MƏnaziLÜs-saliKİn azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu axund haci ağAMİRZƏ ƏBDÜLKƏRİm ağa badikubi




Yüklə 2.79 Mb.
səhifə14/17
tarix11.03.2016
ölçüsü2.79 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17

Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Bu həvadis və bəlayat mövziyyəni qəbih görənlər o ətval mən­­ziləsindədirlər ki, mərəz halətində onlara təlx və bədtam də­­valar verəndə acıqları tutar və onları müəzzər olan ətamadan mən’ edəndə ğeyz edəllər və onları ədəbə və əməl və sənət tə­li­­minə cəlb edəndə ikrahları olar və ləhvi-ləbi və bikarlığı dost tu­­tallar. Və hər yeməli və içməli şeyə talib olallar. Dəxi bunu bil­­məzlər ki, bu ləhvü-ləb və bu ətamayi-ləzizə aqibətdə necə biə­dəblik zərəri və necə möhlək mərəzləri onlara müvarris ola­caq. Və bilməzlər ki, bu ədəbdə nə qədər salahları var. Və bu da­­valar əgərçi təlx və bədtamdır nə qədər mənfəətləri var.


بقية حديث شريف
فان قالوا؛ و لم لم يكن الأنسان معصوما من المساوى و حتى يحتاج الى ان يلذعه بهذه المكاره؟ قيل اذا كان يكون غير محمود على حسنة يا يتها ولا مستحق للثواب عليها فان قالوا و ماكان يضره ان لايكون محمودا على الحسنات مستحقا للثواب بعدان يصير الى غاية النعيم و اللذة؟ قيل لهم: اعرضوا على امره صحيح الجسم و العقل ان يجلس منعماً و يكفى كل ما يحتاج اليه بلا سعى و لاا ستحقاق، فانظر هل تقبل نفسه ذلك؟ بل ستجد و نه بالقليل مما ينا له بالسعى و الحركة اشد اغتباطا و سرور امنه بالكثير مماينا له بغير الا ستحقاق، و كذلك نعيم الاخرة اليضاً يكمل لأ هله بان ينالوه بالسعى فيه و الأ ستحقاق له فالنعمة على الأنسان فى هذا الباب مضاعفة بان اعدله الثواب الجزيل على سعيه فى هذه الدنيا، و جعل له السبيل الى ان ينال بسعى و استحقاق فيكمل له السر و روالأ غتباط بماينا له منه.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Əgər onlar deyələr nə səbəbə insan mə’sum olmadı pis əməl­­dən, ta bu məkara və məsayiblə mutaəddi olmağa ehtiyac ol­­­muya idi. Cavab: Deyilir ki, bu surətdə insan əməli-xeyr edən­­də müstəhiq mədh və savab olmazdı. Əgər deyələr ki, müs­­­təhiq mədh və səvab olmamaq zərər verməz o surətdə ki, nə­­hayət ləzzətdə və nemətdə olub və heç bir məkruh və bəla gör­miyə. Cavab: Verilür onlara ki, bu mətləb məzkuri ərz edüb bir cismi və əqli səhih olan kişiyə ki, əgləşüb mutənə’in hal­­da və cəmi-ehtiyacatı onun üçün mühəyya olsun beduni sə’y və istihqaq. Gor onun nəfsi bunu qəbul edər? Bəlkə sə’y ey­­­ləməklə az nemətə müstəhiq olmaq onun nəzərində məh­bub­raq­dır o çox nemətdən ki, bisəy və biistihqaq ola. Və həm­çi­nin axirət neməti sə’yi və istihqaqıyla əhlinə kamil olar. Pəs ne­­mət insana bu baqda müzafdır. Pəs əgər belə qərar verilə ki, insan səy eyləsə ona savab əzim əta edəllər. Sonra insana səy və əməl etməgə yol göstərələr. Pəs insan məqam zəhmətə və­s’iy­yə gələ. Pəs savab mövidi ona əta edələr. O surətdə onun sü­ruri və iğtibatı kamil olar. Nəinki bisə’y olanda.
بقية حديث شريف
فان قالوا: او ليس قد يكون من الناس من يركن الى ما ناله من خير و ان كان لا يستحقه فما الحجة فى منع من رضى ان ينال نعيم الأخرة على هذه الجملة قيل لهم: ان هذا باب لوصح للناس مخرجوا الى غاية الكلب و الضراوة على الفواحش و انتهاك المحارم فمن كان يكف نفسه عن فاحشة او بتحمل المشقة فى باب من ابواب البر لو وثق بأته صائر الى النعيم لا محالة؟ او من كان يا من على نفسه و اهله و ماله من الناس لولم يخا فو الحساب و العقاب؟ فكان ضرر هذا الباب سينال الناس فى هذه الدنيا قبل الأخرة فيكون فى ذلك تعطيل العدل و الحكمة معاً و موضع للطعن على التدبير خلاف الصواب و وضع الأمور غير مواضعها.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Əgər deyələr aya, belə degilmi ki, insanlarda belə kəs var­dır ki, etimad edər ona yetişən xeyrə əgərçe biistihqaq ola. Pəs nə dəlililə mən’ olunur axirət nemətində o kəs ki, biistihqaq ona razı olar. Cavab: Deyilür onlara ki, bu bir qapudır ki, əgər in­­sanlar üçün açıla hər ayinə şərrün nəhayət mərtəbəsinə çıxub mo’təd olalar e’mali-qəbihəyə. Və məharumun hətkinə. Nə kim­­sə nəfsini kəff edər ə’mali-fahişədən ya mürtəkib olar mə­şəq­qətli olan ə’mali-həsənənün zəhmətinə o halda ki, xatircəm ola ki, axirətdə nimətdə olacaqdır. Ya nə kimsədir ki, öz nəf­si­nə ya əhlinə, ya malına insanların şərindən mütməin ola. Dər ha­lət ki, hesabdan və əqabdan xaif olmıyalar. Pəs bu qapunun açılmaqında olan zərər xəlqə yetişəcək axirətdən qabaq. Pəs ola­­caqdır bu surətdə hikmətün və ədlün hər harayı ki, sənün tə’­­tili mövzun tə’n olacaqdır tədbirün xilaf savab olmaqına və umuri öz mövzunun xilafına vəz’ eyləməgə.
بقية حديث شريف
و قد يتعلق هؤلاء بالأفات التى تصيب الناس فتعم البر و الفاجر، اؤ بيتلى بها البر و يسلم الفاخر منها فقالوا كيف يجوز هذا فى تدبير الحكيم و ما الحجة فيه فيقال لهم: ان هذه الآفات و ان كانت تنال الصالح و الطالح جميعاً، فان الله جعل ذلك صلاحاللصنفين كلاهما اما الصالحون فان الذى يصيبهم من هذا يردهم نعم ربهم عندهم فى سالف ايامهم فيحدوهم ذلك على الشكر و الصبر؛ و اما الطالحون فان مثل هذا اذا نالهم كسر شرتهم، و ردعهم عن المعاصى و الفواحش، و كذلك يجعل لمن سلم منهم من المنفين صلاحا فى ذلك اما الأبرار فانهم يغتبطون بماهم عليه من البر و الصلاح و يزدا دون فيه رغبة و بصيرة و اما الفجار فانهم يعرفون رافة ربهم و تطوله عليهم بالسلامة من غير استحقاقهم فيحضهم ذلك على الرأفة بالناس و الصفح عمن أساء اليهم.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Gahi təməssök və istidlal edəllər xəsmlər bə’zi afət ilə ki, ye­­tişər insanlara ümumi olar birrə və facirə ya mübtəla olar ona birr və salamat qalar facir o afətdən. Və deyəllər ki, necə caiz­­dir bu, hakim şəxsün tədbirində buna dəlil nədir? Cavab ve­rülür onlara ki, bu afət, əgərçe nazil olar salihə və talihə cə­miən, lakin Allah-təala bunu salah görüb hər iki taifə üçün. Am­ma salahlar vəqti ki, bu afət onlara varid oldı sabiq za­man­da əllərində olan nemətlərün qədrini bilməyüb onlara şükrü-hal zamanında fövt olanlarun fövtinə səbr edəllər. Və amma ta­­lihlər pəs belə afət onlara nazil olanda onlarun şiddəti- tüğ­yan­la­rını söndürüb məasidən və fəvahişdən onları rəd’ü-mən’ edər. Və həmçinin bu afətdən salamat qalanlar haqqında da Allah-təala hər iki sinfün salahını riayət qılub. Əmma əbrar pəs onlar öz ə’mali-həsənələrinə rağib olub, sə’yləri və bə­si­rət­lə­ri ziyadə olar. Və amma facirlər ki, afətdən salamat qalublar pəs onlar Allah-təalanun mehribanlıqına və rəhminə ki, onları sa­­lamat saxlayub, istihqaqları olmamaqla belə, arif olub həriz ola­lar xəlqə mehribanluq etməkə. Və onlara pislik edənlərdən əfv etməkə. Şayəd bu qayil deyə ki, bu cavablar o afətün xü­su­­sundadır ki, xəlqün malına ariz ola, nə sözün var o afətdə ki, on­larun bədənlərinə varid olub mübtəla və tələf olalar, hərq və qərq və sel və xəsəf kimi bəlalar? Cavab verilər ki, Allah-təala bu qisim afətlərdə də hər iki sinfün salahına riayət edir.
بقية حديث شريف
و لعل قايلا يقول ان هذه الأفات التى تصيب الناس فى امولهم فما قولك فيما يبتلون به فى ابدانهم فيكون فيه تلفهم كمثل الحرق و الغرق و السيل و الخسف؟ فيقال لهم: ان الله جعل فى هذا ايضاً صلاحاً للصنفين جميعا اما الأبرار فلما لهم فى مقاقة هذه الدنيا من الراحة من تكاليفها و النجاة من مكارهها و اما الفجار فلما لهم فى ذلك من تمحيص اوزارهم و حبسهم عن الأزدياد منها. و جملة القول ان الخالق تعالى ذكره بحكمة و قدرته قد يصرف هذه الأمور كلها الى الخيرة و المنفعة فكما انه اذا قطعت الريح شجرة و قطعت نخلة اخذها الصانع الرفيق و استعملها فى ضروب من المنافع فكذلك يفعل المدبر الحكيم فى الأفات التى تنزل بالناس فى ابدا نهم و اموالهم فيصيرها جميعا الى الخيرة و المنفعة.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Şayəd bir qail deyə ki, bunlar o afətdir ki, xəlqün malına na­­zil olar. Nə sözün var o bəlalarda ki, mübtəla olallar bə­dən­lə­­rinə, hətta tələf olallar: hərq və qərq və sel və xəsəf kimi afət­­lər. Cavab verilür onlara ki, Allah-təala qərar veribdir bu bə­­lalarda da salah hər iki sinf üçün amma əbrar pəs o bəlalara müb­təla olub tələf olmaqları bu cəhətə salahdır ki, dünyadan mə­­fariqət edüb təkalif zəhmətindən rahət və məkarəh dün­ya­dan asudə olallar. Və əmma facir, pəs onlar bu bəlaya mübtəla ol­maq səbəbinə günahlarına təxfif olub ziyadə günah et­mək­dən məmnu’ olallar. Kəlamun hasili budur ki, Xaliq təali şə’­nu­­hu öz hikməti və qüdrətilə tamam bu bəlayat və havadisi xey­­rə və mənfəətə sərf edər. Necə ki, əgər bir ağacı ya nəxləni yel sındırıb yıxmış ola, onu bir nəfər ustad aparub neçə lazımlı və mənfəətli yerlərdə isti’mal edər, habelə müdəbbir hakim də. O afət ki, insanların malına, ya bədəninə nazil olar, sərf edər on­ları xeyrə və mənfəətə onların haqqında.
بقية حديث شريف
فان قال فلم يحدث على الناس؟ قيل له: لكيلا يركنوا الى المعاصى من طول السلامة فينالغ الفاجر فى ركوب المعاصى يفتر الصالح عن الاجتهاد فى البر فان هذين الأمر بن جميعا يغلبان على الناس فى حال الخفض و الدعة و هذه الحوادث التى تحدث عليهم تردعهم و تنبههم على مافيه رشدهم فلوا خلوامنها لغلوا فى الطغيان و المعصية كما على الناس فى اول الزمان حتى وجب عليهم البوار بالطوفان و تطهير الارض منهم.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Əgər desə nə cəhətə hadis olur bu havadis insanlara? Ca­vab verilir ki, ta mə’siyyətlər rükun etmiyələr salamatluqun tu­­lanı olmaq səbəbinə. Pəs o vəqtdə facir mə’siyyətə mübaliğə edər və saleh əməl xeyrə ciddi-cəhd etməkdə süst olar. Be­dü­rüs­ti ki, bu iki əmr baliq olar insana asudə və rahatlıq za­ma­nın­da. Və bu havadis ki, onlara nazil olar, mən’ edər onları mə’­­siyyətdən və bidar edər qəflətdən o şeyə ki, nicatları on­da­dır. Və əgər xali olalar bu havadisdən, hər ayinə mə’siyyətdə və tüğyanda ğülüvv edəllər. Necə ki, əvvəl zamanlarda in­san­lar­­da oldu. Hətta vacib oldu onları tufan ilə həlak və yeri on­la­rın xəbasətindən pak etmək.
بقية حديث شريف
و مما يعتقده الجاحدون للعمد و التقدير الموت و الفناء فانهم يذهبون الى انه ينبغى ان يكون الناس مخلدين فى هذه الدنيا مبرتين من الآفات. فينبغى ان يساق هذا الأمر الى غايته فينظر ما محصوله افرايت لوكان كل من دخل العالم و يدخله يبقون و لا يموت احد منهم الم تكن الارض تضيق بهم حتى تعوز هم المساكن و المزارع و المعاش؟ فانهم و الموت يفنيهم اولاً اوّلاً يتنا فسون فى المساكن و المزارع ختى ينشبّ بينهم فى ذلك الحروب و يسفك فيهم الدماء، فكيف كانت تكون حالهم لوكانوا يولدون و لا يموتون و كان يغلب عليهم الحرص و الشره و قساوة القلوب فلو و ثقوا بأنهم لايموتون لماقنع الواحد منهم شئ ينال و لا افرج لأحد عن شئ يسأله و لاسلا عن شئ ممايحدث عليه ثم كانوا يملون الحياة و كل شيء من امور الدّنيا كما قد يمل الحياه من طال عمره حتى يتمنى الموت و الراحة من الدنيا.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
O şeylərdən ki, etiqad edüblər əmdi və təqdiri inkar edəl­lər, biri də ölmək və fani olmaqdır. Bedürüsti ki, onlar belə eti­qad edəl­lər ki, səzavar bu idi ki, insanlar dünyada müxəllid olub, afət­dən mübərra olaydılar. Səzavar bu idi ki, həmin bu qə­rar ilə əmr cari ola idi, ta müntəhasına kimi. Ta görülə idi ki, məh­su­li nə olar? Cavab: Xəbər ver mənə ki, əgər hər kəs ki, bu alə­mə daxil olub və hər kəs də bundan sonra daxil olacaq, ba­qi qa­lalar, bir əhəd onlardan ölən olmıya. Aya, dünya bun­la­ra təng olmaz, hətta məskən və ziraət yeri tapa bilməzlər və məaş­­ları olmaz. Və alan ki, bu insanlar ölüb fani olmaqla belə, məs­kən və məzari’ cəhətinə biri-birilə münaziə’ və müharibə edüb, aralarında qanlar tökülər. Pəs necə olardı bunlarun halı o vəqt­də mütəvəllid ola idilər ölənləri olmıya idi və ğalib olaydı onlara hirs və şərr və qəsavati-qəlb. Pəs əgər onlar müttəhim ola idilər ki, ölmiyəcəklər, hər ayinə qane olmazdılar heç bir şe­­yə ki, əllərinə gələ idi. Və heç hacətməndun hacətini rəva et­məzdilər. Və hər hadisə ki, onlara ariz olar idi ondan təsəlli mə­­qamında olmazdılar. Çünki, insan dünyanın məkarihindən öl­­məklə təsəlli tapar. Və əlavə həyatdan və dünyanın hər bir şe­­yindən məlalda olardılar. Necə ki, müşahidə olunur o kəs ki, ömri tulani olur, ölməki və dünyadan rahat olmaqı təmənna edir.
بقية حديث شريف
فان قالوا: انه كان ينبغى ان يرفع عنهم المكاره و الأوصاب حتى يتمنو الموت و لايشتاقوا اليه، فقد و ضفا ما كان يخرجهم اليه من العتو و الشرة الاشر الحامل على ما فيه فساد الدين و الدنيا و ان قالوا: إنه كان ينبغى ان لا يتوالدوا كى لاتضيق عنهم المساكن و المعاش قيل لهم: اذَا كان يحرم اكثر هذا الخلق دخول العالم و الأسمتاع بنعم الله و مواهبه فى الدارين جميعا اذا لم يدخل العالم الافرن و احد لا يتوالدون و لا يتناسلون.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Əgər deyəllər ki, səzavar bu idi ki, məkarih və əziyyət on­lar­­dan rəf’ olaydı, ta ki, ölməgi təmənna etməyüb müştaq ol­mı­­ya idilər ölməgə. Cavab: Biz sabiqdə bəyan etdik ki, bu su­rət­­də onlar tüğyan və sərkəşlik mərtəbəsində olub, din və dün­ya­­ları fasid olardı. Əgər deyələr ki, səzəvar bu idi ki, tə­vəl­lüd­lə­­ri olmıya idi, ta ki, dünyaları təng və miskin və maaşları mə­ziq olmıya idi. Cavab: Deyərik ki, bu surətdə bu məxluqun ək­­səri bu aləmə daxil olub, Allah-təalanun nemətindən və əta­sın­­dan bəhrəmənd olmaqdan məhrum olardılar hər iki aləmdə. Çünki daxil olmazdı bu aləmə məgər bir qərn ki, təvalüd və tə­na­sül etməzdilər.
بقية حديث شريف
فان قالوا: كان ينبغى ان يخلق فى ذلك القرن الواحد من الناس مثل ما خلق و يخلق الى انقضاء العالم يقال لهم رجع الأمر الى ما ذكرنا من ضيق المساكن و المعاش عنهم و علاوه لوكانوا الايتوالدون و لا يتناسلون لذهب موضع الأنس بالقرابات و ذوى الأرحام والأ نتصار بهم عند المشدائد، مووضع تربية الاولاد و السرو ربهم ففى هذا دليل على ان كلما تذهب اليه الأوهام سوى ماى جرى به التدبير خطأ و سفاه من الرأى و القول.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Əgər deyələr ki, sezavar bu idi ki, bu qərində o miqdar in­san ki, xəlq olunub və ənqaraz aləmə kimi xəlq olunacaq hə­min bu qərində xəlq olaydı. Təmamisi Allah-təalanın ne­mə­tin­dən bəhrəmənd olub məhrum olmıya idilər. Cavab deyilürdi on­­lara ki, mətləb rücu’ eylədi sabiqdə. Zikr etdigimiz kəlama ki, o surətdə məskən və məaşı onlara müzəyyiq olar idi. Və əla­­və, əgər onlarun təvalüd və tənasüli olmasaydı, hər ayinə əq­­rəba və zəvi ərhamilə olan ünsiyyət və şiddət məqamında bi­ri-bi­rilə köməkləşmək aradan fövd olardı. Və övlada tərbiyə ver­­mək və onlar ilə məmus və məsrur olmaq nemətindən bil-kül­liy­yə məhrum olardılar. Pəs bunda dəlil vardır buna ki, hər o şey ki, vəhmə xəyalə gələ təbirün masivasından xəta və sə­fa­dır.
بقية حديث شريف
و لعل طاعنا يطعن على التدبير من جهة اخرى فيقول: كيف يكون هنا تدبير و مخن نرى الناس فى هذه الدنيا من عزبز؟ فالقوى يظلم و يغصب، و الضيعف يظلم و يسأم الخسف، و الصالح فقير مبتلى و الفاسق معا فى موسع عليه و من ركب فاحشة اونتهك محرما لم يعاجل بالعقوبة فلوكان فى العالم تدبير اجرت الأمور على القياس القائم فكان الصالح هو المرزوق و الطالح هو المحروم و كان القوى يمنع من ظلم الضعيف و المتهتك للمحارم يعاجل با لعقوبة.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Şayəd bir ta’in bir əlahiddə cəhətdən tə’n edüb deyə ki, ne­cə ola bilərdi ki, burada tədbir ola və halan ki, biz görürük ki, hər kəs qəvidir qalibdir. Qəvi zəifə zülm və malını qəsb edir. Və zəif məzlum və zəlil olar. Və saleh fəqir və mübtəla olar. Və fasiq səlamət və vüsətli olar. Və hər kəs qəbih əmələ mür­tə­kəb olub bihəyalıq edər, tezliklə ona üqubət olmayur. Pəs əgər ələmdə tədbir olsa idi hər ayinə umurat qaidə üzrə ca­ri olar­dı. Ruzisi fəravan salehlər olardı. Məhrum olan fasiqlər olar­­dı. Qəvi zəifə zülm etməkdən məmnu’ olardı. Və hərama mür­təkib olana və həttaklərə tez üqubət olardı.
بقية حديث شريف
فيقال فى جواب ذلك ان هذا لوكان هكذا لذهب موضع الأحسان الذى فضل به الأنسان على غيره من الخلق، و حمل النفس على البر و العمل الصالح احتسابا للثواب و ثقة بما و عد الله منه، و لصار الناس بمنزلة الدواب التى تساس بالعصا و العلف، و يلمع لها بكل واحد منهما ساعة فساعة فتستفيم على ذلك، و لم يكن احد يعمل على يقين بثواب و عقاب حتى كان هذا يخرجهم من خدّ الأنسية الى حد البهائم، ثم لايعرف ما غاب، و لا يعمل الا على الحاضر.

Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Deyilir bunun cavabında bu əgər belə olsa idi, hər ayinə za­­yil olardı o cəhətə fəzilət ki, onıyla insan təfzil verilüb sair məx­­luqa, o ibarətdir nəfsi-yaxşılığa və əməli-salehə həml et­mək­­dən. Savaba ümidvar olub Allah-təalanun verdigi vədəsinə mü­­vəssiq olmaqdan və hər ayinə dönüb olardı insan bəhayim mən­­ziləsində ki, tərbiyə olunalar əsa ilə və ələf ilə ki, saat­bə­saat bu iki şeylə rəftar olunallar. Ta ki, müstəqim olallar və heç bir əhəd savaba ya əqaba yəqin etiqadı olmaq üzilə əməl et­­məz idi. Hətta bu surətdə insaniyyət mərtəbəsindən çıxub bə­ha­yimə daxil olardılar. Nə ğayibə arif olardı və nə əməl et­məz­di məgər hazıra.
بقية حديث شريف
و كنا يحدث من هذا ايضاً ان يكون الصالح انما يعمل الصالحات للرزق و السعة فى هذه الدنيا، و يكون المتنع من الظلم و الفواحش انمايعف عن ذلك لترقب عقوبة قد تنزل به من ساعته حتى يكون افعال الناس كلها تجرى على الحاضر لا يشوبها شئ من اليقين بما عند الله، و لا يستحقون ثواب الأخرة و النعيم الدائم فيها؛ مع ان هذه الأمور التى ذكرها الطاعن من الغنى و الفقر و العافية و البلاء ليست بجاريه على خلاف قياسه، بل قد تجرى على ذلك احيانا و الأمر المفهوم.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Və məzkur mətləbdən bir fəsad digər naşı olar. O budur ki, saleh əməl salihə iqdam etməz. Məgər bu dünyada düzü vü­sət­dən ötrü və taleh zülmdən və fəvahişdən kəffi-nəfs etməz mə­gər xof nuzuli-bəladan ötri. Fil-hal hətta xəlqün tamam ə’malı və əf’alı cəzayi-hazır cəhətinə olub, Allah-təala yanında savab ux­rəviyyəyə yəqin etməgib nə’im dayimidən məhrum olar­dı­lar. Və əlavə, o əmrləri ki, ta’in zikr eylədi ğənidən və fə­qir­dən və bəladan və afiyətdən ta onun qaidəsinün xilafına car de­gil. Bəl­kə kahi həman qərar ilə cari olar. Və əmr məfhum tə­ri­qilə ki zikr oldi.
بقية حديث شريف
فقد ترى كثيرا من الصالحين يروقون المال لضروب من التدبير و كيلا يسبق الى قلوب الناس ان الكفارهم المرز و قون و الأبرار هم المحرومون، فيؤثرون الفسق على الصلاح و ترى كثيرا من الفساق يعاجلون بالعقوبة اذا تفاقم طغيانهم و عظم ضررهم على الناس و على النفسهم، كما عوجل فرعون بالغرق و بخت نصر بالتيه و بلبيس بالقتل و ان امهل بعض الأشرار بالعقوبة و اخر بعض الاخيار بالثواب الى الدار الآخرة لأسباب تخفى على العباد لم يكن هذا ممايبطل التدبير فان مثل هذا قد يكون من ملوك الأرص و لا بيطل تدبيرهم بل يكون تاخيرهم ما اخروه اوتعجيلهم ما عجلوه داخلا فى صواب الراًى و التدبير.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Betəhqiq, görərsən, salehlərdən çoxunu ki, düzü verilüb ma­­lilə neçə məsləhətlərdən ötri. Biri də odur ki, insanun qəl­bi­­nə gəlməsün ki, mərzuq olan fəqət kafirlərdir, məhrum olan fə­­qət möminlər. Ta ki fisqi salahdan müqəddəm salallar. Və gö­­rər­sən fasiqlərdən çoxunu üqubətləri tə’cil olar o vəqtdə ki, tüğ­­yanları əzim və zərərləri xəlqə və öz nəfslərinə ziyad olar. Ne­­cə ki, Fir’ona ğərq olmaqla və Büxtü-Nəssara nəsx ilə və Bəl­bisə qətlilə betə’cil üqubət oldu. Və əgər möhlət verilə bəzi əşrara üqubətdən və tə’xir ola bəzi əbrarın savabı axirətə. Bə’­zi səbəblərə görə ki, bəndələrə məxfidir bu məzkur mətləb müb­­tili-tədbir olmaz. Bedürüsti ki, bunun misli gahi yer üzü­nün padşahlarından da sadir olar. Və onlarun tədbirünün bat­la­ni­nə dəlalət etməz. Bəlkə onlarun tə’xirə salan şeyün tə’xiri, ya tə’cilə salan şeyün tə’cili daxil savab tədbir hesab olunar. Və üqala yanında xətaya mənsub olmazlar.
بقية حديث شريف
و اذا كنت الشواهد تشهد و قياسهم يوجب ان للأشيأء خالقاً حكيما قادراً فما يمنعه ان يدبر خلقه فانه لا يصح فى قياسهم ان يكون الصانع يهمل صنعته الا باحدى ثلاث خلال: اما عجز، و اما جهل، و اماشرارة، و كل هذه محال فى صنعته عز وجل و تعالى ذكره و ذلك ان العاجز لا يستطيع ان يأتى بهذه الخلائق الجليلة العجيبة، و الجاهل لايهتدى لمافيها من الصواب و الحكمة و الشرير لا يتطاول لخلقها و انشائها.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Zəmaniki şəvahid şəhadət verdi və qiyas əqli mucəb və mis­­bət oldı ki, bu əşya üçün bir xaliq qadir hakim vardır, nə şey maneədir ona xəlqinün əmrini tədbir etməkdən? Bedürüsti ki, səhih degil onlarun qiyaslarında ki, sane’ öz sən’ətini müh­məl qaviyyə. Məgər üç əmrün biriylə ya cəhl, ya əcz, ya şə­ra­rət cəhətinə bunların təmamisi Allah-təalanun haqqında mə­hal­­dır. Bu səbəbə ki, aciz bu xəlayiq cəliləni və əcibəni icad edə bilməz. və cahil bu hikmətə və savaba ki, xəlayiqdə qərar ve­­rilüb, mühtədi ola bilməz. Və şərir öz xəlqinə və inşa et­di­gi­nə bu fəzl və ehsani ki, mövcudatında müşahidə olunur, əta qıl­­maz. Bu mətləb cəmi-üqəla nəzərində məfruğ ənhudir.
بقية حديث شريف
و اذا كان هذا هكذا وجب ان يكون الخالق لهذه الخلائق يدبرها لا محالة و ان كان لا تدرك كنه ذلك التدبير و مخارجه فان كثيراً من تدبير الملوك لا تفهمه العامة و لا تعرف اسبابه لأنهالا تعرف دخلة أمر الملوك و اسرارهم فاذا عرف سببه و جده قائماً على الصواب و الشاهد و المحنة و لو شككت فى بعض الأدوية و الأطعمة فيتبين لك من جهتين او ثلاث انه حاراوبارد الم تكن ستقضى عليه بذلك و تنفى الشئك قيه عن نفسك؟
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Zəmaniki, bu belə oldı, vacibdir ki, bu xəlayiqün xaliqi on­la­rı tədbir və islah üzrə qərar verə. Əgərçe bu tədbirün konhi dərk olunmaya, Bedürüsti ki, padşahların çox tədbirlərinün sə­bə­­bini ümum riaya bilməzlər. Zira ki, riaya mulukun əmrlərün sir­­lərinə arif degildilər. Vəqti ki, səbəbini bildi, o əmri qayim və savab görər. Hazırla ğayibi imtahan etməm mümkindir. Və əgər şəkk edəsən, bəzi dəvalarda, ya təamlarda, pəs iki, ya üç cə­­hətdən sənə məlum oldu ki, harr ya bariddir. Aya, hökm edə bil­məzsən onun bu sifətinə və şəkki öz nəfsündən zayil eylə­məz­misən?
بقية حديث شريف
فما بال هؤلاء الجهلة لا يقضون على العالم بالخالق و التدبير مع هذه الشواهد الكثيرة و اكثر منها ما لا يحصى كثرة و لوكان نصف العالم و ما فيه مشكلاً صوابه لماكان من خرم الراى و سمت الأدب ان يقضى على العالم بالأهمال لأنه كان فى النصف الأخر و ما يظهر فيه من الصواب و الأتقان ما يردع الوهم عن التسرع الى هذه القضية فكيف و فكل ما كان فيه اذافتش وجد على غاية الصواب حتى لا يخطر بالبال شىء الاوحد ما عليه المخلقة اصح و أصوب منه؟

Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Pəs nə olub bu nadanlara ki, bu aləmə bir xaliq və tədbirilə hökm etməzlər. Bu şəvahidi-kəsira ilə ki, hənuz çoxu əhatə olun­­maz kəsrətdən. Və əgər bu aləmün nısfi və onda olan şey­lə­rün tədbir üzrə olmaqı naməlum olaydı, hər ayinə ədəbdən və ehtiyatdan kənardır ki, hökm edəsən bu aləmün ehmal üzrə ol­maqına. Zira ki, nısfi digərində o qədər tədbir və ittiqan var ki, insanun nəfsini mən’ edər ehmala hökm etməkdən. Və hal an ki, hər nə aləmdə var, zamani ki, onları təftiş edərsən, nə­ha­yə­tə savab da taparsan. Hətta hər şey ki, qəlbdən xütur edər, xil­qət­də olanı əssah və ətqana taparuq.
بقية حديث شريف
و اعلم يا مفضل ان اسم هذا العالم بلسان اليونانيه االجارى المعروف عندهم قوسموس و تفسيره الزينة و كذلك سمته الفلاسفة و من ادعى الحكمة افكانوا يسمونه بهذا الأسم الا لمأرأ وافيه من التقدير و النظام فلم ير ضوا ان يسموه تقديراً و نظاماً حتى سموه زينة ليخبروا انه مع ما هو عليه من الصواب و الأتقان على غاية الحسن و البهاء اعجب يا مفضل من قوم لا يقضون على صناعة الطب بالخطأ و هم يرون الطبيب يخطىء و يقضون على العالم بالأهمال و لايرون شيئاً منه مهملاً بل اعجب من اخلاق من ادعى الحكمة حتى جهلوا مواضعها فى الخلق فا رسلوا السنتهم بالذم للحالق جل و علا.
Tərcümeyi-bəqiyyəti-hədisi-şərif
Bilgilən, yə Müfəzzəl, bu aləmün ismi yunani dilində ki mə­­­ruf və caridir, yanlarında “kosmos”dur. Onun təfsiri “zinət” de­­məkdir. Və habelə, fəlasifə və hikmət iddiası edənlər təs­mi­yə edər. Etməyüblər onu bu ismilə məgər o səbəbə ki, görüblər onda təqdir və nizam? Və razı olmayıblar ki, ona nizam de­sin­lər. Hətta təsmiyə ediblər zinət. Ta ki, xəbər versinlər ki, bu aləm, bu nizam və ittiqan üzrə olmaqla belə, nəhayət hüsn və zi­­nətdədir. Təəccüb eylə, yə Müfəzzəl, bu qövmdən ki, sı­naə­ti-tibbə xəta ilə hökm etməzlər, bainki görəllər ki, təbib xəta edər. La­kin aləmə ehmal ilə hökm edəllər və hal an ki, heç bir şey muh­məl görməzlər. Bəlkə ə’cəbdir o kəslərün əxlaqından ki, id­diayi-hikmət edəllər. Lakin xilqətdə məvazeh hikmət ca­hil olub, dəlillərini buraxublar Xaliq-təala əzz və cullun mə­zəm­­mə­tinə.
بقية حديث شريف
بل العجب من المخذول مانى حين ادعى علم الأسرار و عمى عن دلائل الحكمة فى الخلق حتى نسبه الى الخطأ و نسب خالقه الى الجهل تبارك الحليم الكريم و اعجب منهم جميعا المعطلة الذين راموا ان يدرك بالحس مالايدرك بالعقل فلما اعودهم ذلك خرجوا الى الجحود و التكذيب فقالوا و لم لايدرك بالعقل؟ قيل: لأنه فوق مرتبة العقل كما لايدرك البصر ما هو فوق مرتبته فانك لورايت حجراً يرتفع فى الهواء علمت ان رامياً رمى به فليس هذا العلم من قبل البصر بل من العقل لأن العقل هو الذى يميزه فيعلم ان الحجر لا يذهب علواً من تلقاء نفسه؛ افلاترى كيف وقف البصر على حده فلم تيجاوز؟ فكذلك يقف العقل على حده من معرفة الخالق فلايعدوه و لكن يعقله بعقل اقران فيه نفساً و لم يعا ينها و لم يد ركها بحاسة من الحواس.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə