayan şəhidlə sanki danışır, başına gələnləri eşitmək istəyir. Bu şə­hidinsə bir arzusu var – qəribliyi tərk eləsin. Deməli, Qəbir bir ob­raza çevrilir və ümumiləşdirilmiş təqdim edilir. Şeirin tərən­nüm gücünü görürük: yerinə yetirilmiş borcu – mənəvi hərəkəti yüksək estetik həyəcan oyadır; bu isə mənəvi hərəkətin məzmunundan və başqa bədii detalların təsirindən də asılıdır. Şairin uğuru onun­la ölçülür – tənhalığı şəxsləndirməklə – öz mənəvi münasibəti­ni poeziyanın vasitəsilə ifadə edir. Lev Tolstoy yazırdı ki, hər bir bə­dii əsəri küll-vəhdət halında bağlayan sementləşdirici vasitə vasa, bu da sə­nətkarın təsvir predmetinə olan özünəməxsus mənəvi mü­nasibətdir.27
Göyləri işıqlı,

Üstü çiçəksə,

Burda qəriblikdən qaçsa dəyərmi?

Qonşuluq eyləyə bilməyəcəksə,

Yəni qəbristanda yer istəyərmi?..

Burda üstü gülzar, yeri laləzar,

Ürəyim darıxır, yoxsa bu məzar?
Mən şeirin sonluğunu xatırlamadan deyərdim ki, müəllif şəhid məzarında nikbin notlarla, ümumiyyətlə, Vətən, Torpaq uğrunda ölənlərin ruhunda qəriblik həsrəti görmür, qəriblikdən qaçmağı lüzum görmür. Ölməzliyin özündə bir gözəllik vardır; əlbəttə, mütləq gözəllik mənasında deməzdim. Aristotel də gözəllikdə ob­yek­­tivlik görmür, keyfiyyəti qəbul edir, hətta əşya da müəyyən ni­zam­da olur. Tənha məzar ətrafına gözəllik verir, çün, harmoniyanı tamamlayır. Əgər onu uyuduğu, məskunlaşdığı yerdən götürsən nizam, ahəng pozulacaqdır. Şair tənhalığa qayıdır, əgər bu, ölməzliyə abidədirsə tənhalığın özünü dəfn etmək gərəkdir. Necə deyərlər: Tənhalıq məzara abidə olsun, - deyərdim. Şeirin son misralarına qayıdıram:
Bu sirdən baş aça bilmirəm nəsə,

Bəlkə ölməzliyə bir də güvənim?

Məzar da darıxıb qəribsəyibsə

Daha tənhalığa sözüm yox mənim.

Bəs bu tənhalığa kim qəbir qazar…

Ürəyim darıxır, yoxsa bu məzar?..

Yuxarıda İnsan barədə Hötenin kəlamını xatırlatmışdıq və İnsanın gözəl olması və bu cür möcüzənin ölümlə sonuclanması faciəsi. Təbiətin yaratdığından qisas olmaq məharəti: İnsan yaralanır, zədələnir, sınır, psixoloji zərbə alır, eybəcər vəziyyətə salır, Kvazimodalaşdırır və ilaxır, bəs sonda? Yenə Höteyə qayıdaq, onun Didroya yazdığı qeydlərinə nəzər salaq: «Təbiət öz əsərlərinin həyatı və varlığı uğrunda, saxlanması və artması uğrunda onların gözəllik və ya eybəcərliyinin qeydinə qalmadan mübarizə edir. Gözəl üçün doğulan forma bir təsadüf nəticəsində başqa yerlərdə də zərər görür; çünki zədələnmiş yeri bərpa etmək üçün təbiətə qüvvə lazım gəlir, təbiət də bu qüvvəni o biri yerlərdən aldığı üçün onların inkişafına zərər gətirir. Buna görə məxluq artıq, olmalı olduğu kimi deyil, yalnız ola bildiyi kimi olur». Ölüm, görünür, dərkolunan və dərkedilməz fenomendir ki, hər kəs özünə xas sakitlik və ehtirasla qarşılayır, yaxud sadəcə xatırlayır. Antik filosof Epikür konsepsiyasında ölümdən imtina eləmək arzusu sakit və şən yaşamaq üçündür, İnsan yaşayır - Ölüm yoxdur, ölüm baş verəndə – İnsan yoxdur: Mən bədəncə və ruhca xoşbəxt ola bilərəm, həyatın mənası məhz bundadır – cismani və mənəvi xoşbəxtlikdədir, həzz - həyatın məqsədidir və ya ən yüksək nemətdir.



Bəs həyatın özü nəyi diqtə eləyir? Şairlər bu suala cavab axtarmışlar, öz iztirablarından çəkinmədən Ölümün üzünə belə dik baxmışlar. Necə ki, qələm dostu, milli şair Xəlil Rza Ulutürkün Təbriz oğlunun qəhrəmanlıqla həlak olması – Ölümün göz bəbəklərinə igidcəsinə baxışı – Musa Yaqubun «Alış Xəlil» şeirinin yazılmasına gətirdi. Şeirdə biz iki şəhid obrazını: Söz şəhidiylə Vətən şəhidini – ata və oğulu görürük:
Ürəyimin sözü yanar ahından,

Taleyin sərt üzü

yanar ahından,

Bundan sonra kürsü yanar ahından

Alış Xəlil, tutuş Xəlil, yan Xəlil!
Elin yanğı atəşində qovrulan,

Sən qarağac qabığı tək qıvrılan.

Olan-qalan sevinci də sovrulan

Alış xəlil, tutuş Xəlil, yan Xəlil!
- Şairin obrazı. Və bu obrazın bətnindən çıxan Təbriz taleyi.
Araz yanır, Təbriz yanır, qarış yan,

O sahildə, bu sahildə alış yan.

Atəş ata, taleyinlə barış, yan.

Alış Xəlil, tutuş Xəlil, yan Xəlil!

Ulu türküm, torpaq açdı qucağı,

Qucağından aldı Təbriz qoçağı,

Yurdda sönmüş ocaqların ocağı –

Alış Xəlil, tutuş Xəlil, yan Xəlil!

Alış Vətən, tutuş Vətən, yan Vətən!
Həyat işartısı həyatın mənasını anlatmışmı? Çoxlarını sual təngə gətirir, daxilən incidir və hətta sarsıdır. Di gəl, sualdan qaçmaq qeyri-mümkün qənaətdir. Hey düşünür və çox düşündükcə də yaşamağın mənasızlığı nəticəsindən qaçılmır. Canlılar vurnuxur - yemi üçün, yuvası üçün ora-bura qaçır, savaşır, nəhayət ölür, əvəzə təzələri doğulur, böyüyür, mübarizəsini aparır və külə çevrilir, suya, torpağa qarışıb itirlər. Bu məqamda fikir İnsan beynində şimşək təkin çaxıb sönür: Həyat mənasız oyuncaqmış! Yox! Həyat yaratdığın müqabilində insanı qiymətləndirir. Ölümdən sonra da yaşadır. Şair Musa Yaqub bu qənaəti elə şairdə görür, şairin nəğmələrində axtarır.
Dünyadan bir ömür

qoparıb o da,

Gömülür torpağa

günün birində.

Yaratdıqlarında

yaşayırsa da,

Ölür yaranmamış

nəğmələrində.

İnsan – sənət meydanına gələndən etibarən fəlsəfi və bədii fikrin probleminə çevrilmişdir; eyni zamanda qarşılıqlı təsir obyekti olmuşdur. Şübhəsiz, elmdə bu, mütləqləşdirilməmişdir və tamamilə haqlı qənaətdir. Əslinə qalsa, ən qədim elmlər başda görünməklə onların predmeti tarixi transformasiyalara məruz qalmışdır. Bütün dəyişmələrdə İnsan faktoru diqqət mərkəzinə gəlmişdir. Fəlsəfi ədəbiyyatlarda göstərildiyi kimi: insan probleminin tutduğu mövqe nəinki müxtəlif tarixi şəraitlərdə, həm də ayrı-ayrı fəlsəfi sistemlərdə birmənalı nəzərə çarpmamışdır. Bu və ya başqa formada fəlsəfi fikrin tarixi inkişafı ilə əlaqələndirilmişdir. Belə də olmalı idi; bu problemləri araşdıran alimlər məhz insandırlar! Lakin bir həqiqətdir, şairlər (digər bədii sənət sahibləri istisna deyillər) İnsan amilinə, onun cəmiyətdə yerinə, ona verilən qiymətə bədii-ədəbi münasibətdə həssasdılar. Cəmiyyətdəki aşılanmalara alimlərdən (onlar konkret sosial və siyasi faktların təhlilinə üstünlük verirlər) fərqli olaraq Sözün emosional kəsərindən çıxış edirlər. Oxucu estetik zövq alır, ruhu oyanır, stressinə qalib gəlir və şairin poetik fikrinin dərkini unutmur. Musa Yaqubun «Öz üstümdə ağlamağa gəlməmişəm» şeirində bu niyyəti görürük.
Yox, götürə bilmədim o qara daşı,

Mənim bu göz yaşlarıma, gülmə, naşı.

Mən nəvəmin, nəticəmin qəm yoldaşı,

Öz üstümdə ağlamağa gəlməmişəm. –
artıq cəmiyyətdə öz mövqeyinin, daha dəqiqi, bir şair kimi başıbəlalardan uzaq olmamağın cizgisini çəkir. Axı, vaxtilə Xəqani də bu hissi keçirmiş, başına gəlmiş və «Həbsiyyə» adlı məşhur nəzm əsərini yazmışdır.
«Həbsiyyəni» özü üçün yazıb yəni?

O, yoxsul şairiydi, o xəlqani.

Gör o nə vaxt «Həbsiyyə»də yazıb məni,

Mən üstümdə ağlamağa gəlməmişəm. –
incə şəkildə messajını göndərir. Axı, bu doğma Məmləkəti Cavidə də, Sabirə də, Hadiyə də laqeyd qalmışdır. Bu üç dahi şairin qismətinə qara tale düşmüşdür. Zaman dəyişmişsə: bu ölkədə aclar var hələ, amma onlar üçün ağlayan yoxdur. Hökm isə iqtidara sadiq olmayanlardadır. Olsa idi şair deməzdi:
Əlim qələm – başqa alqı-satqısı yox,

Bu bazarın söz əhlinə qayğısı yox.

El yarası sızıldayır, sarğısı yox,

Mən üstümdə ağlamağa gəlməmişəm.
Millət oğlu «mənəm-mənəm» sevir hələ,

Dur parçala, dağıt, yıxıt, devir hələ.

Tabutumu ağzı üstə çevir hələ,

Öz üstümdə ağlamağa gəlməmişəm. –
şairin zəngin şəxsiyyətinin nidası…

Musa Yaqub poeziyası ilə mənəvi-mədəniyyətimizi daha da zənginləşdirir, şedevr şeirlər yazır. Fəlsəfi-məntiqi mühakiməsini bədii təfəkkürə tabe etməklə.

Mənəvi mədəniyyətin tərəqqisində bədii yaradıcılıqla fəlsəfənin ittifaqı istisna deyildir, belə ki, bədii yaradıcılıq fəlsəfi təhlilin obyekti olmuşdur. Fəlsəfə bütün inkişafı mərhələlərində bədii yaradıcılığa – konkret ölçülərlə yanaşmaq iddiasına düşməmişdir; ək­sər hallarda incəsənətə qnoseoloji perspektiv planda müraciət etmişdir, ona fəlsəfi biliyin predmeti, yaxud insanın idraki fəaliyyətinin müəyyən pilləsi kimi baxır. Lakin incəsənət fəlsəfə tarixindən onun digər predmetləri: dünyagörüşü, sosioloji və s. nöqteyi-nəzərindən də araşdırılır. Ona görə də dünyanın ən böyük sənətkarları: Nizami, Füzuli, Nəsimi, Şekspir, Höte, Balzak, Tolstoy, M.F.Axundov və digərləri görkəmli mütəfəkkirlər idilər. Amma poeziya nə tarixçilik, nə də fəlsəfəçilikdir. Fəlsəfi poeziya ola bilir və hər şairə qismət olmur. Heredotun əsərlərini nəzmə çəkmək çətinlik törətməz, lakin Aristotelin yanaşması ilə: o, poeziya deyil, «vəznli tarix» olacaqdır. Poeziyada şairin məqsədi o deyil - insanın ətraf aləmə münasibətini açsın, antoloji, qnoseoloji, məntiqi və ilaxır məsələləri insan amiliylə bağlasın, əslində laqeyd də qalmır. Lakin M.Yaqubun poeziyasında İnsan taleyi, insan varlığının mənası, cəmiyyətin İnsana münasibəti, İnsanın öz iç dünyası və sair bədii və sosial problemlər insan faktorunda açılır.

«Yaşıl heykəl», «Bir də görəcəyik», «Bu məddahlar», «A vicdan əzabım…» şeirlərində insan taleyinə və insanın taleyə… münasibəti poetik dillə səslənir. Birinci şeir hamımızın xoşluqla, məhəbbətlə xatırladığı Azərbaycan təbiətinin – faunasının ensiklopediyası, akademik Həsən Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuşdur. Musa Yaqub bu insanın işıqlı obrazını məharətlə yaratmışdır. Həzin ruhda yazılmışdır, dərin, təmənnasız, şair məhəbbəti vardır.


Burda xatirəndir könlündə bitən,

Mənə yarpaq-yarpaq uzanıb əlin.

O qranit qaya sənin abidən,

Müqəddəs ardıclar yaşıl heykəlin.

O gümüş çay kimi ömrün axında,



Ey Vələs, ey Palıd, ey Çinar kişi,

Vətən torpağının hər bucağında

Eşqi, məhəbbəti, izi var kişi.
Məlumdur ki, Həsən Əliyevin «Həyəcan təbili» kitabı qısa vaxtda çox məşhurlaşdı, əli baltalıların əlindən baltalar alındı, ağacların budaqları altına atıldı. Bu sətirlərin müəllifi bu böyük insanla çox isti yaradıcı münasibətdə olmuş və «Yaxın-uzaq insan» oçerkini «Azərbaycan» qəzetində çap etdirmiş (1993) və xeyli yüngülləşmişdir. Musa Yaqubun bu gözəl şeiri isə məni kövrəltdi:
Ustad könlü ipək, ruhu bənövşəm,

Demə ki, tək elə söz acıyam mən.

Mən bir çinar əkib, gül bitirmişəm,

Bununla ruhuna duaçıyam mən.
Bir qədər dərinə getsək, dərk edərik – akademik Həsən Əliyev təbiətin qorunma və zənginləşməsini, ekologiyanın fəlsəfəsini proqnozlaşdırırdı. Bu xalqın yaşıllığa laqeydliyindən də xəbərdardı, xüsusilə, sərvət acgözləri söhbətlərində həmişə bu problemi qabardırdı. Təbiət – İnsan faktoru bir-birini tamamlayır və söz sahiblərinin yaradıcılığında hikmət məqamlarının şeirdə əks-sədasının şahidinə çevrilirik. Sırf fəlsəfəçilik meylindən uzaq olmaqla, deyərdim ki, şair fəlsəfi dünyagörüşündən, məntiqi düşüncədən xali olmur və özünü «filosof» da adlandırmır. Ömər Xəyyam, Nizami, Füzuli və başqa dahilərin poeziyasının məhz filosoflar tərəfindən araşdırılması təsadüfi deyil. Şairlər də İnsan şəxsiyyətinin strukturunu yaradan amilləri kompleks şəkildə təsəvvür edirlər. Bədii yaradıcılıq İnsanın psixologiyasına çox yaxındır. Bunun üçün bədii şüurun tədqiqi dolayısı ilə olsa da, İnsanın struktur parametrlərinə köçürülə bilir və ya əksinə – bu parametrlərin aşkara çıxarılması müəyyən cəhətlərdən incəsənətin strukturunun xüsusiyyətlərini işıqlandırır. – Fəlsəfi gözəllik, qurub-yaratmaq, xəyala qapılmaq, duy­maq və s. keyfiyyətlər məxsusdur, sonda harmoniyaya can atma­dır. Cəmiyyət İnsanın belə xislətini anlamayanda, onu idarə edən­lər belə bəşəri istəklərə laqeyd qalanda, mənəvi-sosial inkişafın an­tiestetik şəraiti arasında ziddiyyət meydana çıxır. Poeziyada bu, spe­sifik deyim tərzində azad insan fəaliyyətinin modelini tərənnüm etmək tərzində özünü göstərir. Musa Yaqubun kiçik həcmli, amma məna tutumlu bir şeirində dünyanın təzadlarının təbiətə də aidliyi verilir. Hansı ki, bir-birini əvəzləyən fəsillərin bizdən asılı olmayan fəlsəfəsi mövcuddur. Nədir bu?
Aprel gəlib –

Bu dağlara

bir də düşdü qar.

Payızda da daş qayalar

belə qar idi.

Payız qarı

çiçəkləri

vurub qorxudar,

Dağda qarı

gül-çiçəklər

qorxudur indi.

İnsanın doğuluşu zərurətdir. Təbiətin təxirədüşməz qanunudur. Ona görə də İnsan zərurət aləmindən azadlıq aləminə keçməlidir və bu da daima problem nəzərində olmuşdur. Məşhur filosof İ.Kantın konsepsiyası kimi, bu məsələ incəsənətin də predmetinə çevrilmişdir. Onun konsepsiyasına görə, insan təbii qanunların təsirinə məruz qalan təbii məxluqdur və məhz bu səbəblərdən o öz təmiz insani potensialını realizə etməyə imkan yaratmayan zərurət aləmində yaşayır. Kant ilk vaxtlar hesab edirdi: azadlıq aləminə keçid əxlaq sahəsində baş verir və bildirirdi ki, onun daha çox diqqətini çəkən başı uzərindəki ulduzlu səma və daxili aləminin səsidir. Lakin bu daxili səs, bu əxlaqi qanun, bu daxili universallıq həyata keçə bilməyən arzudur, istəkdir. Filosof üçün əxlaqi qanun mücərrəd ümumiçilikdən seçilir, insanlar isə öz fərdi maraq və istək hissləri olan məxluq kimi qaldıqlarından, əxlaqi sferada həqiqi insan azadlığı qazanılmır.

Musa Yaqub «Bir günah sənin, bir günah mənim» şeirində insanı bu real dünyada azad görmək istəyir və İnsan da bunun üçün dünyaya üz tutur. Yaranmış andan isə Allah tərəfindən kodlaşdırılır. Amma Dünyanın bir ovuc (həcmcə) Məmləkəti - hansı ki, biz yaşayırıq – bu «kodu» pozur. Səbəbi nədədir – qoy insanlar xoşbəxt, səadət yaşasın. Maraqlıdır, bu harmoniyanı pozanlar biz soydaşlar, vətəndaşlarıq, di gəl, bu günahı boynumuzdan atırıq. Nə üçün? Bax, bu suala cavabdan qaçırıq. Şairlər Allahın göndərdiyi söz elçiləridir, onlar isə yalan danışmazlar, eləcə də Musa Yaqub:
Bir gözünü mən əydim, bir gözünü sən,

Niyə narazıyıq bu tərəzidən?..

Sən çeşmə qurudan, mən ağac kəsən,

Bir günah sənindir, bir günah mənim.

Bu südə su qatıb hərə bir qaşıq.

Arını şəkərə dadandırmışıq.

Bazarın yağı şor, balı qarışıq

O mətah sənindir, bu mətah mənim.
Nə qaldı harama qarışmayan: südlə doğulan və böyüyən uşaq böyüyüb «insanlaşanda» o südə su qatanlar varsa, arının halal min bir əzabla yaratdığı bala şəkər qatanlar varsa… cəmiyyətin tarazlığını saxlamaq mümkünsüzdür. Və Allahın verdiyi «kodu» pozmaq deməzdim, xəyanət etmək deyərdim.

O cəmiyyətdə nəfs şişir, əndazəsini aşırsa, yalan ayaq açıb yeriyirsə, əl pis şeylərə alışırsa… cəmiyyətdən azadlıq ummağa hacət qalmır. İnsanlar sonda dolanışıq üçün ən ali mənəvi dəyərləri, əxlaqi davranışı qorumağı bacarmır – aksiomdur. Şair çox obrazlı deyir:


Hərə dolanışa bir cür nigahdı,

Bir nigah sənindir, bir nigah mənim.
Şeir 80-ci illərin ortalarında yazılıb və dünyanın «Hürriyyət» dər­diydi onda. O illəri təhlil etsəydik, məişət səviyyəsində yanaşar­dıq. İndi üstündən çox illər ötüb, demokratik cəmiyyətdəyik və həm də müstəqilik. Yenədəmi o xasiyyətimizi tərkitməmişik? Şair hə­lə o vaxt – XX əsrdə bir ümid yeri qoyurdu Sabaha.
Orda bulanıq su hopur torpağa,

Burda üzə çıxıb dönür bulağa.

Hələ ki vaxtımız var durulmağa,

Bir sabah sənindir, bir sabah mənim.
Şair, yenədəmi Sabaha ümidimizi bağlayaq?!
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə