MƏnaziLÜs-saliKİn azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu axund haci ağAMİRZƏ ƏBDÜLKƏRİm ağa badikubi




Yüklə 2.79 Mb.
səhifə5/17
tarix11.03.2016
ölçüsü2.79 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
İlik və qan necə xəlq olunub?
Yə Müfəzzəl, nə səbəbə bu rəqiq olan ilik lülə kimi sümü­gün içində qərar verilüb. Bu degil məgər bu cəhətə ki, o ilik o yer­də məhfuz qalıb, sayir üzvlərə müntəsir olmuya. Və nə sə­bə­­bə bu cari olan qan damarların içində qərar verilib, su zərfin içində olan kimi? Bu deyil məgər məhfuz qalıb bədənin sayir üzv­lərinə pərakəndə olmaya? Və nə səbəbə dırnaqlar bar­maq­la­rın başında qərar verilib? Bu deyil məgər ki, barmaqları sax­la­maq üçün və həm də iş görəndə müəyyən olmağa? Və nə sə­bə­­bə qulağın suraxı piç-piç olub həbsxanə kimi? Bu degil mə­gər bu cəhətə ki, hava səsi qulağa daxil edəndə o piçlərdə bir qə­­dər şiddətdən düşsün? Ta ki, qulağın pərdəsinə sadəmə ol­ma­­sın? Və nə səbəbə insanın əyləşən yeri ətli olub? Bu degil mə­­gər bu cəhətə ki, əgləşəndə yerdən əziyyət və ağrı gör­mə­sin? Görməzmisən ki, o kəsin ki, cismi zəif və əti az olanda əy­­lə­şəndə yerdən necə mə’ləm olur?

Kimdir insanı zukur və ənas qılan? Məgər o kəs ki, onu nəsl­­dar qərar verib. Və kim onu nəsildar qərar verib? Məgər o kəs ki, onu arzumənd qərar verib. Kim onu arzumənd qərar ve­rib? Məgər o kəs ki, əməl aləti verib. Və kim ona aləti-əməl ve­­rib? Məgər o kəs ki, onu əməl edən xəlq edib. Və kim onu əməl edən xəlq edib? Məgər o kəs ki, onu möhtac qərar verib. Və kim onu möhtac qərar verib? Məgər o kəs ki, ona ehtiyac sə­bəbləri mühəyya qılıb və kim ona ehtiyac səbəbləri mühəyya qılıb? Məgər o kəs ki, onun ehtiyacına kəfeyl olub işinin isla­hı­na müəyyən olub. Və kim ona fəhm və dərrakə verüb? Mə­gər o kəs ki, onun üçün cəzanı vacib qılıb. Və kim çarə tərıqəsi ona təlim edüb? Məgər o kəs ki, ona qüvvə verib. Və kim ona qüv­və verib? Məgər o kəs ki ona hüccət təmam edib. Kim ona ki­­fayət edib qüvvəsi çatmayan şeydə? Məgər o kəs ki, onun şük­­­rünü əda etmək olmaz. Fikir ver diqqətilə dedigim mətləbə. Ayə, bu nizam və bu tərtib ehmal üzrə olmaqı mə’qul olurmu?
بقية حديث شريف
اصف لك لأن يا مفضل الفؤاد اعلم ان فيه ثقباً موجهة نحو الثقب التى فى الريه تروح عن الفؤاد حتى لو اختلفت تلك الثقب و تزأيل بعضها عن بعض لما وصل الروح الى الفؤاد و لهلك الانسان أفيستجيز ذو فكر و روية ان يزعم ان مثل هذا يكون بالا همال و لايجد شاهداً من نفسه ينزعه عن هذا القول؟ لو رأيت فرداً من مصراعين فيه كلوب اكنت تنوهم انهم جعل كذلك بلا معنى بل كنت تعلم ضرورة انه مصنوع يلقى فردا آخر فتبرزه ليكون فى اجتماعهما ضرب من المصلحة و هكذا تجد الذكر الحيوان كأنه فرد من زوج مهيا من انثى فيلتقيان لمافيه من دوام النسل و بقائه قتبا و خيبة و تعساً لمنتحلى الفلسفة كيف عميت قلوبهم عن هذه الخلقة العجيبة حتى انكروا التدبير و العمد فيها؟ لوكان فرج الرجل مسترخيا كيف كان يصل الى قعر الرحم حتى يفرغ النطفة فيه و لو كان منعظا ابدا كيف كان الرجل يتقلب فى الفراش أويمى بين الناس وشئ شاخص امامه؟ ثم يكون فى ذلك مع قبح المنظر تحريك الشهوة فى كل وقت من الرجال و النساء جميعا فقدر الله جل اسمه ان يكون اكثر ذلك لايبدو للبصر فى كل وقت ولا يكون على الرجال منه مؤونة بل جعل فيه القوة على الانتصاب وقت الحاجة الى ذلك لما قدر ان يكون فيه دوام النسل و بقاؤه.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Qəlbin xilqəti
Vəsf edim sənin üçün əlan, yə Müfəzzəl, bunu bilgilən ki o yürəgdə bir suqbə var, yəni, dəlik. Müqabildir o suqbə ilə ki, ağ cigərdə var. Həmən suqbədən nəsim gəlib yürəgin suq­bə­sin­­dən yürəgin içinə daxil olur. Əgər bu iki suqbə biri-birilə mü­­qabil olmasa, hər ayinə nəsim yürəgə daxil olmaz, insan fö­rən həlak olar. Ayə, bir kəsin ki, əqli ola, fikir verə bilə əsrara, gü­­man edər ki, bunlar ehmal yüzrə olub. Və belə şəxs öz nəf­sin­də dərk etməzmi ki, bu qövlə qail olmaq qəbihdir? Əgər bir lən­gə qapı görəsən ki, o ləngədə kəllub olmuş ola. Aya, gü­man edəsən ki, bu bicəhət və bimə’na belə olub. Bəlkə yə­qi­nan de­yərsən ki, bunu bu hey’ətdə qərar veriblər ki, bir ləngə di­­gə­ri­lə cift ola. İkisinin ictimaində bir məsləhət riayət olu­nub­dur. Və habelə, heyvanatdan bir ərkək görəndə bunu dərk edə­sən ki, bunun bir diri cifti vardır ki, onların ictimaindən davam və bə­qayi- nəsil olur. Yas və həlak olsun fəlasifənin təriqəsinə ge­­dən­lərə kud olub onların qəlbləri bu xilqət əcibənin icra­rın­dan. Hət­ta tədbiri və hikməti inkar ediblər. Və indi fikir ver o hik­mə­tə ki, zükur insanların aləti-ruculiyyətində amal olun­muş­­dur. Pəs əgər kişinin aləti süst salxaq ola, nütfəni rəhmün içi­­nə ne­cə daxil edər? Və əgər daiman nauz halında ola, rəxt­xab­­da ne­cə sağa-sola və üzü üstə düşə bilər lazım olanda? Və əla­və, in­san­lar arasında necə gəzə bilər, o halda ki, bir uzun şey qa­ba­ğın­da qalxıbdır? Və əlavə onu görəndə zükur və əna­sın şəh­vəti daimən hərəkətə gələr. Qəbih mənzərədən əlavə, pəs ha­kim ələl-itlaq belə təqdir edib ki, bu alət əksər övqat gö­zə gö­rün­mə­sin və kişiyə sə’b və müşkül olmasın. Bəlkə qərar ve­­rib ki, ha­cət vəqtində nauz və intisab halında olsun. Ta ba­qa­yi-nə­sil mün­qati olmasın.

المنزل الخامس من منارك السفر الروحانى فى الاكل ما يلحق به
بقية حديث شريف
اعتبر الان يا مفضل بعظيم على الانسان فى مطعمه و مشربه و تسهيل خروج الاذى اليس من حسن التقدير فى بناء الداران يكون الخلاء، فى استر موضع فيها فكذا جعل الله سبحانه المنفذ المهيأ للخلاء من الانسان فى استر موضع منه، فلم يجعله باززا من خلقه ولا ناشرا من بين يديه، بل هو مغيب فى موضع غامض من البدن، مستور محجوب يلتفى عليه الفخذان و تحجبه الاليتان بما عليهما من اللحم فيوا ريانه فاذا احتاج الانسان الى الخلاء و جلس تلك الجلسة الفى ذلك المنفذمنه منصباً مهيئا لانحدار الثقل.

Ruhani səfər, mənzillərindən beşinci mənzil
Yemək, yeməkdə olan hikmət
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Mülahizə qıl, yə Müfəzzəl, insanda olan neməti-əzməni ye­­mə­gində, içməgində və fazlatın əshəl vəchilə xaricə çıx­ma­ğın­­da. Ayə, bu yaxşı degil ev bina edəndə ki, onun xilasını o bi­­na­nın məxfiraq yerində qərar verələr. Habelə, Allah-təala qə­rar ve­rib o münfəzi ki, fazlatın xaric olmaqı üçün. Mühəyya qı­lıb bə­dənin məxfi yerində və qərar verməyib onu açıq və in­sa­nın qa­bağında. Bəlkə bədənin bir məstur və örtülü yerində ki, iki ran və əlyələr ki, dəxim ətlidir, onu məhcub qılıbdır. Zə­ma­nı ki, insanın xəlaya ehtiyacı olur, əyləşir o əyləşməyi ki, xu­ruci-fazla üçün. Əyləşərlər pəs o vəqtdə, o münfəz bariz olub, fazlat əshəl vəchilə xaric olar.
بقية حديث شريف
فكر يا مفضل فى هذه الطواحن التى جعلت للانسان فبعضها حداد لقطع الطعام و قرضه و بعضها عراض لمضغه و رضه فلم ينقص واحد من الصفتين اذا كان محتاجا اليهما جميعا.

تامل و اعتبر بحسن التدبير فى خلق الشعر و الاظفار فانهما لما كانا مما يطول و يكثر حتى يحتاج الى تخفيفه اولا فاولا جعلا عديمى الحس لئلا يولم الانسان الاخذ منهما ولوكان قص الشعر و تقليم الاظفار مما يوجد له مسى من ذلك لكان الانسان من ذلك بين مكروهين اما ان يدع كل واحد منهما حتى يطول فيثقل عليه واما ان يخففه بوجع و الم يتالم منه قال المفضل: قلت فلم لم يجعل ذلك خلقة لا يزيد فيحتاج الانسان الى النقصان منه فقال



: ان لله تبارك اسمه فى ذلك على العبد نعماً لا يعرفها محمد عليها اعلم ان آلام البدن وادواءه تخرج بخروج الشعر فى مسامه و بخروج الاظفار من انا ملها، و لذلك امر الانسان بالنورة و خلق الراس وقص الاظفار فى كل اسبوع ليسرع الشعر و الاظفار فى النبات فتخرج الآلام و الادواء بخروجها و اذا طالا تحير اوقل خروجهما فاحتبست الآلام والادواء فى البدن فاحدثت عللا و اوجاعاً، ومنع مع ذلك الشعر من المواضع التى يضر بالانسان ويحدث عليه الفساد و الضيث فى الفرج المزأة او على ذكر الرجل الم يكن رر لونبت الشعر فى العين الم يكن سيعمى البصرولونبت فى الفم الم يكن سيغص على الانسان طعامه و شرابه ولونبت فى باطن الكف الم يكن سيعوقه عن صحة اللمس و بعد الاعمال فلو عليهما لذة الجماع فانظر كيف تنكب الشعر هذه المواضع لما فى ذلك من المصلحة ثم ليس هذا فى الانسان فقط بل تجده فى لبهائم و السباع و سائر متنا سلات فانك ترى اجسا مهن مجللة بالشعر و ترى هذه المواضع حالية منه لهذا السبب بعينه؛ فتأمل الخلقة كيف تتحرز وجوه الخطأ و المضرة و تأتى بالصواب و المنفعة.

Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Tükdə, diş və dırnaqda olan hikmətlər
Fikir eylə, yə Müfəzzəl, bu dişlərə ki, insan üçün mühəyya olub, bəzisi itidir, təamı kəsməkə və bəzisi ərizdir təam əz­mə­yə. Çünki bu iki qismə insanın ehtiyacı var. Heç naqis ol­ma­yıb­dır. Təəmmül edib ibrət götür tükün və dırnaqların bit­mə­yi­nə. Çünki, bunlar tulani olan şeylərdir. Ehtiyac düşəcəkdir on­la­rın təxfifinə vəqt-bivəqt qərar verildi onlar bihiss ki, onları təx­fif edəndə insana əziyyət və ağrı olmasın. Pəs əgər onlarda hiss olsa idi insan iki əziyyətin arasında qalardı. Ya gərək tü­kü, dırnağı kəsməyə idi, ta ki, tul olub insana səqil və kəsif na­tə­miz ola idi, ya kəsə idi, ağrısına mübtəla ola idi. Müfəzzəl deyir: Mən dedim, nə üçün əsil xilqətdə belə olmadı ki, bunlar zayid olmaya idi ki, ta təxfifə ehtiyac olmaya idi. Buyurdu Həzrət (ə) ki, Allah-Təalə üçün bəndələrdə nemətlər vardır ki, on­ları bən­də­lər heç bilməzlər ki, ta Allaha həmd və şükr edə­lər. Bilgilən ki, bədəndə dərdlər vardır ki, tüklərin məsa­mə­tin­dən çıxmağıyla və dırnaqların barmaqların başından çıx­ma­ğıy­la o dərdlər bədən­dən xaric olar. Və bu səbəbədir ki, insan nu­rə­yə, başını qırx­ma­ğa və dırnağını kəsməyə hər həftədə mənur olub ki, ta ki, tük və dırnaq tez-tez bitə. Bədənin xəstəlikləri on­lar ilə bədən­dən xaric ola ki, əgər onları təxfif etmiyələr mü­tə­həyyir qalıb xa­ricə çıxmazlar. O xəstəliklər bədəndə həbs olub çox illətlərə və hadisələrə səbəb olallar. Məazalikə bə­də­nin bəzi üzvlərində tü­kün bitməyinə mane olub zira ki, o yer­lər­də tükün vücudi in­sanda zərər və fəsada səbəb olar. Pəs əgər gözün içində tük bit­sə, idi, aya göz kor olmazdımı? Və əgər ağı­zın içində bitsə idi, təam və şərab insana münəğğəs olardı. Və əgər əlin içində bit­sə idi, sihhate-lamisa mane olmazdımı? Və bəzi ə’mala ayıq olmazdımı? Və əgər ünsənin fərcində, ya zü­kurun alətində bit­sə idi, ayə, cimanın ləzzətinə mane de­yil­di­mi. Pəs bax gör necə xa­li olub bu yerlər tükdən o məsləhət sə­bəbinə və əlavə bu mət­ləb insana məxsus degil. Bəlkə sayir bə­həyim, siba, hər mü­tə­nasil heyvanat həm belədir. Görürsən on­ları tamam bədən­lə­ri­ni tük örtüb. Lakin fəqət məzkur üzvlər tükdən xalidir. Bu sə­bəbə beeyne. Pəs təəmmül eylə xilqətdə gö­rüncə xətadan və zərərdən ehtiraz qılıb savab və mənfəətə ria­yət qılıb.
بقية حديث شريف
انّ المانية و اشبا ههم حين اجتهدوا فى عيب الخلقة و العمد عابوا الشعر النابت على الركب و الابطين و لم يعلموا ان ذلك من رطوبة تنصب الى هذه المواضع فينبت فيها الشعر، كما ينبت الشعب فى مستنقع المياه؛ افلاتراى الى هذه المواضع استر واهيأ لقبول تلك الفضلة من غيرها؟ ثم ان هذه تعد مما يحمل الانسان من مؤونة هذا البدن و تكاليفه لماله فى ذلك من المصلحة فان اهتمامه بتنظيف بدنه و اخذ ما يعلوه من الشعر مما يكسر شرته و يكف عاديه و يشغله عن بعد ما يخرجه اليه الفراغ من الاشر و البطالة. تأمل الريف و ما فيه من المنفعة فانه جعل يجرى جريانا ىائما الى الفم ليبل الحلق و اللهوات فلايحف فان هذه المواضع لوجعلت كذلك كان فيه هلاك الانسان، ثم كان لايستطيغ يسيغ صلعاما اذا لم يكن فى الفم بلة تنفذه تسهد بذلك المساهدة و اعلم ان الرطوبة مطية الغذاء و قد تجرى من هذه البلة الى الموضع آخر من المرة فيكون فى ذلك صلاح تامّ للانسان ولويبست المرة لهلك الانسان ولقد قال قوم من جهلة المتكلمين و ضعفة المتفلسفين بقلة التميز و قصور العلم لو كان بطن الانسان كهيئة القباء يفتحه الطبيب اذا شاء فيعاين مافيه و يدخل يده فيعالج ما اراد علاجه الم يكن أصلح من ان يكون مصمتا محجوبا عن البصر و اليد لا يعرف مافيه الا بدلا لات غامضة كمثل النظر الى البول و حس العرق ما اشبه ذلك مما يكثر فيه الغلط و الشبهة حتى ربما كان ذلك سبباً للموت فلو علم هؤلاء الجهلة ان هذا لو كان هكذا كان اول ملفيه انه كان يسقط عن الانسان الوجل من الامراضى و الموت و كان يستشعر البقاء و يغتر بالسلامة فيخرجه ذلك الى العتو و الاشر ثم كانت الرطوبات التى فى البطن تترشح و تتحلب فيفسل على الانسان مقعده و مرقده و ثياب بدلته، بل كان يفسد عليه عيسه، ثم انّ المعدة و الكبد و الفؤاد انما تفعل افعالها بالحرارة الغريزية التى جعلها الله محتبسة فى الجوف، فلوكان فى البطن فرج ينفتح حتى يصل البصر الى رؤيه واليد الى علاجه لوصل بردا لهواء الى جوف فهازج الحرارة العريزية و بطل عمل الاحشاء فكان فى ذلك هلاك الانسان افلاترى ان كلها تذهب اليه الاوهام سوى ما جائت به الخلقة خطأ و خطل؟
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Taifeyi-maniyə və onlarin əmsalı səy ediblər xəlqə alə­mi­nin eyiblərini izhar etməkdə. O cümlədən insanın rakəbində bi­­tən tükə eyib ediblər. Və kəza qoltuğunda bitən tükə. Dəxi bil­­məyiblər ki, bu o rütubət səbəbindəndir ki, bədənin sayir üzv­­lərindən bu yerlərə tökülər. Necə ki, su cəm olan yerlərdəki yer islanar, su çəkiləndən sonra o yerdə ələf bitər. İnsanın bə­də­­nində bu rütubətin tökülüb bitməyi üçün bu yerlər məxfi ol­duq­larına görə sayir yerlərdən ənsab və övladır. Və əlavə bə­ra­yin bu mətləb insanın bədənində olan təkalif və zəhəmat məs­lə­­hətinin cümləsindən iddi olunubdur. Zira ki, insanın özünü asu­­də və fariğülbal görəndə ən zərərli olan çox şər adam batar mə­qamına gəlib, batüğyan və təəddi məqamına gəlib özünü bi­ni­yaz bilib mövlasına kərdənkəşlik edər. Bədənində məzkur şey­l­ərin tanzifinə və təxfifinə muğul olmaq ona təəddidən ma­ne olar. Təəmmül eylə gələn ağızın suyuna və onda olan mən­fəə­­tə ki, daimən ağızın içində caridir ta ki, hülqum və ləhvati is­­lada ki, əgər bu üzvlər quruya, insan həlak olar. Sümmə təa­mı yeməkdə əgər ağızda bu su olmasa, təamı çeynəmək və ud­maq mümkün olmaz. Buna şəhadət verir müşahidə. Dəlilə eh­ti­yac yoxdur. Bilgilən ki, rütubət ğəzanın mətiyyəsidir. Və ga­hi olar ki, bu rütubətdən murrənin üstünə tökülər, insanın bö­yük məsləhətidir. Zira ki, əgər murrə quruya, insan həlak olar. Ağız suyunda olan hikmətlər. Və qövmi mütəkəllimlərin na­dan­larından və fəlasifənin zəiflərindən deyiblər ki, insanın qar­nı açıq olsa idi, qəba kimi ki, təbib açıb içini görə idi, əlini da­xil edib müalicə edə idi, bu yaxşıraqdır. Bundan ki, əlan vardır ki, nə üçün görmək olar və nə bilmək olar ki, içində nə var. Mə­­gər bir parə nişanələrilə ki, çox vəqt ğələt və şübhə olar. Böv­­­­lə baxmaq kimi və ərəqi mülahizə etmək kimi bəsa bu sə­bəb olar insanın həlakına. İnsanin bətni nə sə­bə­bə açıq ol­ma­yir. Pəs əgər insanın qarnı qəba kimi olub hacət vəq­­tində açıla idi müsmit və bağlı olmaqdan islah olardı. Bu na­­danlar bunu de­yiblər ki, əgər belə olsa idi, əvvəlinci fəsad ki, mutəratib olar. Odur ki, insan o surətdə mərəzdən və öl­mək­­dən qorx­ma­yıb salamat olmaqına məğrur olub əşərrə və ba­­tara iqdam edib bi­ləxira tüğyan və iti dərəcəsinə çıxar. Əla­və surəti-məzkurədə qa­rının rütubəti tərəşşöh edib insanın əy­ləş­­diyi biri rəxtixabı və bədənin köhnə libası və zinətli libası dai­­mən yaş və rü­tu­bət­li olub zindəganlıq fasid olar idi. Və əlavə, mə’də, cigər və qəlb öz işlərini hərarəti-variziyyə vasitəsilə əməl edəllər ki, o hə­rarəti Allah-təala insanın cövfində yaradıb. Pəs əgər bətn in­san açıb içinə əl daxil ola, müalicə üçün hər ayinə ha­vanın bu­ru­dəti içəri daxil olub, hərarət və ğərəziyyəyə məm­zuc olub məz­kur mə’dənin və cigərin və qəlbin əməlləri batil olub, in­san həlak olardı. Görməzmisən ki, hər nə insanın vəh­mi­­nə və xə­yalına xilqətin xilafına olan şeylər gələr, təmamən xə­­ta və ba­tildir.
بقية حديث شريف
فكر يا مفضل فى الافعال التى جعلت فى الانسان من الطعم و النوم و الجماع و مدبر فيها قانه جعل لكل واحد منها فى الطباع نفسه محرك يقتضيه و يستحث به فالجوع يقتض الطعم الذى به حياة البدن و قوامة، و الكرى تقتضى النوم الذي فيه راحة البدن و إجمام قواه، و الشبق يقتضي الجماع الذى فيه دوام النسل و بقاوه و لوكان الانسان انما يصير الى اكل الطعام لمعرفته بحاجة بدنه اليه و لم يجد من طباعة شيئا يضطره الى ذلك كان خليقا ان يتوانى عنه احيانا بالتثقل و الكسل حتى ينحل بدنه فيهلك، كما يحتاج الواحد الى الدواء بشيئ مما يصلح تبدنه فيدافع به حتى يؤديه ذلك الى المرض و الموت و كذلك لوكان انما يصير الى النوم بالتفكر فى حاجته الى راحة البدن و اجمام قواه كان عسى يتثا قل عن ذلك فيدمغه حتى ينهل بدنه، ولوكان ا ما يتحرك للجماع بالرغبة فى الولد كان غير يعبد ان يفتر عنه حتى يقل النسل او ينقطع، فان من الناس من لا يرغب فى الولدولا يحفل، به فانظر كيف جعل لكل واحد من هذه الافعال التى بها قوام الانسان وصلاحه متحرك من نفسى الطبع يحركه لذلك ويحده عليه.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
İnsanın əfalında qərar verilən hikmət
Fikir eylə, yə Müfəzzəl, o işlərdə ki, insanda qərar verilib­dir yeməkdən, yatmaqdan, cimadan. Və bax o tədbirə ki, on­lar­­da gözlənib. Bedürüsti ki, qərar verilib bu işlərin hər biri üçün bir mütəhərrik insanın nəfsində ki, iqtiza edər o işi, və hə­­ris edər insanı o işə. Pəs aclıq iqtiza edər yeməyi ki, bədənin hə­yati və qəvamı oniylədir. Və oyaq olmaq iqtiza edər yatmağı ki, bədənin rahatlığı və dincəlməyi onıylədir. Və şiddəti-şəhvət cima iqtiza edər mücamiati ki, davami-nəsl onun ilədir. Pəs əgər insan təam yeməkdə bədənin təama ehtiyacı olmaq cə­hə­ti­nə iqdam edə idi, və olmuya idi, onun təbiətində o şey ki, onu ye­məyə məcbur edə idi, ola bilirdi ki, yeməkdə müsamihə edə idi kəsalətdən ötrü. Ta ki, bədəni zəif bəlkə həlak olar idi. Ne­cə ki, bir şəxsə deyələr ki, filan dəva sənin bədənin üçün na­­fe­dir. Bu şəxs o dəvanı yeməkdə müsamihə edə. Ta ki, bə­də­ni mə­riz olan bəlkə də həlak ola. Və habelə, əgər yatmaqda bə­də­ni rahatlığını və qivanın dincəlməyini göz­li­yə idi. Ola bilidri bə­zi əhənım işlərdən ötrü yatmaqda müsa­mi­hə edə idi. Ta ki, bə­dən zəif, xəfif ola idi. Və həmçinin cimayə iq­dam etmək bi­qa­yi nəsldən ötrü olsa idi təbiətdə ona təhris edən olmaya idi. Ola bilərdi ki, bu əmrə iqdam musamihə edə idi, hət­ta nəsl münqəti ola idi. Bedürüsti ki, insanların bəzisi var­dır ki, öv­la­da rağib degil. Pəs bax gör bu işlər ki, insanın bə­qası və da­va­mi-nəsl onlar ilədir, hər biri üçün insanın təbiə­tin­də bir mü­hər­rik qərar verib ki, qəhran insanı o işə vadar edir ki, mə­qa­sidi-məz­kurə fövt olmuya. Yenə demək olar ki, bunlar be­hik­mət və eh­mal üzrə cari olub.
بقية حديث شريف
و اعلم ان فى الانسان قوى اربعاء قوة جاذبة تقبل الغذاء و تورده على المعدة و قوة ممسكة تحبس الطعام حتى تفعل فيه الطبيعة فعلها و قوة هاضمة و هى التى تطبخه تستخرج صفوه و تبشه فى البدن، و قوة دافعه تدفعه و تحدر الثقل الفاضل بعد أخذ الهاضمة حاجتها ففكر فى تقدير هذه القوى الاربعة التى فى البدن و افعالها و تقديرها للحاجة اليها و الارب فيها، و ما فى ذلك من التدبير و الحكمة و لو لا الجاذبة كيف يتحرك الانسان لطلب الغذاء التى بها قوام البدن و لولا الماسكة كيف كان يلبث الطعام فى الجوف حتى تهضمه المعدة ولولا الهاضمة كيف كان ينطبخ حتى- يخلص منه الصفو الذى يغذوا البدن و يسدخلله ولولا الدافعة كيف كان الثفل الذى تخلفه الهاضمة يندفع ويخرج اولا فأولا؟ افلاترى كيف وكل الله سبحانه بلطيف نعه و حسن تقديره هذه القوى بالبدن و القيام00 بمافيه صلاحه؟ و سأ مثل لك فى ذلك مثالا ان البدن بمنزلة دار الملك، و له فيها حشم و صبية و قوام موكلون بالدار فواحد لأقضأء حوائج الحشم و ايرادها عليهم و آخر لقبض ما يرد و خزنه إلى أن يعالج ويهيأ، و آخر لعلاج ذلك و تهيئته و تفريقه، و آخر لتنضيف ما في الدار من الأقذار و إخراجه منها؛ فا لملك في هذا هو الخلّاق الحكيم ملك العالمين، الدار هى البدن، و الحشم هى الاعطاء و القوام هذه القوى الاربع، و لعلك ترى ذكرنا هذه القوى الاربع فافعالها بعد الذى وصفت فضلأ و تزدادأ، و ليس ماذكرته من هذه القوى على الجهة التي ذكرت في كتب الاطباء وقولنا فيه كقولهم لانهم ذكروها على مايحتاج السيد فى صناعة الطب و تصحيح الابدان وذكرنا ها على ما يحتاج اليه فى صلاح الدين و شفاء النفوس من الغى، كالذى اوضحته بالوصف انشافى و المثل المضروب من التدبير و الحكمة فيها.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
İnsanda olan dörd qüvvənin hikməti
Bilgilən, insanda dörd qüvvə vardır. Birisi qüvveyi-cazi­bə­dir ki, o ğəzanı qəbul edib mə’dəyə varid edər. İkincisi, qüv­ve­yi-masikədir ki, ğəzanı mədədə saxlayır ki, mə’də oz əməlini o ğəzada tamama yetirə. Üçüncüsü qüvveyi-hazimədir ki, ğəzanı təbx edib safini çıxarıb bədənə yeridir. Dördüncüsü qüvveyi-də­fiədir ki, hazimə ğəzada əməlini qurtarandan sonra onun səq­­lini, zibaləsini dəf’ edib xaric edər. Bəs fikr eylə bu dörd qüv­­vədə ki bədəndə vardır, onların hər birinin əməlinə və on­lar­­da olan hacətə. O tədbir və hikmətə ki, onlarda qərar veri­lib­­dir. Pəs əgər cazibə olmasa, insan necə hərəkət edər ğəza tə­ləb etməyə ki, bədənin qüvvələri və bəqası onunladır. Əgər ma­­sikə olmasa, ğəza necə mə’dədə qalar? Ta ki, təbx olub sa­fi­ni bədənə yetirə və bədən öz bəhrəsini əxz edə və əgər dəfiə ol­­masa, ğəzanı hazimə saf etməkdən sonra onun səqli və zə­ba­lə­si ki, bövl və ğayitdir, necə xaricə çıxar dəfə-bedəfə peydər-pey. Ayə, görməzmisən ki, necə müvəkkil eyləyib Allah öz lüt­­fi-şən’ilə bu dörd qəvanı bədənin islahına. İndi sənin üçün bir mə­səl gətirərəm, ta ki, mətləb vazeh ola.

Məsəl budur. Bədən padşahın evi mənziləsindədir. O bə­dən­­də onun qoşunu və səbiyyəsi var. Neçə nəfər mükəllif olub­­­lar o evin işlərinə. Biri qoşuna olan ehtiyacatını götürüb o ev­də mühəyya qılır. Biri də o ehtiyacatı alıb saxlayır ki, lazım olan vaxtda sərf oluna. Biri də o ehtiyacları hazır edib qoşuna hər kəsə öz vəzifəsi qədəri qismə edir. Biri də bu evdə olan zü­ba­­lə və kəsafəti pak və təmiz edir. Pəs padşahi-mülkü-məlik Rəbbül-aləmindir. Cüll və cəlalə ev bədəndir. Qoşun əzalardır. Mükəlləflər o dörd qivalardır. Şayəd, sən bizim bu qivayi- ər­bəa­nın zikrini və onların əf’alını ziyadə hesab edəsən. Sabiqdə zikr etdiyimiz sonra o babətdən ki kutub tibb kitablarında zikr olar. Zira ki, onlar bu qəviləri zikr edəllər. O cəhətə ki, sinaəti-tib­də və bədənin təshihində onlara ehtiyac var. Amma bizim zikr etməgimiz dinin salahının və nufusun şəfasının cə­hə­ti­nə­dir. Necə ki, bəyan etdim bəyani-şafi və məzrub, tədbir və hik­mət üzrə.


بقية حديث شريف
تامل يا مفضل هذه القوى التى فى النفس و موقعها من الانسان اعنى الفكر و الوهم و العقل و الحفظ و غير ذلك افرأيت لو نفص الانسان من هذه الخلال الحفل وحده كيف كانت تكون حاله وكم من خلل كان يدخل عليه فى اموره و معاشه و تجاربه اذا لم يحفظ ماله و عليه، وما اخذه و ما اعطا ومارأى وما سمع، وما قال وما قيل له ولم يذكر من احسن اليه ممن اساء به وما منفعه مما ضرة، ثم كان يهتدى لطريق لوسلكه مالا يحصى ولا يحفظ علما لو درسه عمره ولا يعتقد دينا ولا ينتفع تجربة ولا يستطيع ان يعتبر شيئا على ما مضى بل كان حقيقا ان ينسلخ من الانسانية اصلا فانظر الى النعمة على الانسان فى هذه الخلال و كيف موقع الواحدة منها دون جميع و اعظم من النعمة على الانسان فى حفظ النعمة فى النسيان فانه لولا النسيان لما سلا احد من ولا انفضت له حسرة ولا مات له حقد ولا استمتع بشئ من متاع الدنيا مع تذكر الافاة ولارجا غفلة من سلطان ولا فترة من حاسد؛ افلا ترى كيف جعل فى الانسان الحفظ و النسيان وهما تحتلفان متضادان وجعل له و فى كل منهما ضرب من المصلحة وما عسى ان يقول الذين قسموا الاشياء بين خالقين متضادين فى هذه الاشياء الامتضادة المتبانئه وقد تراها تجتمع على ما فيه الصلاح و المنفعة.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Təəmmül eylə, yə Müfəzzəl, insanın nəfsində olan qüv­və­lə­rə və onların vaqe olan yerlərinə. İnsandan, yəni fikrə və fəh­mə və əqlə və hifzə və qeyri zalikə necə görürsən? Əgər in­san­da bu nemətlərdən biri naqis ola, məsələn, qüvvəyi-hafizə. Ne­cə olar onun halı və nə qədər onun umuruna və məaşına və təc­­­rübəsinə daxil olar? O vaxtda ki, hafizəsində qalmaya, o su ki, onun xeyri, ya zərəridir və həmçinin verdiyi, aldığı, gör­dü­yü, eşitdiyi, nə dedi və ona nə dedilər yadında qalmaz ki. Kim ona yaxşılıq etdi və kim pislik etdi və nə şey xeyir verdi, ya zə­­rər verdi. Və əlavə, heç bir yolu tanımaya əgər çox dəfə o yol­­­dan keçmiş ola. Heç bir elm hifz edə bilməz, əgər tamam öm­­rünü dərs oxuya. Heç bir dinə etiqad edə bilməz və heç bir təcrübədən müntəfi’ olmaz. Və qadir olmaz ki, keçmişlərdən ib­­­rət götürə. Bəlkə səzavar olar ki, insaniyyətdən bilkülliyyə kə­­­­nar ola. Pəs bax bu məzkur nemətlərə insanda gör nə qədər şə’­ni vardır ki, hənüz bir hafizənin yoxluğundan bu qədər xələl və zərər varid olur. Pəs əgər təmamisi məfqud ola, necə olar? Və hafizə nemətindən ə’zəmdir insana nisyan neməti. Pəs əgər in­sanda nisyan olmasa idi, heç kəs müsibətindən təsəlli tap­maz­­dı. Heç bir həsrət, kin, ya ədavət qəlbindən getməzdi. Və dün­­yanın nemətlərindən müntəfi’ olmazdı afat yadında olanda və ümid bağlamazdı ki, bəlkə sultanın yadından mənim təq­si­rim çıxıbdır. Çünki fərz budur ki, nisyan aləmdə olmaya və nə hu­­sud mənim həsadətimdən süst olmayıbdır. Aya görməz­mi­sən ki, hifz və nisyan müttəzad olmaqla belə. Hər ikisi insan üçün nemətdir və salahıdır. Pəs nə deyərlər o kəslər ki, qismət edər­­dilər əşyanı iki zidd olan xaliq arasında. Necə ki, Ma­ni­ya­lar nur ilə zülməti xaliq biliblər. Və hal anki, hifz ilə nisyan mü­­­təzaddandırlar. Pəs əgər hər birisi bir xaliqdən ola idi. La­büd, salah olanda digəri fəsad olardı. Necə olub ki, ikisi də bir in­sanda müctəmi’ halda salah olubdur. Pəs deyil məgər xaliq va­­­hid həkim ələl-itlaq hikmətilə.
بقية حديث شريف
انظر يا مفضل الى ما حض به الأنسان دون جميع الحيوان من هذا الخلق، الجليل قدره العظيم غناؤة، أعنى الحياء فلولاه لم يقر ضيف و لم يوف بالعدات او لم تقض الحوائج و لم تيحر الجميل و لم يتنكب القبيح فى شىء من الأشياء حتى ان كثيرا من الأمور المقترضة ايضا انما يفعل للحيأء فان من الناس من لولا الحيأء لم يرع حق والديه و لم يصل ذاحم و لم يؤدامانة و لم يعف عن فاحشة افلاترى كيف و فى للأنسان جميع الخلال التى فيها صلاحه و تمام امره؟
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə