Mövzu marketinq sistemiNDƏ QİYMƏtqoyma siyasəTİ Plan: Qiymət və ona təsir edən amillər Qiymətin növləri




Yüklə 292.54 Kb.
səhifə1/2
tarix20.04.2016
ölçüsü292.54 Kb.
  1   2
Mövzu 9. MARKETİNQ SİSTEMİNDƏ QİYMƏTQOYMA SİYASƏTİ

Plan:

9.1. Qiymət və ona təsir edən amillər

9.2. Qiymətin növləri

9.3. Qiymətqoyma prosesi

9.4. Qiymətin müəyyən edilməsi metodları

9.5. Məhsulgöndərmənin bazis şərtləri və qiymət
9.1. Qiymət və ona təsir edən amillər

Məhsulun qiyməti istehlakçının, alıjının ondan aldığı və ya almasını nə­zərdə tutduğu faydanın müqabilində ödəməyə hazır olduğu vəsaitin məbləğidir və yaxud bir məhsulun digər məhsula nisbətini müəyyən edən meyardır.

Məhsulun qiyməti marketinq kompleksinin ən vajib və mürəkkəb element­lə­rin­dən biridir. O, bir tərəfdən, istehsalçının məhsula çəkdiyi xərjləri ödəməklə ya­na­şı ona müəyyən məbləğ mənfəət əldə etməyə, mənfəətin həjmini maksi­mum­laşdırmağa imkan verməlidir. Buna görə də, istehsalçı həmişə məhsula yüksək qiy­mət müəyyən etməyə, məhsulu baha satmağa çalışır. Digər tərəfdən, məhsulun qiyməti istehlakçıya ödədiyi məbləğin müqabilində daha çox fayda, dəyər əldə et­mə­yə imkan verməlidir. Alıjı həmişə məhsulun qiymətinin aşağı olmasında, məhsul uj­uz almaqda maraqlıdır. Lakin, onu da qeyd etmək lazımdır ki, bir çox hallarda məh­sula həddən artıq aşağı qiymətin qoyulması istehlakçılar tərəfindən məhsulun key­fiyyətinin aşağı olması kimi qəbul edilir. De­məli, qiymət elə müəyyən edil­mə­li­dir ki, mənafeləri ziddiyyət təşkil edən iki subyektin: satıjının və alıjının mənafe­yi­ni uyğunlaşdırsın: istehsalçıya nəzərdə tutduğu mənfəət məbləğini və ya mən­fə­ətlilik normasını, istehlakçıya isə ödədiyi məbləğin müqabilində zəruri səviyyədə fay­danı, dəyəri əldə etməyə imkan versin.

Məhsulun satış qiymətilə istehlak qiymətini bir-birindən fərqləndirmək la­zım­dır. Satış qiyməti məhsulun bilavasitə alıjıya satıldığı qiymətdir, məhsulun no­mi­nal qiymətidir. Məhsulun istehlak qiyməti dedikdə onun satış qiymətilə quraş­dırılması və istismarı ilə əlaqədar olan xərjlərinin (məhsulun çatdırılmasna, quraşdırılmasına, isti­fadə döv­rün­də on­un istismarına, servis xidmətinə və s. çəkilən xərjlər) məjmusu başa düşülür.

Marketinqdə qiymət bir sıra funksiyalar yerinə yetirir. Bura aşağıdakı funksiyalar aiddir.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində qiymət biri tələblə təklifin tarazlaşdırılması, onlar arasında balansın yaradılması funksiyası yerinə yetirir. Belə ki, bazar iqtisadiyyatında qiymət tələb və təklifin təsiri altında formalaşsa da onların səviyyəsinə, onlar arasında balansın ya­radılmasına jiddi təsir edir. Digər amillərin sabitliyi şəraitində qiymətin səviyyəsi yüksəldikjə tələbin həjmi azalır, təklifin həjmi isə artır və əksinə, qiymətin səviyyəsi aşağı düşdükdə tələbin həjmi artır, təklifin həjmi isə azalır. Marketinq üzrə mütəxəssislər qiymətin bu funksiyasından, əsasən, demarketinqin tətbiqi zama­nı istifadə edirlər.

Məhsulun qiyməti alıjılara, istehlakçılara informasiya vermə funksiyası da yerinə yetirir. Alıjılar, istehlakçılar məhsul satın alınmasına dair qərarlar qəbul edərkən digər amillərlə yanaşı onun qiymətini də nəzərə alırlar. Buna görə də qiymət, qiymətin səviyyəsi, məhsulun istehsalı və satışına çəkilən xərjlər, bazarın həmçinin konyunkturası haqda alıjılara informasiya verir. Bundan başqa alıjılar qiymət əsasında müxtəlif məhsulları və aldığı məhsuldan aldığı fayda ilə onun alınmasına sərf etdiyi vəsaitləri müqayisə edə bilir.

Marketinq baxımından qiymətin ən vajib funksiyası məhsulun satışının və təklifin həjminin stimullaşdırılmasıdır. Belə ki, qiymət tələb və təklifin həjminə təsir etməklə istehsalçını daha çox məhsul istehsal etməyə və istehlakçını daha çox məhsul almağa, daha çox məhsul istehlak etməyə və bunun sayəsində satışın həjminin artırılmasını stimullaşdırır.

İstehlakçılar müxtəlif məhsulların qiymətinin səviyyəsini nəzərə almaqla özlərinin gəlirlərini müxtəlif məhsullar arasında bölüşdürür. Bunun nətijəsində isə bazarın məhsul strukturunu müəyyənləşdirir. Deməli, qiymət gəlirlərin bölüşdürülməsi funksiyasını da yerinə yetirir.

Qiymət uçot funksiyası da yerinə yetirir. Qiymətin uçot funksiyası vasitəsilə bütünlükdə satışın, o jümlədən, ayrı-ay­rı məhsulların satışının həjminin, satış­dan əldə edilən ümumi gəlirin və mənfəə­tin məbləğinin uçotu, həmçinin məh­sulun istehsalı və satışına çəkilən xərjlərin və dəyər ifadəsində müəyyən edilən digər göstərijilərin uçotu aparılır.

Məhsulun qiymətinin səviyyəsi çoxsaylı amillərin təsiri altında formalaşır. Bu amillərə bazarın konyunkturası, müəssisənin məqsədi, dövlətin qiymət siyasəti, is­teh­lakçıların tipləri, məhsulun istehsalı və satışına çəkilən xərjlərin həjmi, rəqiblər, bölüş­dürmə kanalı iştirakçıları, rəqabətin forması, məhsulun həyat dövranının mər­hə­lələri, psixoloci və s. amillər aiddir.



Bazarın konyunkturası dedikdə qiymətlərin mövjud sə­viyyəsində tələblə təklif arasındakı nisbət başa düşülür. Tələbin həjmi təklifə nis­bətən yüksək olduqda qiymətin səviyyəsi yüksəlir, tələbin həjmi təklifə nisbətən az olduqda isə qiymətin səviyyəsi aşağı düşməyə meyl edir.

Müəssisə qiymətqoyma sahəsində qarşısına müxtəlif məqsədlər: bazarda lider olmaq; satışın həjmini və bazar payını artırmaq; mənfəətin məbləğini maksi­mumlaşdırmaq; bazarda qalmaq və məhsulun keyfiyyətinə görə lider olmaq məq­sədlərini və ya bu məqsədlərdən birini qoya bilər. Qarşıya qoyulan məqsəddən asılı olaraq müəssisə müxtəlif qiymət strategiyası tərtib edir. Məsələn, müəssisə qarşısına mənfəətin maksimumlaşdırılması məqsədini qoy-duqda məhsula yüksək, bazarda qalmaq məqsədini qoyduqda isə məhsula aşağı qiymət qoyur.



Dövlətin qiymət siyasəti də qiymətlərin səviyyəsinə təsir edir. Bazar iqtisadiyyatında dövlət qiymətlərin tənzim­lən­məsini təmin edən qanunverijilik aktları hazırlayır, qiymət siyasəti müəyyənləşdirir və müxtəlif tədbirlər həyata keçirir. Bura inhisarçı sahələrdə qiymətin səviyyəsinin müəyyən edilməsi qaydası, satış kanallarının ayrı-ayrı iştirakçıların hüquq bərabər­li­yini pozan qiymət müəyyən edilməsini qadağan edən qanunverijilik aktları, məh­sulun qiymətinin reklam edilməsi qaydası və s. aiddir. Məsələn, bazar iqtisadiyyatı şəraitində dövlət inhisarçı müəssisələrin məhsullarının qiymətinin yuxarı həddini məhdudlaşdırır.

Məhsulun qiyməti müəyyən edilərkən istehlakçıların tipləri, onların qiymətə həssasılğı da nəzərə alınır. Belə ki, bazarın müxtəlif seqmentləri, ayrı-ayrı istehlakçı qrup­ları məhsulun qiymətinə və onun dəyişməsinə müxtəlif jür reaksiya verirlər. Bu baxımdan istehlakçılar 4 qrupa: qənaətjil istehlakçılara; təşəxxüslü istehlakçılara; etikalı istehlakçılara və süst istehlakçılara bölünürlər. Məsələn, qənaətjil istehlakçı­lar məhsulun faydalılığına, məhsulun qiymətinə və çeşidinə üstünlük verirlərsə, təşəxxüslü alıjılar məhsulun qiymətinə az fikir verir, servis xidmətinin səviyyəsinə, məhsulun markasına və istehsalçı müəssisənin imijinə daha çox diqqət yetirirlər.

Uzunmüddətli zaman kəsiyində məhsulun qiyməti onun istehsalına və marketinqə çəkilən xərjlərin həjmindən aşağı müəyyən edilə bilməz. Çünki, məhsulun qiyməti həmin xərjləri ödəməyə imkan verməklə yanaşı, müəssisəyə nəzərdə tutduğu məbləğdə mənfəət əldə etməyə imkan verməlidir. Deməli, məhsulun istehsalı satışına çəkilən xərjlərin həjmi məhsulun qiymətinin səviyyəsinə birbaşa təsir edir: bu xərj­lərin səviyyəsinin artması qiymətin yüksəlməsinə, aşağı düşməsi isə qiymətin səviyyəsinin aşağı düşməsinə səbəb olur. Məhsulun istehsalı və satışına çəkilən xərjlər 2 qrupa: birbaşa xərjlərə (dəyişən xərjlərə) və qaimə xərjlərinə (sabit xərjlərə) bölünür. Birbaşa xərjlərə bilavasitə məhsulun istehsalına və satışına sərf edilən və onun dəyişməsinə mütənasib olaraq dəyişən xərjlər, qaimə xərjlərinə isə məhsul istehsalı və satışının həjmindən asılı olmayan xərjlər aiddir. İstehsalın və satışın həjmi artdıqja qaimə (sabit) xərjlərin səviyyəsi (məhsul vahidinə düşən xərjlərin məbləği) azalır və miqyas effekti adlandırılan effekt əldə edilir. Birbaşa və qaimə xərjlərinin jəmi tam xərjlər və ya məhsulun maya dəyəri adlandırılır.

Müəssisə öz məhsuluna qiymətini müəyyənləşdirərkən mütləq rəqiblərin qiymət strategiyasını nəzərə alır. Ümumiyyətlə, bazarda rəqiblərin çoxluğu qiymətin səviy­yəsinin aşağı düşməsinə şərait yaradır.



Bölüşdürmə kanalı iştirakçıları, xüsusən də məh­sulların fiziki bölüşdü­rül­məsi də qiymətin səviy­yə­si­nə təsir edir. Belə ki, məhsulun satış qiymətinin tərkibinə istehsalçı müəssisələrin xərjləri ilə yanaşı, satın kanalı iştirakçıların xərj­ləri də daxil olur və deməli, bu xərjlərin həjmi və səviyyəsi məhsulun qiymətinə birbaşa təsir edir. Bundan başqa müxtəlif satış kanallarında məhsulların bölüşdürülməsi və satışı ilə əlaqədar olan xərjlərin səviyyəsi müxtə-lif olduğundan müxtəlif bö­lüş­dürmə kanallarında qiymətin səviyyəsi müxtəlif olur.

Məhsulun həyat dövranının müxtəlif mərhələlərində məhsula qoyulan qiymətlərin səviyyəsi bir-birindən xeyli fərqlənir. Məsələn, əgər artım mərhə-ləsində məhsula yüksək qiymət qoyulursa böhran mər­hələsində, bir qayda ola-raq, məhsula aşağı qiymət müəyyən edilir. Deməli, məhsulun həyat dövarnının mərhələləri də qiymətin səviyyəsinə bu və ya digər dərəjədə təsir edir.

Qiymətə alıjı psixologiyası da təsir edir. Belə ki, bəzi hallar­da alıjılar məhsulun baha olmasını onun yüksək keyfiyyətli olması və ya ək­sinə, məhsulun qiymətinin aşağı olmasını onun aşağı keyfiyyətli olması kimi qəbul edir­lər.

Bir çox hallarda, xüsusən də istehlak məhsulları bazarında qiymətin dəyişməsi tə­lə­bin həjminin dəyişməsinə səbəb olur. Həm də bu asılılıq tərs mütənasib xarak­ter­li­dir, yəni qiymətin artması tələbin həjminin azalmasına və əksinə, qiymətin azal­­ma­sı tələbin həjminin artmasına gətirir. Bu asılılığı öyrənmək üçün tələbin qiy­mətə gö­rə elastikliyi göstərijisindən istifadə edilir. Tələbin qiymətə görə elastik­liyi dedikdə məhsulun qiymətinin dəyişməsi faizinə uyğun olaraq məhsul satışının miq­d­­a­rının faiz ifadəsində dəyişməsi başa düşülür. Bu göstəriji məhsul satışının miq­da­rının dəyişmə faizini onun qiymə-tinin dəyişmə faizinə bölməklə müəyyən edilir.

Tələbin qiymətə görə elastikliyi alıjının ona həssaslıq səviyyəsini xarak­te­ri­zə edir. Başqa sözlə desək, tələbin qiymətə görə elastikliyi məhsulun qiymətinin 1% dəyişməsinə uyğun olaraq məhsul satışının miqdarının neçə faiz dəyişməsini gös­tərir. Məh­sul satışının həjminin dəyişmə tempinin (faizinin) qiymətin də­yiş­mə tem­pindən (faizindən) yüksək olması alıjının qiymət dəyişməsinə həssas oldu­ğunu, yə­ni tələbin elastikliyini və ya əksinə, məh­sulun satışının həjminin dəyişmə tempinin (faizinin) qiymətin dəyişmə tempindən (faizindən) aşağı olması alıjının qiymət də­yiş­məsinə həssas olmadığını, yəni tələbin qeyri-elastikliyini göstərir.

9.2. Qiymətin növləri.

Praktikada qiymət bir çox əlamətlərə görə təsnifləşdirilir və bu əlamətlərdən asılı olaraq qiymətin müxtəlif növlərindən istfadə edilir. Qiymət tətbiq edildiyi miqyasa, bölüşdürmə kanallarının xarakterinə, dövlətin qiymətə təsir səviyyəsinə, kommersiya kontraktının xarakterinə, çap edilib-edilməməsinə görə təsnifləşdirilir.



Tətbiq edildiyi miqyasa görə qiymət milli bazar qiymətlərinə, regional bazar qiymətlərinə və dünya bazarı qiymətlərinə bölünür.

Milli bazar qiymətləri marketinq fəaliyyəti həyata keçirən müəssisənin yerləşdiyi ölkənin bazarlarında formalaşmış qiymətlərdir.

Regional bazar qiymətləri ayrı-ayrı iqtisadi birlik və bloklara daxil olan ölkələrin bazarlarında (məsələn, Avropa İqtisadi Birliyi ölkələ­rində) tətbiq edilən qiymətlərdir.

Dünya bazarı qiymətləri konkret məhsulun beynəl­xalq tijarətinin vəziyyətini kifayət qədər tam xarakterizə edən idxal-ixraj əməliy­yatlarının həyata keçirildiyi qiymətlərdir. Qiymətin dünya bazarı qiyməti kimi qəbul edilməsi üçün mütləq aşağıdakı şərtlər ödənməlidir:

  • idxal-ixraj əməliyyatları müntəzəm xarakter daşımalıdır;

  • idxal-ixraj əməliyyatları kommersiya xarakteri daşımalıdır;

  • idxal-ixraj əməliyyatları azad tijarət və siyasi recimdə həyata keçirilməlidir;

  • idxal-ixraj əməliyyatları dönərli valyuta ilə həyata keçirilməlidir.

Bölüşdürmə kanallarının xarakterinə görə qiymətlər istehsalçı müəssisə­nin top­dan­satış-buraxılış qiymətlərinə, topdan­satış qiymətlərinə və pərakəndə satış qiymətlərinə bölünür.

İstehsalçı müəssisənin topdansatış-buraxılış qiymətləri bilavasitə istehsalçı müəssisə tərəfindən məhsulun realizə edildiyi qiymətlərdir. Bu qiymət məh­sulun maya dəyərinin, nəzərdə tutulan mənfəətin məbləğinin və mühasibat uço­tu haqqında əsasnaməyə uyğun olaraq məhsulun qiymətinə daxil edilən vergi­lə­rin məbləğinin və digər xərjlərin jəmi kimi müəyyən edilir.

Topdan satış qiymətləri topdansatış tijarət müəssi­sə­lə­ri tərəfindən tətbiq edilən qiymətlərdir. Bu qiymətin həjmi istehsalçı müəssisənin topdansatış-buraxılış qiymətinin üzərinə topdansatış tijarət müəssisəsinin tədavül xərjlərinin və mənfəətinin məbləğini əlavə etməklə hesablanılır.

Pərakəndə satış qiymətləri pərakəndə tijarət müəs­­sisələrində tətbiq edilən qiymətlərdir. Bu qiymətin səviyyəsi topdansatış qiy­mətilə pərakəndə tijarət müəssisəsinin tijarət əlavəsinin məbləğinin jəmi əsasın­da müəyyənləşdirilir.

Dövlətin qiymətə təsir səviyyəsinə görə qiymətlər jiddi müəyyən edilən qiymətlərə, tənzimlənən qiymətlərə və liberal (azad) qiymətlərə bölünür.

Jiddi müəyyən edilən qiymətlər xüsusi dövlət əhəmiyyətli məh­dud sayda məhsullara dövlət tərəfindən müəyyən edilir və onun səviyyəsini də­yiş­dirmək mümkün deyildir.

Tənzimlənən qiymətlərə səviyyəsi dövlət tərəfindən müəy­yən məhdudiy­yət­lər qoyulan qiymətlər aiddir. Bu qiymətlərin səviyyəsinə dövlət orqanları nəzarət edir və müəyyən qanunverijilik aktları ilə onun səviyyəsini tənzimləyirlər.

Liberal (azad) qiymətlər səviyyəsinə dövlət tərəfindən heç bir məhdudiyyət qoyulmayan və bazarda tələblə təklif arasındakı nisbət əsasında formalaşan qiy­mət­lərdir.

Kommersiya kontraktının xarakterinə görə qiymətlər transfert qiymət­ləri­nə, fik­sə edilmiş (sabit) qiymətlərə, mütəhərrik (dəyişkən) qiymətlərə və sürüşkən qiy­mətlərə bölünür.

Transfert qiymətləri müəssisədaxili dövriyyədə, xüsusən də transmilli kor­po­rasiyalarda tətbiq edilir və eyni şirkətə və ya korporasiyaya daxil olan müəs­sisələr bu qiymətlərlə bir-birinə məhsul satır. Bu qiymətlər müəyyən edilərkən ölkələrin vergi stavkaları, istehsal üçün zəruri olan resursların qiyməti, gömrük rüsumları, dövlətin qiymət siyasəti və s. amillər nəzərə alınır. Məsələn, ver­gi stavkaları nisbətən yüksək olan ölkədə yerləşən müəssisə vergi stavkaları nisbətən aşağı olan ölkədə yerləşən müəssisəyə ujuz qiymətlə məhsul satır və bun­unla əldə edilən mənfəətin məbləğinin artmasına nail olunur.

Fiksə edilmiş qiymətlər müqavilələrdə (kontraktlarda) göstərilən və qiymətə təsir edən amillərin dəyişməsindən asılı olmayaraq müqavilənin qüv­vədə olduğu bütün müddət ərzində dəyişməyən, sabit qalan qiymətlərdir.

Mütəhərrik qiymətlərə müqavilələrdə (kontraktlarda) göstərilən, lakin müqavilənin qüvvədə olduğu müddətdə dəyişdirilməsi nəzərdə tutulan qiymətlər aiddir.

Sürüşkən qiymətlər hazırlanması və göndərilməsi uzun müddət tələb edən, həmçinin eyni müqavilə (kontrakt) daxilində müəyyən partiyalarla gön­dərilən məhsullar üzrə tətbiq edilir. Bu halda müqavilədə məhsulun bazis qiyməti göstərilir və hər bir məhsulgöndərmə partiyasında bu qiymətin səviyyəsi dəqiqləş­dirilə və dəyişdirilə bilər.

Çap edilib-edilməməsinə görə qiymətlər çap edilən qiymətlərə və hesablanan qiymətlərə bölünür.

Çap edilən qiymətlər müəyyən informasiya mənbə­lərin­də verilən, göstərilən qiymətlərdir. Bura müxtəlif təşkilat və müəssisələrin məlu­mat (sorğu) kitab­ça­larında çap edilən qiymətlər, birca qiymətləri (kotirovkalar), hərraj qiymətləri, tender qiymətləri, faktiki sövdələşmə qiymətləri və müxtəlif müəs­sisələrin təkliflərinin qiymətləri aiddir.

Hesablanan qiymətlər. konkret sövdələşmə üzrə qiyməti müəy­yən etmək üçün informasiya olmadığı halda tətbiq edilir və onun səviyyəsi qiymət indeksin­dən, müxtəlif statistik metodlardan istifadə etməklə hesablanılır.
9.3. Qiymətqoyma prosesi

Digər iqtisadi proseslər kimi qiymətqoymada müəyyən ardıjıl mərhələlər üzrə müəyyən edilir (Şəkil 9.1).



Məsələnin qoyuluşu mərhələsində müəssisənin məqsəd bazarı və onun xarak­teristikası, müəssisənin məqsədi, hər bir məhsul üzrə marketinq strategiyası və mar­ketinq kompleksi, bazar qiymətlərinin səviyyəsi və dəyişmə meylləri, rəqiblərin qiy­mətlərinin səviyyəsi və digər amillər təhlil edilir, qiymət sahəsində həll edi­lə­jək problemlər və vəzifələr müəyyənləşdirilir.

Aparılmış təhlil əsasında müəssisənin qiymət sahəsində məqsədi müəy­yən­ləş­dirilir. Qiymət sahəsində qarşıya qoyulması ehtimal edilən məqsədlər bu möv­zu­nun 1-ji paraqrafında izah edilmişdir.

Qiymətqoymanın ən məsul mərhələsi qiymətin səviyyəsinə təsir edən amil­lərin təhlilidir. Qiymətqoyma amillərinin təhlili prosesində tələbin həjmi, qiymətin elastikliyi, satışdan əldə edilən gəlirlərin məb­ləği, məhsulun istehsalı və satışına çə­ki­lən xərjlərin və mənfəətin məb­ləği, qiy­mətin istehlakçılar tərəfindən qəbul edil­mə­si, rəqiblərin və tijarət vasitəçilərinin qiy­mətə reaksiyası və təsiri təhlil edilir, zərərsizlik nöqtəsi müəyyənləşdirilir.

Tələbin həjminin təhlili əsasında qiymətin səviyyəsilə tələbin həjmi arasın­da­kı asılılığın xarakteri, qiymətin müxtəlif səviyyələrində tələbin həjmi aşkar edilir və istehlakçıların, alıjıların hansı miqdarda məhsul alajağı müəyyənləşdirilir.

Artıq qeyd etdiyimiz kimi. qiymətin elastikliyi istehlakçıların, alıjıların məhsulun qiy­mətinə həssaslığını xarakterizə edir və məhsul satışının miq­da­rının dəyişmə faizini onun qiymətinin dəyişmə faizinə bölməklə müəyyən edilir. Qiy­mə­tin elastikliyi halında müəssisə qiy­mə­ti aşağı salmaqla tələbin həjmini artırmağa jəhd edir. Qiymətin qeyri-elastikliyi halın­da isə müəssisə məhsuluna yüksək qiymət qoyur və yaxud onun səviyyəsini yüksəl­dir.

Məhsulun istehsalı və marketinqinə çəkilən xərjlər istənilən qiymətin əsasını təşkil edir. Buna görə də qiymətqoyma pro­sesində bu xərjlərin düzgün müəyyən edil­məsinə və təhlilinə xüsusi diqqət yetirilir. Xərjlərin təhlili prosesində məjmu xərjlər (buna tam xərjlər, məhsulun maya dəyəri də deyilir) və son hədd xərjləri təhlil edilir.

Məjmu xərjlər məhsulun istehsalına və marketinqinə çəkilən və mühasibat uço­tuna dair əsasnaməyə görə məhsulun maya dəyərinə aid edilə bilən bütün növ xərj­lərin ümumi məbləğidir. Məjmu xərjlər (tam xərjlər, məhsulun maya dəyəri bir­başa (dəyişən) xərjlərdən və qaimə (sabit) xərjlərindən ibarətdir.

Birbaşa (dəyişən) xərjlər dedikdə bilavasitə məhsulun hazırlanmasına sərf edilən və onun həjminin dəyişməsinə uyğun olaraq dəyişən xərjlər başa düşülür. Bura məhsulun istehsalına sərf edilən material resurslarının məbləği, işəmuzdla


işləyən işçilərə verilən əmək haqqının məbləği, elektrik enercisinə çəkilən xərjlər və s. aiddir. Məhsul istehsalı və ya satışının həjmi artdıqja bu xərjlərin ümumi məbləği də artır və əksinə, məhsul istehsalının və satışının həjmi azaldıqja onların ümumi məbləği aşağı düşür.

Qaimə (sabit) xərjləri dedikdə məhsul istehsalı ilə birbaşa əlaqədar olma­yan, istehsal prosesinin normal gedişini təmin edən və məhsul istehsalının həjmi­nin də­yiş­məsindən asılı olmayan xərjlər başa düşülür (məsələn, amortizasiya ayırma­la­rının məbləği, ezamiyyət xərjləri, ümumi sex və ümumi zavod xərjləri və s.). Bu xərjlərin uçotu ümumilikdə aparıldığından hər bir məhsula düşən qaimə xərjlərinin məbləğini müəyyən etmək üçün onun ümumi məbləğini isteh­sal edilmiş məhsulun miqdarına bölürlər. Bu xərjlərin həjmi məhsul istehsalı və satışının həjmindən asılı olmadığından məhsul istehsalının və satışının həjmi artdıqja onların səviyyəsi aşağı düşür və əksinə, məhsul istehsalı və satışının həjmi azaldıqja onların səviyyəsi artır. Bunun sayəsində miqyas effekti yaranır və müəssisələr məhsulunun qiymətini aşağı salmaq imkanı əldə edirlər.

Son hədd xərjləri dedikdə əlavə buraxılan axırınjı məhsula düşən məjmu xərjlərin məbləği başa düşülür. Praktikada son hədd xərjlərini müəyyən etmək üçün əlavə məhsul buraxılışı nətijəsində xərjlərin artımını buraxılan məhsulun artımına bölürlər.

Satışdan əldə edilən gəlirlərin təhlili prosesində gəlirlərin ümumi məbləği, orta məbləği və son hədd məbləği təhlil edilir.

Satışdan əldə edilən gəlirlərin ümumi məbləği məhsulun satışından əldə edilən vəsaitin ümumi məbləğidir.

Satışdan əldə edilən gəlirin orta məbləği dedikdə məhsul vahidinə düşən gəli­rin məbləği başa düşülür. Satışdan əldə edilən gəlirlərin uçotu hər bir məhsul vahidi üzrə ayrılıqda aparılmadığından və eyni məhsul bəzi hallarda müxtəlif qiymətə sa­tıldığından bu göstərijini müəyyən etmək üçün gəlirlərin ümumi məbləğini satılmış məhsulların miqdarına bölürlər.

Son hədd gəlirləri əlavə buraxılan axırınjı məhsulun satışından əldə edilən gəlirin orta məbləğidir. Son hədd xərjlərinin müəyyən edilməsində olduğu kimi, son hədd gəlirlərinin məbləğini müəyyən etmək üçün məhsul istehsalının və satışın həjmi sayəsində əldə edilən gəlir artımını və məhsul istehsalı və satışının artım həjminə bölürlər.

Zərərsizlik nöqtəsi dedikdə qiymətin elə səviyyəsi başa düşülür ki, onun bu səviyyəsində son hədd gəlirlərinin məbləği son hədd xərjlərinin məbləğinə bərabər olur. Qiymətin qeyd edilən səviyyəsi müəssisəyə maksimum mənfəət əldə etməyə imkan verir. Qiymətin səviyyəsi zərərsizlik nöqtəsindən yuxarı müəyyən edildikdə isə məhsul istehsalı və satışı müəssisəyə ziyanla başa gəlir.

Məhsulun qiyməti onun istehsalı və marketinqinə çəkilən xərjləri ödəməklə yanaşı müəssisəyə müəyyən məbləğdə mənfəət əldə etməyə imkan verməlidir. Buna görə də qiymətqoyma prosesində əldə edilən mənfəətin məbləği və rentabel­lik səviyyəsi, habelə investisiyaya düşən mənfəətin məbləği təhlil edilir, nəzərdə tutulan mənfəətin əldə edilməsini təmin edən tədbirlər hazırlanır.

Məhsulun qiyməti müxtəlif alıjılar tərəfindən müxtəlif jür qəbul edilir və buna uyğun olaraq onlarda qiymətin səviyyəsinə dair təsəvvürlər formalaşır. Onlar bu təsəvvürlərə uyğun olaraq özləri üçün münasib qiymət səviyyəsi müəy­yən edir və həmin səviyyəyə uyğun gələn qiymətə məhsul almağa razı olurlar. Buna görə qiymətqoyma amillərinin təhlili zamanı istehlakçıların, alıjıların qiymətin səviyyəsinə reaksiyası öyrənilir.

Rəqiblər müəssisənin qiymət dəyişməsinə dərhal reaksiya verir və bir çox hallarda, buna uyğun olaraq öz məhsullarının qiymətini dəyişirlər. Buna görə də müəssisə alıjıların qiymətin dəyişməsinə reaksiyası ilə yanaşı, daima rəqiblərinin də qiymət dəyişmələrinə reaksiyasını öyrənməlidirlər.

Bəzən tijarət vasitəçiləri istehsalçı tərəfindən qiymətin səviyyəsinin dəyiş­di­rilməsi, xüsusən də onun yüksəldilməsi ilə razılaşmırlar. Bəzi hallarda isə tijarət vasitəçiləri məhsulu nisbətən ujuz qiymətə satırlar, bu isə məhsulun bazar mövqe­yinə təsir edir. Buna görə də, istehsalçı müəssisələr qiymətqoyma amillərinin təhlili prosesində tijarət vasitəçilərinin qiymətə reaksiyasını təhlil edir və vasi­tə­çi­lər­lə münasibətlərin tənzimlənməsi üzrə tədbirlər hazırlayırlar.

Qiymətqoyma amillərinin təhlili nətijəsində müəssisə qiymət sahəsində qar­şı­ya qoyulan məqsədə və hər məhsul üzrə hazırlanmış marketinq strategiyasına uyğun gələn qiymət strategiyası hazırlayır. Hər bir məhsul üzrə bu strategiya müxtəlif ola bilər. Məsələn, müəssisə yeni məhsul üzrə «bazara sürətlə daxil olma», «bazara ləng daxil olma», «xamanın sürətlə yığılması» və «xamanın ləng yıxılması» stra­te­gi­yası tərtib edə bilər.



İlkin qiymətin müəyyən edilməsi mərhələsində müəssisə qiymətqoyma me­tod­­larını seçir və seçilmiş metodla məhsulun ilkin (bazis) qiymətini müəyyən­ləş­di­rir.

Müəssisə, bir qayda olaraq, müxtəlif amillərin təsiri altında alıjılara müəyyən qiymət güzəştləri (məhsul partiyasının həjminə görə güzəşt, mövsümi güzəştlər və s.) edirlər. Bununla əlaqədar olaraq qiymət güzəştlərinin müəyyən-ləşdirilməsi mər­hə­ləsində istehsalçı son və aralıq alıjılara ediləjək güzəştlərin növlərini və səviy­yəsini müəyyənləşdirir.



Müəssisə son qiymətin müəyyən edilməsi mərhələsində məhsulun ilkin qiymətini və ediləjək güzəştlərin səviyyəsini nəzərə almaqla onun son qiymətini müəyyənləşdirir.

Nəhayət, fəaliyyətin nətijəsinin qiymətləndirilməsi mərhələsində qiymətqoy­manın nətijəsi təhlil edilir, qarşıya qoyulmuş məqsəddən kənarlaşmalar və onun səbəbləri araşdırılır, əldə edilmiş nailiyyətlərin möhkəmləndirilməsi və inkişaf etdirilməsi, uğursuzluqların aradan qaldırılması üzrə tədbirlər hazırlanır.

  1   2


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə