Kurs: II tələbə: Nəsirov Orxan




Yüklə 116.78 Kb.
tarix10.04.2016
ölçüsü116.78 Kb.
Azərbaycan Respublikası Təhsil

Nazirliyi


Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti
Fakültə:Ümumi İqtisadiyyat

Kurs: II
Tələbə:Nəsirov Orxan

SƏRBƏST İŞ
Fənn: Dünya İqtisadiyyatı

Mövzu: Çin İqtisadiyyatı



1. HİSSƏ
1.1. ÇİNdə İQTİSADİ İNKİŞAF CƏHDLƏRİ VƏ İQTİSADİ

İSLAHATLAR

Çin bilindiyi kimi 1949 əvvəli yarı müstəmləkə yarı müstəqil ölkə idi. 1911də Mançu Qing xanədanlığının milliyyətçi etnik Çinlilərcə aşmasının ardından Respublika elan edilmiş və ölkəyə demokratiya gətirilməyə çalışılmışdır. Ancaq 2000 illik feodal ənənə və Çin cəmiyyətinin quruluşu, ölkənin ol/tapıldığı şərtlər gərəyi (Qərblilərin istismarı, Yaponiyanın əsgəri sahədə getdikcə artan nəşr/təzyiqi və sonunda hücumu) demokratiya gətirmə səyləri məğlubiyyətlə nəticələnərək ölkə milliyyətçi militaristlerce idarə olunmağa məcbur qalmışdır.

1921də qurulan Çin Kommunist Partiyası, əvvəllər Milliyyətçi Çin ilə birlikdə Yaponiyaya qarşı əməkdaşlıq etmiş Yaponiyanın təslim olmasıyla Milliyyətçi Çinə qarşı döyüş açmışdır. ÇKP, SSCBin köməkləriylə Milliyyətçi Çini Tayvan adasına sıxışdıraraq rəhbərliyə əl qoymuşdur. 1949da ÇKP, Çin Xalq Respublikasının qurulduğunu elan etməsiylə Çində yeni bir dövr başlamış ol/tapılırdı. Yeni rəhbərlik bütün sistemi öz ideologiyasına görə formalandırırdı. (ÇAKIROĞLU, Dəniz, (1196).
1.2. İQTİSADİ SİSTEMİN YENİDƏN QURULMASI YA DA

TƏTBİQ OLUNAN SİYASƏTLƏR

Çinin 1949 sonrası tətbiq etdiyi iqtisadi inkişaf siyasətlərinə baxıldığında, əsaslı olaraq iki böyük lider dövründə tətbiqə qoyulan iki növ iqtisadiyyat siyasətinin olduğu görülər. Bunlar Mao dövründə (1949-1976) tətbiq olunan tamamilə Plan İqtisadiyyatı və Tay dövründə tətbiq olunmağa başlanan xaricə açılma və islahat siyasəti nəticəs(n)i inkişaf etdirilən Çin Tərzi Sosialist Bazar İqtisadiyyatıdır. (ÇAKIROĞLU, Dəniz, (1196).
1.2.1. Mao Zedong Dövrü və Plan İqtisadiyyatı

Mao Zedong, ÇKPin ilk qurucularından və 1930lardan ölümünə qədər dəyişməz Partiya Ümumi Sekretarıdır. Vətəndaş müharibəsis(n)i qazandıqdan sonra, Dövlət Başçısı olmuş ölənə qədər ölkə və partiya rəhbərliyində tək şəxsiyyət deyiləcək qədər söz sahibi olmuşdur.

1950lərdən etibarən Çin, yüksək səviyyədə mərkəziyyətçiliyə söykən/dözən bir planlı iqtisadiyyat siyasəti tətbiqə başladı. Ölkənin maliyyə və maddi qaynaqları və texnoloji güclərini, əhəmiyyətli proyektlərə təsis edərək, qaynaqların ağılçı paylamasını təmin etmiş, regional iqtisadiyyatlar arasında yenidən tarazlıq quraraq sənayeləşmə üçün əsas təşkil edilmək surətiylə iqtisadi və ictimai inkişafda təsirli bir rol oynamışdır. Sovet nümunəs(n)i Beş İllik İnkişaf Planları tətbiqə başlanmışdır. ÇKP müvəffəqiyyətli bir şəkildə 1949da torpaq islahatını reallaşdırdıqdan sonra, 1952də Əkinçilik Kooperativləri və 1958də Xalq Komünlerini meydana gətirmişdir (Altuğ 1977: 195).

Bu müddət içində edilənlər dövrlər etibarilə bu şəkildə olmuşdur (Qinshi 1997: 90)
1949dan 1956a qədər olan dövr içində sosialist çevrilmə böyük ölçüdə reallaşdırılmışdır.

1957dən 1966dakı Mədəniyyət İnqilabının ərəfəsinə qədər davam edən müddət içində sosialist quruluşlanma tamamlanmışdır.

May 1966da başlayıb Oktyabr 1976da sona çatan və Ölkə iqtisadiyyatında ciddi müvəffəqiyyətsizliklərə və korlayıcı itkinlərə gətirib çıxaran 'Mədəniyyət İnqilabı' dövründə isə, digər sahələrdə olduğu kimi iqtisadiyyat sahəsində də çox səhv tətbiqlər olmuşdur; ancaq rəqəmlərə baxdığımızda, 1953 ilə 1978 arasındakı dövrdə iqtisadiyyatın illik ortalama artımı %6.1 nisbətində reallaşmışdır.
İqtisadi inkişafın əhatəsinin davamlı genişləməsi və iqtisadi quruluşun gedərək daha kompleks bir hal al/götürməsiylə, qüvvədəki iqtisadi sistemin qüsurları gedərək diqqətə çarpan hala gəlmişdir. Məsələn, cəmiyyət mülkiyyəti səviyyəsində tək yanlı artımlara söykənən siyasət, Çinin istehsalçı güclərinin inkişafına uyğun mühit yarada bilməmişdir. Bu dövrdə, hökumət və təşəbbüslər arasında vəzifə və məsuliyyətlərin ayrımı açıq bir şəkildə edilməmişdir, çünki dövlətə aid təşəbbüslər, rəhbərlikdə müstəqilliyə sahib deyillər idi. İqtisadiyyatdakı planlı nizamlamalara ağırlıq verilərkən, dəyər qanunu və bazarın rolu laqeydlik edilmişdir. Bu səbəbdən, Çinin iqtisadi inkişafı üçün planlı və sistemli bir iqtisadi yenidən quruluşlanmanın böyük əhəmiyyət daşıdığı aydın olmuşdur (Qinshi 1997: 92)
1.2.2.Deng Xioaping Dövrü Ya Da İslahatlar Və Xaricə Açılma Dövrü

Maonun 1976da ölməsiylə, Mədəniyyət İnqilabına son verilmişdir. Qısa sürən iqtidar mübarizəsindən Tay Xioaping qalib çıxdığı sırada, ölkə iqtisadiyyatı əkinçilik komünleri, material tarazlıq planlaması, yalnız iç istehsaldakı boşluqları doldurmaq üçün edilən xarici ticarət və qiymət idarəs(n)i kimi Stalinist təməllər üzərinə qurulu idi. Tay, İqtidar kreslosuna oturunca bunların hamısını rədd etdi (Öyüdçü 1998: 68).

1978 ili, Çin cəmiyyəti və Çin iqtisadiyyatı üçün həyati əhəmiyyət ifadə edən qərarların alındığı bir ildir. Xüsusilə 1978-ci ildə Çin Kommunist Partiyası 11. Mərkəz Komitə Konqresinin 3. yığıncağı, Çinin müasirləşmə inşasının ciddi bir şəkildə başlandığının xəbərini verirdi (Wang yong gui, Wang man 1998: 10).

Çində iqtisadi islahat, 1978 Aralıq/dekabr ayında, 11. Kommunist Partiya Mərkəz Komitəsi Konqresi 3. Yığıncağında alınan qərarlar ilə Tay Xiaopingin öndərliyində başladı. Yığıncaqda, iqtisadi inkişaf, Çinin ən əhəmiyyətli problemi olaraq təyin olunaraq islahat müddəti başladıldı. Şərq Avropa ölkələri və SSCBin əksinə, Çindəki islahat müddəti tədrici olmuşdur. Yeni siyasətlər, ortaya çıxan səhvlərin ümumiyə yayılmadan fərq edilməsi üçün, dəyişik bölgələrdə və sektorlarda başladıldı və müvəffəqiyyətli olduğu ölçüdə yayıldı (Ürək 1998: 156).

İslahat, əvvəlcə taşrada başladı. İlk addım olaraq, ödənişi İstehsala Bağlayan Müqaviləli Ailə Məsuliyyət sistemi ilə mərkəziyyətçilik və adəmi mərkəziyyətçiliyin birləşdirilməsini ehtiva edən iki laylı bir rəhbərlik sistemi tətbiq olunmağa qoyuldu. Mərkəziyyətçiliyə və təsisə söykənən əkinçilik və yan məhsul alışlarına mərhələli olaraq son verildi. Bir çox əkinçilik və yan məhsul qiymətləri üzərindəki yoxlamalar yüngülləşdirildi. Mütəxəssisləşmiş, ticariləşmiş və ictimailəşmiş bir çöl iqtisadiyyatın meydana gəlməsi üçün çöl sənaye quruluşu yenidən təşkil edildi. Qəsəbə və kənd işlətmələri sürətli bir şəkildə quruldu və çöl seqmentdəki ehtiyac çoxu işçilərə, torpağı sürməkdən başqa işlər verildi (Qinshi 1997: 93).

Xüsusilə, çöl inkişafdakı hamar irəliləmə, bütün iqtisadi sistemin yenidən qurulması qərarı üçün müsbət şərtlər yaratdı və təcrübəm/təcrübə qazandırdı. Oktyabr 1984də ÇKP 12. Mərkəz Komitəsi Yığıncağında qəbul edilən İqtisadi Sistemin Yenidən Qurulması Qərarı, Çinin iqtisadi sistem islahatının bir şəhər mərkəzli mərhələyə girdiyinin xəbərçisi oldu. Bu islahat, başlıca aşağıdakı hədəfləri əhatə etməkdə idi (Qinshi 1997: 93-94)
Mülkiyyət quruluşunda dəyişikliyin edilməsi. Cəmiyyət mülkiyyətinin suveren olduğu Çində, ümumi sosialist iqtisadiyyat içində müxtəlif mülkiyyət sistemlərinin inkişaf etdirilməsinin təşviq edilməsi.

Dövlətə aid təşəbbüslərin qərar vermə səlahiyyətinin artırılması və gücləndirilmələri, əlaqədar dövlət qanunları və müdiriyyətlərinə uyğun gəlilməsi şərti ilə dövlətə aid təşəbbüslərin qərar səlahiyyəti, istehsal planları, məhsulların satın alınması və satışa çıxarılması, qiymətləndirmə, təşəbbüs tərəfindən alıkonulan pulların istifadə edilməsi, mülklərin satışı, iş qüvvəsi və personal, ödəniş və hədiyyələrin təyin olunması və iqtisadi koordinasiya mövzularında artırılması; Eyni zamanda, dövlətə aid işlətmələrdə bir müqavilə rəhbərliyi məsuliyyət sisteminin tətbiqə qoyulması, işlətmələr arasındakı üfüqi əlaqələrin təsirli şəkildə təşviq edilməsi və işlətmə qruplarının yaradılması.

Qiymət islahatının tətbiq olunması və bir bazar sisteminin inkişaf etdirilməsi.

Planlama cəmiyyət maliyyəsi və bankçılıq sistemlərində islahatların tətbiq olunması və makro-iqtisadi rəhbərlik mərhələli olaraq ən funksional hala gətirilməsi. Doğrudan planlamağa söykənən rəhbərliyin əhatəsinin daraldılması, bazarın təyin edici rolunun buna uyğun olaraq gücləndirilməsi;

Çinin xarici ticarətinin islahatı, beynəlxalq tətbiqlər və Çinin konkret vəziyyətinə uyğun olaraq davam etdirilməsi. İxracat sübvansiyonları və idxalat vergilərinin qaldırılması, ticari mallara bağlı cinsələr və lisans zərurətlərinin əhəmiyyətli ölçüdə azaldılmış olması və zəruri idxalat və ixracat planlamasına son verilməsi.

Gəlir paylama sisteminin islah edilməsi, "Hər kəsə işinə görə" qanununun qorunmasıyla birlikdə, çox müxtəlif gəlir paylamas(n)ı formaları istifadə edilməsi.
2. HİSSƏ
2.1. İQTİSADİ YENİDƏN QURULUŞLANMA HƏDƏFLƏRİ VƏ SOSİALİST

BAZAR İQTİSADİYYATına KEÇİŞ

Yuxarıda təyin olunan iqtisadi strukturca islahatlara söykənən olaraq Oktyabr 1992də edilən ÇKP 14ünçü Milli Konqresi, bir sosialist bazar iqtisadiyyatı sisteminin yaradılmasını Çinin iqtisadi islahatının hədəfi olaraq təyin edərək Çin milli iqtisadiyyatının inkişafında tarixi bir dəyişikliyinin işarəsini verdi.

Mart 1993də toplanan 8.Ulusal Xalq Konqresinin Birinci yığıncağında qəbul edilən konstitusiya dəyişikliyi ilə "Çin Tərzi Sosialist Bazar İqtisadiyyatı"nın tətbiq oluna bilməsi konstitusiya zəmanətə alındı. Noyabr 1993də ÇKP 14. Mərkəz Komitəsinin 3. yığıncağında Çin Tərzi Sosialist Bazar İqtisadiyyatının yaradılması üçün "Çinin Çin Tərzi Sosialist Bazar İqtisadiyyatı, təməl sosialist sistem ilə yaxından əlaqəlidir, başqa bir deyişlə dövlət tərəfindən makro səviyyədə nəzarət edilən bazar, qaynaqların təsisi üçün təməl vasitə funksiyası daşıyacaq" şəklində alınan qərar, Çinin iqtisadi strukturca islahatı üçün ümumi plan və hərəkət proqramı olmuşdur. Bu qərarda beş ana islahat sahəs(n)i təyin olundu: dövlətə aid şirkətlərin anonim şirkət halına gətirilməsi, finanssal sistemin islahatının tamamlanması, sərmayə sisteminin islahata edilməsi, maliyyə islahat və ticarət sisteminin islahata edilməsi (Ürək 1998:158).
Alınan qərarın başlıca ünsürləri aşağıdakı şəkildə yekunlaşdırıla bilər (Qinshi 1997: 95)

Müxtəlif mülkiyyət formaları birlikdə inkişaf etdirilərkən cəmiyyət mülkiyyəti, əsas mülkiyyət şəkli olmağa davam edəcək. Dövlətə aid işlətmələrin işlətmə mexanizmində, bazar iqtisadiyyatı şərtlərinə uyğun dəyişikliklər ediləcək; işlətmələrin mülkiyyət haqqları və məsuliyyətləri açıqca təyin olunacaq, dövlətin vəzifələri bu işlətmələrin vəzifələrindən ayrılacaq.

Şəhər və çöl bazarları birləşdirən və qaynaq təsisini ən uyğun hala gətirən açıq və birləşdirilmiş bir Milli Bazar Sistemi yaradılacaq;

Məhsuldarlığa prioritet verən və paylamada hakkaniyetin diqqətə alındığı işə görə paylama sistemi yaradılacaq;

Bəzi bölgələr və bəzi kəslər, o birilərdən əvvəl zənginləşəcək, ancaq ölkə ortaq rifah yolunda irəlilədiyi üçün bu müddət etina etdiriləcək;

Şəhər və çöl seqmentlərdə yaşayanlar üçün Çinin milli xüsusiyyətlərinə uyğun olan iqtisadi inkişaf və ictimai sabitliyi dəstəkləyən ictimai təhlükəsizliyi zəmanət edən çox qatlı ictimai təhlükəsizlik sistemi qurulacaq.

Rəhbərlik ayrıca 1996-2000 dövründə edilməsi lazım olan iqtisadi islahatları da təyin etmişdir. Bu islahatların başlıca hədəfləri belədir (Qinshi 1997: 96-97)
ü Müasir bir işlətmə sisteminin qurulması və dövlətə aid işlətmələrin inkişaf etdirilməsinin təmin edilməsi;

ü Birləşmiş, açıq, rəqabətçi və nizamlı bazar sisteminin inkişaf etdirilməsinin dəstəklənilməsinə, əmtəə bazarları, xüsusilə istehsalçı malları bazarlarının inkişaf etdirilməsinə təsirli bir şəkildə davam ediləcək.

ü Fərdi gəlir dağılamının təşkil edilməsi, ödəniş və ictimai təhlükəsizlik sistemləri islahatının dərinləşdirilməsi və gərək iş verən, gərəksə işçi üçün sərbəst məşğulluq seçkisinin mərhələli olaraq reallaşdırılması.

ü Hökumət məsuliyyətləri və vəzifələrinin çevrilməsinin sürətləndirilməsi və dövlətin makro tənzimləmə qabiliyyətinin gücləndirilməsi.

ü Xarici dünyaya açılmanın daha çox genişlədilməsi. Xarici dünyaya açılmanın əhatəs(n)i çox səviyyəli, çox kanallı, çox istiqamətli bir açılma modelinin yaradılması məqsədiylə genişlədiləcək və növlərə ayırıldırılacaq.

ü Bir sosialist bazar iqtisadiyyatı sisteminin yaradılmasının istiqamətləndirilməsi.
Edilən və tətbiq olunan islahatlara baxdığımızda, islahat müddətinin bu dörd mərhələdən keçdiyi bilinməkdədir. Bu dörd mərhələni bu şəkildə sıralamaq mümkündür (Ürək 1998: 157-158)

1978-1984 arasındakı ilk mərhələdə, daha çox yaxşılaşdırmağa istiqamətli siyasətlər izlənilmişdir. Bu dövrdə, Əkinçilik alış qiymətləri yüksəldildi. Əkinçilik sektorunda desentralizasyon başladıldı. Şəxsi əkinçilik sahələri artırıldı, əkinçilik məhsullarının növlərə ayırıldırılması təşviq edildi və yerli sərbəst əkinçilik məhsulları bazarları quruldu. Sənayedə mükafat sistemləri gətirildi. Bu dövrdə əhəmiyyətli bir inkişaf da, dörd Xüsusi İqtisadi Bölgənin quruluşunun reallaşdırılmasıdır. ÖEBin qurulmasında, bir tərəfdən xarici sərmayələrin cezbedilmesi və bu sayədə ixracatın artırılması hədəflənərkən, digər tərəfdən sərbəst bazar şərtlərinin sınandığı laboratuar olması məqsəd qoyulmuşdur. Bu ÖEBlər Cənub Çin sahillərində, Hong Kong (Zhu hai, Shantou, Shen zhen) və Tayvana (Xia məhrum) yaxın olaraq seçildi. 1978-1984 dövründə xüsusilə əkinçilik sahəsində əldə edilən müvəffəqiyyətlərdən sonra, 1984-1988 dövründə ağırlıq işlətmələrə əlaqədar islahatlara sürüşdürüldü: İşlətmələrin vergiləndirilməsi, ödəniş sisteminin islahata edilərək məhsuldarlıqla bağının qurulması, ikili qiymət sisteminin (Bu sistemdə cütçü, məhsulunun müəyyən bir miqdarını, dövlətə, dövlət tərəfindən təyin olunan qiymətdən, istehsal çoxunu da sərbəst qiymətlərdən dövlətə ya da xüsusi seqmentlərə sata bilirdi) başladılması kimi. İşlətmələrin sərmayə maliyyəsini dövlət yerinə banklardan al/götürmələri təşviq edildi. 1984 ili başında ÖEBlərə əlavə olaraq şərq sahili boyunca 14 sahil şəhəri xarici ticarətə açıldı.

Çində xaricə açılmanın ikinci əhəmiyyətli mərhələsini meydana gətirən bu dövrdə, ÖEB və AKK(Açık Sahil Kentler)lar qısa zamanda , cəmi ixracat, sərmayələr və xarici sərmayənin böyük qisimini bünyəsində yığdı.

1988-1992 dövrü; bu dövrdə iqtisadiyyat sürətlə böyüməyə davam edərkən, inflyasiya yüksəlmişdir. İllik inflyasiya (istehlakçı qiymətlərində) 1983də ildə %15dən 1987də %7.3ə, 1988də də %18.6a çıxdı. İnflyasiyanın sürətli yüksəlişi, 1988də yeni islahatların təxirə salınmasına və "İqtisadiyyatı Düzəltmə Proqramı" adı altında iqtisadiyyatı yavaşladıcı tədbirlərin alınmasına səbəb oldu. Bunların arasında bəzi qiymətlərin təkrar idarə əhatəsinə alınması da vardı. 1991də "İqtisadiyyatı Düzəltmə Proqramı"nın sona çatdığı və islahatların yenidən başladılacağı açıqlandı.

1992 və sonrası dövr; 1992in başlarında Tay Xiaoping, islahatların və liberallaşmanın sürətləndirilməsi əmrini verdi. Eyni il, Kommunist Partiya nəşr etdiyi 2,3,4 və 5 nömrəli sənədlərlə, bazar iqtisadiyyatının sosializmlə tərs düşmədiyini elan edərək 'Çin Tərzi Sosialist Bazar İqtisadiyyatının yaradılacağını açıqladı. 1993də konstitusiya dəyişiklikləri edildi. Noyabr 1993də ÇKP 14. Mərkəz Komitəsinin 3. yığıncağında Sosialist Bazar İqtisadiyyatsan yaradılması qərarı alındı.
2.1.1. Xarici Dünyaya Açılma Modeli

Xarici Dünyaya Açılma Modeli, Çindəki təməl iqtisadi islahatların başladıldığı illərdən etibarən pilləli olaraq sahil şəhərlərdə tətbiqə qoyulan Xüsusi İqtisadi Bölgələr, Açıq Sahil Şəhərlər, Sərbəst Ticarət Bölgələri, Açıq Sərhəd Şəhərlər vasitəsilə reallaşdırılan, Çin xüsusiyyətini daşıyan iqtisadi inkişaf modelidir.
2.1.2. Xüsusi İqtisadi Bölgələr

Çinin xaricə açılma pəncərələri olan Xüsusi İqtisadi Bölgələr, ölkənin islahat və iqtisadi inkişafında çox əhəmiyyətli rol oynamışdır. Ayrıca, Çinin xaricə açılmasının itələyici mühərriki və təcrübə sahəs(n)i kimi funksiyalara boynuna götürmüşdü.

Bu Xüsusi İqtisadi Bölgələr Çinin cənub-şərqində var. Bunlar: Zhu hai, Shan tou, Shen zhen, Xia məhrum və daha sonra əlavə edilən Hai nan bölgəsidir. ÖEBin qurulmasında, bir tərəfdən xarici sərmayələrin cəzbə dilmesi və bu sayədə ixracatın artırılması hədəflənərkən, digər tərəfdən sərbəst bazar şərtlərinin sınandığı laboratoriya olması məqsəd qoyulmuşdur. ÖEBlər Cənub Çin sahillərində, Hongkong (Zhu hai, Shantou, Shen zhen) və Tayvana (Xia məhrum) yaxın olaraq seçilmişdir. ÖEBlərin xüsusilə buralardan seçilməsində, Çinin Tayvan və Hong Kong ilə inteqrasiya olunma və xarici iqtisadi inkişafını sürətləndirmək kimi iki hədəf ol/tapılırdı. Bölgələrdən üçü Guang dong Əyalətində idi: Hong Kongun şimalında Shenzhen, Portuqaliyaya aid Macaunun şimalında Zhu hai, və Cənub Tayvanın qarşısında Shan tou. Dördüncüsü, Tayvan boğazı kənarında Fujian əyalətinin cənub qisimində iştirak edən Xiamen idi. Shen zhen və Zhu hai bakir balıqçılıq və düyü yetişdirmə bölgələri idi. Shan tou (yerli dildə Swatow) ilə Xiamen (yerli dildə Amoy) döyüş əvvəli andlaşma limanları idi. Xüsusilə, Cənub-şərq Asiyadakı Avropa müstəmləkə imperatorluqlarıyla zəngin bir dəniz həddindən artıq ticarət tarixinə sahib idilər. Tayvan Çinlilərinin çoxu Swatowdan, Malayziya, Singapur və İndoneziyadakı dəniz həddindən artıq Çinlilər isə Amoydan gəlmişlər. (Kemenade 1999: 147).

Bu bölgələrin seçilməsindəki təyin edici faktorlar, qismən kommunizm əvvəli köhnə andlaşma limanları təcrübəs(n)i olması qismən də daha yaxın tarixdəki dünya səviyyəsində, ən çox da Tayvanda, inkişaf edən bazar iqtisadiyyatı təcrübələri idi. 1960larda üç ixracat əməliyyata/işləmə limanı qurulması sayəsində Tayvan, 1980lərin başlarında əhəmiyyətli bir ticari güc olaraq ortaya çıxmışdı. (Kemenade 1999: 147).

Bunlardan başqa, Asiya pələnglərində əhəmiyyətli iqtisadi güc olan Çinlilərin bu bölgədən köç etmiş olmalarının və onların bu bölgədə sərmayə qoymaları üçün cazibədar ola biləcəyi (Çinlilərdəki həmyerlisiçilik, mərkəzi ana yurdlarına olan bağlılıq) kimi faktorların da göz qarşısında tutulduğu diqqətlərdən qaçmamalıdır.
2.1.3. Açıq Sahil Şəhərlər

Aprel 1984də xarici sərmayəçilərə seçimli rəftar edəcək on dörd sahil şəhəri açıldı. Bunların çoxu, aralarında Shang hai, Tian jin, Guang zhou (Canton) və Də lian kimi əhaliləri milyonu aşan köhnə Andlaşma Limanları və I. Dünya Döyüşü əvvəli Şərq Asiyanın ticarət və maliyyə metropolları olan şəhərlər idi. Bu 14 Açıq Sahil Şəhəri bunlardır: Də lian, Shang hai, Qing huangdao, Ning bo, Tain jin, Wen zhou, Yan tai, Fu zhou, Qin gdao, Guan gzhou, Lian yungang, Zhan jiang, Nan tong, Bei hai.

Döyüşdən əvvəl, andlaşma limanlarının hamısında kiçik, qərbliləşmiş, xarici firmalarda komprador (agentlik) olaraq işlə/çalışan bir orta sinif vardı. Limanlar 1984də açıldığında, o dövrlərdən qalma xarici dilləri danışan və ticarətin bütün nömrələrini bilən kəslər hələ çox idi. Bu şəhərlər ÖEBlərə müqayisə edildiyində ideoloji səbəblərdən ötəri dövlət iqtisadiyyatının planladığı şəkildə qalmaları lazım idi. Halbuki ÖEBlərdə sərmayə tavanı yox idi. 14 şəhərdən ən böyük ikisi olan Shan ghai və Tian jin mərkəzi hökumətin təsdiqi olmadan 30 milyon Dolların üstündə sərmayə çəkə bilmirdi. Də lianda maksimum limit 10 milyon Dollar, o biri şəhərlərdə 5 milyon Dollar idi (Kemenade 1999: 151).
2.1.4. Sərbəst Ticarət Bölgələri

Sərbəst Ticarət bölgələrinin quruluşu, Çinin xaricə açılmasının genişlədilməsi və xarici sərmayələrin cezbedilmesi üçün tətbiq etdiyi bir başqa əhəmiyyətli tədbirdir. Bu bölgələr digər ölkələrdə də ol/tapıldığı kimi xaricə bağlı təsislərin ol/tapıldığı kiçik bir xüsusi sahədir. İxrac məhsullarının işlənməsini və xarici ticarəti birləşdirən, xüsusi gömrük tərifə siyasətləri tətbiq edən və xüsusi idarə üsulları tətbiq edən bir gömrük yoxlamalı xidmət alanıdır. Sentyabr 1995ə qədər 13 sərbəst ticarət bölgəsi qurulmuşdur. Bu bölgədə 3425 işlətmə Gömrük idarəsinə qeydiyyat edilmişdir. Bu işlətmələrdəki sərmayələrin %34ü xaricilərə aiddir.
2.1.5. Açıq Sərhəd Şəhərlər

Açıq Sərhəd şəhərlər, qonşu ölkələrlə iqtisadi və ticari əməkdaşlığı inkişaf etdirilmək məqsədiylə 1992dən etibarən yaradılmağa başlanmışdır. 1995də 13 açıq sərhəd şəhərin cəmi Qeyri safı Yurd İçi Nəticəsi, açılmadan əvvəl 1991-ci ildəki səviyyəs(n)i ilə müqayisə edildiyində %91.2 artaraq 19.12 milyard Yuana çatmışdır.
2.2. İQTİSADİ İNKİŞAF VƏ BƏZİ İCTİMAİ GÖSTƏRİCİLƏR

Dünya iqtisadiyyatındakı rolu gedərək artan və Asiyanın əhəmiyyətli iqtisadiyyatlarından biri olan Çin, tamamilə mərkəzi planlamağa söykənən olan iqtisadiyyatında 1978-ci ildən etibarən təməl islahatları reallaşdırmağa başlamışdır. Bu tarixə qədər dünya iqtisadiyyatından mücərrədlənmiş olan iqtisadiyyatını xaricə açmağa başlamışdır. Xüsusilə 1980-ci illərdə təmin etdiyi iqtisadi böyümə və iqtisadiyyatına gətirdiyi canlılıq ilə Çin, köhnə SSCB ilə Şərq və Orta Avropa ölkələrinin yaşadığı növdən bir böhrana girmədən, iqtisadiyyatını bazar iqtisadiyyatına (Çində məşhur olan deyişlə "Çin Tərzi Sosialist Bazar İqtisadiyyatı") çevirmə müddətində əhəmiyyətli məsafələr qeyd etmişdir (Tezcan 1993: 6).

1970lərin sonuna doğru böyük kollektiv fermalar (və ya komünler) Mədəniyyət İnqilabının əsəri olaraq əhəmiyyətini itirməyə başlamışdır. İlk ifadə edilər, Si chuan və An hui əyalətlərində görülmüşdür. Daha sonra bütün Çinə yayılmışdır. Torpaq nəzəri olaraq dövlətin əlində sayılmaqla birlikdə, cütçülərə 25 ilə qədər uzanan dövrlər üçün kirayəyə götürülmüşdür. Xana Xalqı Məsuliyyət Sistemi tətbiqə qoyulmuşdur. Bu sistemə görə, cütçülər dövlət ilə kontrakt edərək oktyabr edə bilməkdə və məhsul çoxunu bazar qiymətindən sata bilməkdədir. Bu islahat məhsul alış qiymətlərinin də yüksək tutulmasıyla, istehsalda böyük artıma gətirib çıxarmışdır.

İqtisadiyyatdakı strukturca islahatlar, iqtisadi həyatdakı bir çox şeyin xüsusilə köhnə anlayışın dəyişməsinə səbəb olmuşdur. "Kapitalizmin Quyruğu" günahlandırmasıyla tamamilə qadağan edilmiş olan xüsusi cəhd, islahat sonrası konstitusiya zəmanəti əldə edincə son sürəti ilə yoxdan var olmağa yönəlmişdir. Rəqəmlər həqiqətən çaşdırıcıdır. İyun 1994 etibarilə Çində qeydini etdirmiş işlətmə sahiblərinin (sərmayəçilərin) sayı 69 min 200 olub bunların qeydli sərmayəsi 104 milyard 140 milyon yuandır. İşlətdiyi işçinin sayı 431 min 600 adamdır. Bundan başqa yenə çox sayda "Qırmızı şapkalı" (Kollektiv/cəmiyyət işlətmələri), "Kiçik Şapkalı" (tacirlər) və "Əcnəbi Şapkalı" (Üçlü sərmayəçi işlətmələr) işlətmələrin sahiblərinin sayı yuxarıdakı rəqəmə təbii/tabe deyil (Lu xueyi 1996: 148).

Çində iqtisadi inkişafın başlanğıcı Birinci Beş İllik Plan ilə başlanmışdır. Aşağıdakı Cədvəldən görəcəyimiz kimi (Baxın. Cədvəl 1), hər Beş İllik Plan dövründə sənaye və əkinçilik sahəsindəki illik ortalama artım nisbəti fərqlilik göstərməkdədir. Birinci Beş İllik Plan dövründəki inkişaf, İkinci Beş İllik Plan dövründə təmin edilə bilməmişdir. "Mədəniyyət İnqilabı" və həddindən artıq sol ideologiyanın hakim olduğu illərdə isə tamamilə geriləmə söz mövzusu olmuşdur. Buna qarşılıq milli gəlirdə də vəziyyət eyni olmaqdadır (Baxın. Cədvəl 2). Ancaq 1980-ci illərə gəlindiyində, yəni 6. Beş İllik Plan dövründə sənaye və əkinçilik sahəsindəki illik ortalama artım nisbətində və milli gəlirdəki illik ortalama nisbətdə böyük bir artım təmin edilərək geriləməyə son verilmişdir.
Cədvəl 1: Hər Beş İllik Plan Dövründə Sənaye və Əkinçilik Sahəsindəki İllik Ortalama Artım Nisbəti (%)

Sənaye cəmi istehsalı

Yüngül Sənaye a. Sənaye
1. Beş İllik plan (1953-1957) 10,9 4,5 18,0 12,9 25,4
2. Beş İllik Plan Dövrü (1958-1962 0,6 -4,3 3,8 1,1 6,6

Tarazlıqlama Dövrü (1963-1965) 15,7 11,1 21,2 21,2 14,9

3. Beş İllik Plan Dövrü (1966-1970) 9,6 3,9 11,7 8,4 14,7

4. Beş illik plan (1971-1975) 7,8 4,0 9,1 7,7 10,2

5. Beş illik plan (1976-1980) 8,1 5,1 9,2 11,0 7,8
6. Beş illik plan (1981-1985) 11 8,1 12 13,4 10,8

Cədvəl 2: Hər beş illik plan dövründə milli gəlirin ortalama olaraq illik artım nisbəti (%)
Beş illik plan Milli gəlirin illik ortalama artım nisbəti

1. Beş İllik Plan Dövrü (1953-1957) 8,9

2. Beş İllik Plan Dövrü (1958-1962) -3,1

Tarazlıqlama Dövrü (1963-1965) 14,7

3. Beş İllik Plan Dövrü (1966-1970) 8,3

4. Beş İllik Plan Dövrü (1972-1975) 5,5

5. Beş İllik Plan Dövrü (1976-1980) 6,0

6. Beş İllik Plan Dövrü (1981-1985) 9,7
Cədvəllərdə görüldüyü kimi, "Tarazlıqlama Dövrü" deyilən 1963-1965 illəri arasında beş illik planlama dövrlərinin kəsilməyə uğradığı illərdə sənaye cəmi istehsalı və əkinçilik cəmi istehsalı və milli gəlirdə 2. Beş İllik Plana görə böyük artımları yazılmışdır.
Cədvəl 3: Hər beş illik planın son bir ilində çatıldığı ümumi iqtisadi səviyyə

Dövr Cəmi Milli nəticə (yüz milyon yuan) Sənaye və əkinçilik cəmi nəticəsi (yüz milyon yuan) Hububat istehsalı (10.000 Ton) Pambıq istehsalı (10.000 Ton) Polad istehsal (10.000 ton) Kömür istehsalı (yüz milyon ton)

1. Beş İllik Plan Dövrü (1958-1962) 1957. İli 1,606 1,241 19,505 164 535 1.31

2. Beş İllik Plan Dövrü (1958-1962) 1962. İli 1,800 1,504 16,000 75 667 2.2

3. Beş İllik Plan Dövrü (1958-1962) 1970.Yılı 3,800 3,138 23,996 227.7 1,779 3.54

4. Beş İllik Plan Dövrü (1958-1962) 1975.Yılı 5,379 4,467 28,452 238.1 2,390 4.82

5. Beş İllik Plan Dövrü (1958-1962) 1980. İli 8,531 7,077 32,056 270.7 3,712 6.2

6. Beş İllik Plan Dövrü (1958-1962) 1985.Yılı 16,309 13,336 37,911 414.7 4,679 8.72

7. Beş İllik Plan Dövrü (1986-1990) 1990.Yılı 16,770 42,500- 45,000 425 5,550-5,880 10
Cədvəl 3də görüldüyü kimi hər beş illik planda əvvəlki bir beş illik plana görə artım təmin edilmişdir. Xüsusilə də 1978də başladılan "xaricə açılma və içəridə iqtisadiyyatı gücləndirmə" (Ç. H. C. Ümumi Məlumatlar 1986: 279) siyasətinin qüvvəyə girməsi və Mədəniyyət İnqilabının sona çatmasıyla iqtisadiyyatda, məsələn ictimai ümumi nəticə miqdarında bir qat artım təmin edilmişdir. Xalqın həyatı görünər dərəcədə yaxşılaşmışdır. Məsələn, Cədvəl 4də görüldüyü kimi, 1980ə görə 1985-ci ildə işlə/çalışanların maaşı %49,9, cütçülərin ortalama gəliri %107,5 artmışdır. Oturma sahəs(n)i şəhər və qəsəbələrdə %35,1 artarkən, kəndlərdə %59,6 artmışdır.

Cədvəl 4: Xalqın İctimai Həyat Vəziyyəti

Vahid 1980 ili 1985 ili 1985-ci ildə 1980ə görə artım nisbəti (%)

İşlə/çalışanların ortalama maaşı Yuan 762 1148 49,9%

Şəhər və qəsəbələrdə adam başına ortalama oturma sahəs(n)i m² 1,96 6,7 35,1%

Cütçülərin ortalama gəliri Yuan 191,3 397 107,5%

Kəndlərdə adam başına ortalama oturma alan/sahə m² 9,4 15 59,6%
Məlumatlar Çin iqtisadiyyatının davamlı inkişaf etməkdə olduğunu göstərməkdədir. İqtisadiyyat və sənayenin inkişafıyla, çoxalan fabriklərdə, işlətmələrdə, işlə/çalışanların sayı da da artmaqdadır. 1957ə görə 1985də işlə/çalışan işçi məmurun sayı az qala/haradasa 4 qat artmışdır. Bu ədəd "1994ün statistikalarına görə 614 milyon 510 min adama çatmışdır. Bunun 48 milyon 330 minini işçi məmur, 15 milyon 570 minini xüsusi sektorda işlə/çalışanlar meydana gətirərkən, 446 milyon 530 mini əkinçilik sektorunda işlə/çalışanlardır" (Qin shı 1995: 94). Amma burada xüsusi və ortaq işlətmələr çox diqqət çəkicidir. 1952lərdə xüsusi işlətmələrdəki işçi məmur sayı 3,67 milyon ikən, 1957ə gəlindiyində 20 minə enmiş, sonra yox olmuşdur. Demək olur ki, Mədəniyyət İnqilabı və ondan əvvəl başladılan ictimailəşdirmələr nəticəs(n)i bunlar ortadan qaldırılmışdır. Ancaq 1984lərdə, yəni Çinin xaricə açılmasıyla bu seqment yenidən ortaya çıxmışdır. Ədədləri də getdikcə artmaqdadır. 1994ün statistikalarına görə, 15 milyon 570 mini adamı məşğulluq etdirən xüsusi sektor ol/tapılmaqda idi (Qin shı 1995: 94). Xüsusiləşdirmə siyasətinin qüvvəyə girməsi nəticəs(n)i bu ədədin get-gedə artacağı qətidir.

Görüldüyü kimi mərkəzi planlama ilə edilən iqtisadi inkişaf siyasətləri, xüsusilə, 1978də başladılan iqtisadi siyasətlərin islahatı və Çin iqtisadiyyatının xaricə açılmasıyla iqtisadiyyatda davamlı yaxşılaşma və artım təmin edilmişdir.

2.2.1. Çin İqtisadiyyatındakı Xarici Sərmayə

1979-1980 illəri arasında hökumət Çin və xarici firmaların meydana gətirdikləri ortaq sərmayələrin artmasını təşviq etmək və bu firmaların ixrac malları çıxarmasını təmin etmək məqsədiylə 4 xüsusi iqtisadi qurulmasının təmin edən "Çin Xalq Respublikas(n)ı Ortaq Sərmayə Qanunu"nu çıxarmışdır. Hökumət zaman içində bu qanunun, tamamilə xaricilərin mülkiyyətlərində firmaların qurulmasına icazə verəcək şəkildə şərh etmə imkanı gətirmişdir. Xaricilərə aid firmaların yeni qurulan kurs bazarında kurs ticarəti etməsinə imkan təmin etmişdir (Tezcan 1993:6). Bu kimi qanunların qanuniləşməsiylə Çinə xarici sərmayə axın etməyə başlamışdır. Çinə gələn xarici sərmayənin böyük əksəriyyətini "dəniz həddindən artıq Çinlilər" meydana gətirmişdi. Çin Xalq Respublikas(n)ı xaricində yaşayan və ol/tapıldıqları ölkə iqtisadiyyatlarında əhəmiyyətli rolları olan Çin əslli sərmayəçilər, ana vətənləri olan Çinə böyük miqdarlarda sərmayə axışı reallaşdırmışlar. Xüsusilə Tayland, Singapur, Malayziya və İndoneziyada yaşayan Çin əsllilər sərmayələrini ol/tapıldıqları ölkələrdə də tutmağa davam etməklə birlikdə, əldə etdikləri qar/qazancları Çinə köçürməkdədirlər. Bu meydana gəlmənin, yalnız ana yurda duyul/eşidilən mənəvi bağ hesab edilməməsi lazımdır. Çindəki aşağı istehsal xərcləri, artan iç tələb və inkişaf edən ixracat şərtlərinə sahib bazarlarda sərmayə qoymanın qarlı/qazanclılığı və şüurluluğu diqqətə alınmalıdır. Bu seqmentin başlıca sərmayə sahələri isə sulama, liman etmə, heyvandarlıq və motosiklet istehsalıdır

Xaricə açılma siyasətlərinin və islahatların tətbiq olunmağa başlandığı 1978-ci ildən bu yana Çində 56 milyard Dollarlıq xarici sərmayə reallaşmışdır. 1991-ci ilə düşən pay isə 12 milyard Dollardır. Çinə edilən bu sərmayələrin əhəmiyyətli bir qisiminin Hongkonglu və Tayvanlı Çinlilərcə reallaşdırıldığı bilinməkdədir (Tezcan 1993: 25). Aşağıdakı Cədvəldən Çinə axın edən xarici sərmayənin 1991dən sonra böyük bir artmağa başladığını görmək mümkündür.
Qaynaq: The Economist 1997, 8 İyul

Çinə edilən sərmayələrdə xarici ölkələrdəki Çin əsllilərin əhəmiyyətli yer tutması, onların Çini yaxşı bilməsi və ya "İçəridəkilərin Məlumatı"na asanca çata bilməsindəndir. Sərmayə qoyulan bu bölgələrin, sərmayəçilərin köç etdikləri məmləkətlər olması, qohumlarının hələ də bu bölgələrdə yaşayır olması da sərmayənin bu bölgələrə yönəlməsində əhəmiyyətli səbəblər arasındadır. Beləliklə hökumət də Çin əslli olmayan xaricilərə görə Çin əslli olan xaricilərə daha çox asanlıqlar təmin etməkdədir. Bu vəziyyət, Çinli idarəçilərin "Böyük Çin" xəyalini də müəyyən ölçülərdə əks etdirməkdədir.
Cədvəl 6: Çinə Girən Xarici Sərmayə (1979-1993)

Sərmayə gəldiyi ölkə Milyard $ Cəmi içində yüzdə payı

Hong Kong & Macao 150,9 68,0

Tayvan 18,4 8,3

ABŞ 14,4 6,5

Yaponiya 8,9 4,0

Singapur 4,8 2,2

İngiltərə 3,0 1,4

Tayland 2,1 0,9
Qaynaq: Ministry of Foreign &Economic Cooperation, Beijing. (Tezcan, 1993: 30).
Cədvəl 6da görüldüyü kimi Çinə 1979-1993 illəri arasında reallaşan xarici sərmayələrin yüzdə 68ini Hongkong və Macao təşkil etməkdədir. Tayvanın payı isə %8.3 olmaqdadır. ABŞ və Yaponiyanın cəmi xarici sərmayə içindəki payı isə %6,5 və %4,0 olmuşdur.
Cədvəl 7: Xarici Sərmayənin Yatırdıldığı Bölgələr

Yatırdıldığı bölgə Milyard $ Cəmi içindəki yüzdə payı

Sahil bölgələr və əyalətlər 179,9 81,9

Guang dong 74,4 33,7

Jıangsu 19,8 8,9

Shanghai 13,4 6,0

Shandong 12,5 5,7

Fujian 12,5 5,6

Pekin 10,4 4,6

Liaoning 7,7 3,5

Qaynaq: Ministry of Foreign &Economic C0-0peration, Beijing. (Tezcan 1993: 30).
Görüldüyü kimi sərmayələrin %81,9u sahil bölgələrə yatırdılmış var. Cəmi sərmayələrin 1/3 nisbəti Guangdong əyalətinə edilmişdir. Hongkong xarici sərmayənin %68ini təmin etməkdədir. Tayvanın xarici sərmayədəki yeri %8,3 olub, bu da/də/dahi (məhdudlaşdırmalar səbəbiylə) Hongkong üzərindən köçürülməkdədir. Xarici sərmayələr haqqında The Economistin bu şərhləri çox diqqət çəkicidir (The Economist, İyul 1997: 44)

"Xarici sərmayə Çinin can damarı kimi görünür; xariciləri dəvət edən bütün təbliğat da bu təəssüratı buraxır, xarici pul axışının beşdə üçü Hongkong və Tayvandan gəldiyi üçün "Böyük Çin" düşüncəsi daha da bəslənir. Bununda kənarında, Çinin xarici sərmayə girişinə dair rəsmi rəqəmlərin şişirdildiyi də bir gerçəkdir. Bir çox cəhd, hətta hükumet xarici sərmayə gətirməsi üçün pulu ölkə xaricinə ümumiyyətlə, Hongkonga şpris edir. Beləliklə vergi imtiyazlarından və xarici ortaqlıqlara təqdim edilən bütün imtiyazlardan faydalana bilir. Ən yaxşı təxminlə, xarici sərmayə mədaxilinin dörddə biri ilə üçdə biri arasında bir nisbət ana quru mənşəlidir."

Digər tərəfdən Çinin ixracat müvəffəqiyyətinin lokomotivinin xarici pul olduğu su aparmaz. Çin, iyirmi ildən qısa bir müddət ərzində dünyanın on böyük ixracatçısı içinə girdi. 12 il əvvəl xarici şirkətlərin ixracatları Çinin cəmi ixracatının yalnız yüzdə biri səviyyəsində idi. Bu gün bu rəqəm yüzdə otuzdur və davamlı artım halındadır. (The Economist İyul 1997: 45).
2.2.2. Şəhərləşmə

Sənayenin inkişafı nəticəs(n)i Çində sürətli bir şəhərləşmə söz mövzusudur. Çöl əhali azalmaqda, şəhərdə işlə/çalışan əhali artmaqdadır. 1978-ci ildə əkinçilik sektorundan ayrılıb başqa sektorlara keçən cütçü sayı 28 milyon ikən, 1990a gəlindiyində bu ədəd 94 milyona çıxaraq %230luq artım qeyd etmişdir. Əkinçilik, meşəbəyilik, qidaçılıq, balıqçılıq və digər bənzəri sahələrdə işlə/çalışanların cəmi iş qüvvəsi içindəki nisbəti 1978də %78dən 1990da %58in altına enmişdir. Buna qarşılıq əkinçilik xarici sektorda işlə/çalışanların nisbəti %31,5 deyil %34ə, sərbəst peşə sahibləri ilə iş adamlarının nisbəti %0,4dən %3,7ə yüksəlmişdir.

Çöl sahədəki əhalinin əkinçilik xaricindəki işlərdə məşğulluğu şəhərləşməyi sürətləndirmişdir. Şəhərlərdə yaşayan əhali 1949da cəmi əhalinin %11ini, 1982də %21ini meydana gətirərkən, 1990da bu nisbət %26a çıxaraq 297 milyona çatmışdır. Təxminlər 2000-ci ilə qədər şəhərli əhali nisbətinin %40 tapacağı yolundadır (Jıa lin zhang 1995: 44).

Bu rəqəm ildə %0,5 artmaqdadır. Əslində, bu şəhərləşmə hərəkəti, hükumetin də təsvir etdiyi kimi "çöl seqmenti deyil, torpağı tərk etmək " formasında seyr etməkdədir. Nəticə, nəhəng ölçəkli şəhər sənayeləşmə, tərəvəz tarlalarında fabriklər qurulması, hava çirkliyinin artmasıdır (The Economist İyul 1997: 11).
Cədvəl 8: Çində Şəhərləşmə Nisbəti

Şəhər və qəsəbə sayı

1980 1995

1 Milyon 15 32

0,5-1 Milyon 30 43

0,2-0,5 Milyon 70 192

-0,2 Milyon 108 373

Şəhərlər 223 640
Qəsəbələr 2870 16.992

Qaynaq: The Economist İyul 1997: 10
Rəqəmlərdən aydın olacağı kimi, sənayeləşmənin qəti nəticəs(n)i olan şəhərləşmə, Çində də açıq bir şəkildə müşahidə edilməkdədir. Əhalisi bir milyonun üzərinə çıxan şəhərlərin sayı 1980ə görə 1995də iki qat çoxalmışdır. Hökumət böyük şəhərlərə çöl seqmentdəkilərin köçməsini mümkün olduğu qədər yoxlamada tutmaqda, bu şəhərlərdə yerləşmələrinə qətiliklə icazə verməməkdədir. Çöldən gələn və ya o şəhərin yaxın ətraflarından gələnlərin Pekin, Şang hai, Kanton kimi şəhərlərdə bir müddət qala bilməsi üçün, təhlükəsizlikdən iqamət sənədi al/götürməsi və iqamət müddəti bitincə də dərhal ayrılması lazımdır. Ancaq əvvəllər şimal-şərq, sonraları isə şimal-qərbdəki azlıq bölgələrindən şəhərlərə keyfiyyətsiz immiqrantların sərbəstcə, hər hansı bir məhdudlaşdırma olmadan köç etmələrini və yerləşmələrini təmin edən siyasətlərin tətbiq olunması, şəhərləşmə istiqamətindəki siyasətlərdə də gözə dəyən fərqlilikləri ortaya qoymuşdur.

Çin, gedərək siyasi sisteminə damğasını vurmuş olan 'kəndli cəmiyyət' xüsusiyyətini itirməkdədir. Şəhərləşmə müddəti sürət qazanır; şəhərləşmə təbii olaraq bərabərində, başda ətraf çirklənməsi olmaq üzrə həll edilməsi güc yeni problemləri də gətirməkdədir (Tezcan 1993: 23). Bu problemlərin ən əhəmiyyətlisi ətraf çirkliliyi, ənənəvi şəhər quruluşunun pozulması ilə birlikdə tarixi qalıqların təxribi, yaşıl sahələrin azalması kimi doğrudan ekoloji tarazlığı təsir edən mənfi problemlərdir.

Əslinə baxılsa, Çin sənaye inqilabını yaşamaqdadır. "İqtisadiyyat sürətlə böyüyərkən, əkinçilik nizam yox olmaqdadır. Sənaye məhsul ərzi iqtisadiyyatda olduğu kimi geri qalmış olub bu sektorun da inkişafı planlanmaqdadır" (Xırmançı 1997: 45).
2.2.3. Problemlər

ÇKPin tətbiq etdiyi iqtisadi inkişaf siyasətləri ölkə iqtisadiyyatında sürətli inkişafları təmin edərkən, inkişaf dərəcələri etibarilə bölgələr arası böyük fərqlilik dərhal gözə dəyməkdədir. Bu iqtisadi inkişafdakı fərqlilik, gəlir dağılımı, məşğulluq sahəsindəki bərabərsizlikləri özü ilə gətirməkdədir. Ayrıca sərmayələrin etnik şəxsiyyətə görə fərqlilik göstərdiyi də müşahidə edilməkdədir. Bu bərabərsizliklər indi və irəlidə yaşanılması olabiləcək ictimai narahatlıqların toxumlarını əlavəymiş kimi görünməkdədir.

Hər şeyə baxmayaraq bu unudulmamalıdır ki, Çin hələ inkişaf yolundakı bir ölkədir. Əhalinin 900 milyonu çöl bölgələrdə və əhəmiyyətli bir qisimi də səfalət xəttinin altında yaşamağa davam etməkdədir. Nisbətən daha inkişaf etmiş cənub və şərq sahilləri ilə ölkənin yoxsul şimal və qərb bölgələri arasındakı iqtisadi inkişaf etmişlik və gəlir fərqliliyi uçurumu gedərək açılmaqdadır. Bu vəziyyətin, ölkədə siyasi və ictimai nəticələri ağır inkişaflara gətirib çıxarması etnik ya da dini əsaslara söykənən bölünmə ehtimalı, siyasi sistemin gələcəyi, bəzi qonşu ölkələrlə olan əlaqələrindəki gərginlik bu ölkəyə milyardlarla dollar axıtmış olan xarici sərmayəçiləri artan ölçüdə narahat edə bilməkdədir (Tezcan 1993: 16).

2.2.4. Bölgələrə Görə Gəlir Dağılımındakı Fərqlilik

Çindəki gəlir dağılımındakı regional qütbləşmə ümumiyyətlə Şərq bölgələri, Orta və Qərb Bölgələri olaraq adlandırılmaqdadır. Şərq, sənayeləşmə və iqtisadi inkişafda ən/en irəli bölgədir. Orta və Qərb geri qalmış bölgədir. Şərqdəki iqtisadiyyatı inkişaf etmiş bölgələr; Liaoning, Pekin, Tianjin, Hebei, Shandong, Jiangsu, Shanghai, Zhejiang, Fujian, Guangdong, Hainan, Guangxi kimi 12 əyalət, şəhər və avtonom bölgədir. Orta seqmentdəki bölgələri Hei longjiang, Jilin, Shanxi, Henan, Hunan, Hubei, Ənhis(n)i, Jiangsu kimi 9 əyalət və avtonom bölgəni əhatə etməkdədir. Qərbdəki kasıb bölgələr isə, Shanxi,Gansu, Qinghai, Ningxia (Döngen Avtonom Bölgəsi), Şinjiang (Uyğur Avtonom Bölgəsi), Sıchuan, Chongching, Yunnan, Guizhou, Xizang (Tibet Avtonom Bölgəsi) kimi 10 əyalət, şəhər və avtonom bölgədir.

1993 ili etibarilə Şərqin cəmi əhalisi 481 milyon 220 min olub ölkə əhalisinin %41ini təşkil edərkən, buna qarşılıq Ortanın əhalisi 417 milyon 810 min adamdır. Qərb, isə 266 milyon 670 min şəxsiyyət bir əhaliyə malikdir. 1993 ili etibarilə, Şərqin qeyri safı milli nəticəsi 1 trilyon 353 milyard 120 milyon yuan, Ortanın 668 milyard 710 milyon yuan, Qərbin isə 370 milyard 900 milyon yuandır. Şərqin 1993 ili qeyri safı milli nəticəsi ölkə cəminin %57isini (Orta %28ini, Qərb %15ini) təşkil etmişdir (Lu Xueyi1996: 202).

"Çin Xalq Respublikas(n)ı qurulduqdan 1978ə qədər olan 30 il içində GSMHin artım nisbəti Qərbdə, Şərqə görə 0.44 nisbətlə böyük idi. 1978ə gəlindiyində, Şərqli və Qərblilərin adam başına gələn milli gəliri arasındakı fərq 190 yuan idi. 1979dan sonra Mərkəzin Şərqə xüsusi siyasətlər tətbiqiylə Şərqdə, fövqəladə inkişaflar təmin edildi. 1979dan 1995ə qədər olan 17 il içində Çin iqtisadiyyatının, illik ortalama artım nisbəti %9,8 olmuşdur. Bunun içində Şərq, Orta və Qərb bölgələrinin artım nisbəti isə 12,8: 9,3: 8,7 olub, Şərq, Qərbdən %4,1 nisbətlə böyük olmuşdur (Liao wang 1997-33: 18).

Çinin Şərq, Orta və Qərb bölgələrindəki cütçülərin gəlirlərindəki fərqin böyüməsi çox açıq olaraq gözə dəyən bir faktdır (Lu Xueyi 1996: 142). 1980də, Çində cütçülərin adam başına dəqiq gəliri 191,33 yuan olub Şərq, Orta, Qərb bölgələrindəki cütçülərin gəlirlərinin müqayisə edilməsi belə olmuşdur; 1,39 : 1,11 : 1. 1991-ci ildə bütün ölkə cütçülərinin ortalama gəliri adam başına 708,5 yuan olub, Şərq, Orta, Qərb bölgələrinin müqayisə edilməsi belədir: 1,71 : 1,26 : 1. 1995-ci ildə bütün ölkədəki cütçülərin gəliri ortalama olaraq adam başına 1.578 yuan olmuşdur. Şərq, Orta və Qərb bölgələrinin müqayisə edilməsi isə 2,30 : 2,30 : 1 olmuşdur (Liao wang 1997-33: 18).

Çinin Şərq, Orta və Qərb bölgələrindəki cütçülərin gəlirindəki fərqlin böyüməsi çox açıq olaraq gözə dəyən faktdır (Lu xueyi 1996: 142). Çində 65 milyon əhalilik 592 mahal var. Bunun %17ini təşkil edən 105 mahal Şərqdə, %32,4ünü təşkil edən 180 mahal Ortada, %51,9unu təşkil edən 307 mahal Qərbdədir. Əhaliyə görə %90ı Orta və Qərbə toplanmışdır (təxminən 60 milyon əhali).

Bu günə qədər, Çində reallaşdırılan sərmayələr də fərqli olmuşdur. 80li illərdən başlayaraq, sərmayələr böyük ölçüdə Şərqə sürüşdürülmüşdür. 1982-1995 illəri arası dövlətin infrastruktur sərmayələri və krediti Şərq, Orta, Qərb olaraq bu şəkildə davam etmişdir: 56: 29:15. 1995-ci ildəki sərmayələr üçün təsis kreditlərin %62,68i Şərqə verilmişkən, Qərbə ancaq %16,13ü verilmişdir. 1995-ci ildə bütün ölkədə adam başına sərmayə 1607 yuan olmuşdur. Ancaq, Şərqə yatırdılan sərmayə adam başına 2835 yuan, Ortaya 877 yuan, Qərbə ancaq 770 yuan olmuşdur. Bütün bu rəqəmlərdən Şərqin, Qərbin 3,68 misli qədər böyük olduğu aydın olmaqdadır. Dövlətin Şərqə sərmayəs(n)i Qərbin 3.8 bərk/qatı, kollektiv sərmayəs(n)i 9,27 qat, xüsusi iqtisadiyyatların sərmayəs(n)i isə 3,74 qat olmuşkən, xarici sərmayə 18,9 qat olmuşdur. Sərmayələrin çoxuyla/çox Şərqə sürüşməsi, Şərq ilə Qərb bölgələri arasındakı iqtisadi inkişafın fərqini də çox böyütmüşdür (Liao wang 1997-33: 18-19).
2.2.5. Ətraf Çirkliliyi

Sürətli sənayeləşmənin yalnız iqtisadiyyat getirisi üzərində dayanılaraq digər istiqamətlərə, xüsusilə ətraf əlaqəsinə heç əhəmiyyət verilməməsi, çoxalan fabriklərin tullantıları, meşə və əkinçilik sahələrin get-gedə azalması... Çində ciddi və ağır ölçülərə çatan ətraf çirkliliyini ortaya çıxarmışdır (Wang Yonggui, Wang man 1998: 195). Bir çox yerlərdə ekoloji tarazlıq pozulmuşdur. Məsələn, müdafiə etmə sənayenin əhəmiyyətli bir qisimi olan nüvə sənaye əsasının Lobnurda mövcudluğu, bu bölgədə 1964dən bəri edilən nükler sınaqları, kimya silahlarının sınanması, çıxarılması nəticəs(n)i bu bölgə bu gün, böyük bir ətraf fəlakəti ilə qarşı-qarşıyadır. Pozulan ekoloji tarazlıq, çirklənmiş ətraf illərdir davam edə gələn epidemiya, yoluxucu xəstəliklər, torpaqlardakı səmərəsizliklər, meyvələrin, quşların və bəzi heyvanların nəsilinin bitməsi kimi hadisələr getdikcə çoxalmaqdadır. Əlaqədar mövqelərin statistikalarına görə, Uyğur bölgəsində epidemiya və çox təhlükəli xəstəliklərin bulaşma dərəcəsi 0,43/yıldır. Bu hər 2, 3 sənədə bir bulaşma sahəs(n)i geniş olan epidemiya xəstəliklər ortaya çıxır deməkdir (Tohti 1995: 28).

Nəhəng ölçəkli şəhər sənayeləşmə, tərəvəz tarlalarında fabriklərin qurulmasına səbəb olarkən, hava çirkliliyi də artmaqdadır (The Economist İyul 1997: 11).

Ayrıca qaynaqların ağılçı istehlakı və istifadəsinin çox məşhur olmaması da ətraf çirkliliyini artıran əhəmiyyətli bir faktordur.


2.2.6. İşsizlik

İşsizlik, bu gün olduğu kimi gələcəkdə də Çinin ən böyük problemidir. 1992dən sonra yavaş yavaş bazar iqtisadiyyatına keçilincə bu problem daha da gün işığına çıxmışdır. Cəmiyyət işlətmələrindəki qısaltmalar və iflaslar nəticəs(n)i çoxalan işsizlər get-gedə böyük ictimai narahatlığın qaynağını meydana gətirməkdədir.

Şəhərlərdəki işsizlik sayı 1995də %2.9 artaraq 4.8 milyona çıxmışdır. Ancaq qeydsiz olanlar, immiqrant işçilər və ödəniş al/götürməyən cəmiyyət işlətmələrində işlə/çalışanlar da daxil edildiyində bu ədəd çox daha çox olmaqdadır. Bu cəmi işsizliyin 20 milyon ətrafında olduğu təxmin edilməkdədir. Çöl seqmentdəki işsiz əhali isə, 80 milyon qədərdir. Kənar yandan, 2000-ci ilə qədər iş tapması qeyri-mümkün olan, işsizlərə yeni qatılacaq iş qüvvəsinin sayı isə 137 milyon olacaq (Xırmançı 1997: 102).

Mənəvi dəyərlərin itməsi ya da zəifləməsi nəticəs(n)i hər şeyi maddəyə, pula indeksləyən kəslər arası əlaqələr inkişafa başlamışdır. İctimai həyatda da əxlaqi olaraq çürümələr, qanunlara zidd davranan günahkarların ədədlərində sürətli artımlar açıq olaraq müşahidə edilməyə başlamışdır. Məsələn 1991-ci ildən bəri fahişəlik edən 1 milyon 500 mindən çox qadın tutulmuş, 30 mindən çox fahişəlik şəbəkəsi ortaya çıxarılmışdır. Bunlardan başqa narkotik asılılarının sayı 1991-ci ildə 148.000 ikən, bu ədəd 1995-ci ildə 520.000ə yüksəlmişdir (Wang Yonggui, Wang Man 1998: 181).
NƏTİCƏ

1840-cı ildə Qərbli dövlətlərin toplarıyla xarici dünya ilə tanış olmağa başlayan Çinlilər, 1911də iki min illik feodalizm həyatına son verərək əvvəl respublikaya keçdisə də, müxtəlif səbəblərdən ötəri vətəndaş müharibəsiyə süründürülmüşlər. Eyni zamanda Çində, Qərbdə ortaya çıxan dəyişik ideologiyalar da yayılmağa başlamışlar idi. Bunlardan milliyyətçiliyin əvvəldən mənimsənməsiylə Çinə hakim olan Mançuların imperatorluğu Hanzu milliyyətçilərincə yox edildi (1912). Hanzu milliyyətçiləri Təqdim et zhongshanın (Sunyatsen) öndərliyində Çin Respublikasını elan etdilər. Bunu taxıban Rus qiyamından ilham və dəstək alan Çinli Kommunistlər də 1921də rəsmi olaraq təşkilatlanaraq siyasi güc olaraq səhnəyə çıxdı. Yaponlara qarşı başladılan qurtuluş döyüşündə kah birləşən kah bir-birinə hücum edən bu iki qrup, Yaponlar təslim olunca, rəsmi vətəndaş müharibəsis(n)i başlatmışlar idi. Üstünlük kommunist Çinlilərə keçincə milliyyətçi Çinlilər Amerikan himayəsində Tayvan adasına yerləşdilər. Çində gerçək mənadakı mərkəziyyətçi iqtisadiyyat siyasəti və sənayeləşmə də bu dövrdə xüsusilə sosialist ideologiyanın sabitləşməsiylə başladılmış oldu.

Çin sivilizasiyasının təməl xüsusiyyəti olan "xarici olanı Çinliləşdirərək mənimsəmə" ənənəsindən ötəri Çinə girən digər xarici ideologiyalarda olduğu kimi sosialist/Kommunist düşüncə də Çinliləşmişdir. Yəni, Çindəki məşhur və rəsmi istifadəsiylə "Çin Tərzi Sosializm (You zhongguo Tese də Shehuizhuyi), başlanğıcından etibarən Çin yerliliyini əks etdirmiş, xüsusilə Tay xiaoping dövründə daha da bərkiyərək Çinə uyğun şəkildə inkişaf etdirilmişdir, hətta milliləşdirilmişdir belə deyilə bilər. Çinli liderlərin deyimi ilə "Çin tərzi sosializm"ə klassik Marksizm fikirlərindən uzaqlaşan daha çox Çin gerçəyindən hərəkət edərək Çinlilərin mənfəətlərinə xidmət edəcək xüsusiyyətlər ətf edildi. 80li illərdən sonra başladılan "İslahat və Xaricə Açılma" hərəkətləri və bunun nəticəs(n)i olaraq 90lı illərdəki "Çin Tərzi Sosialist Bazar İqtisadiyyatı"na Keçiş , Çində sənayeləşməsinin tarixdə görülməmiş dərəcədə sürət almasını təmin etdi. Deyim yerindədirsə, İstehsal İqtisadiyyatı reallaşdırıldı. Bu səbəbdən iqtisadiyyatda böyük artım reallaşdırıldı. Ancaq Çin, Kommunist ideologiyasının, xüsusilə 1980 əvvəli həddindən artıq tənəffüs edil təsirindən ötəri öz milli dəyərləri, ənənə adətləri, ənənə adətlərindən uzaqlaşmışdı. Bu uzaqlaşma bu gün əxlaqi çöküntülərin ortaya çıxmasında, rüşvət və sürüşərmələrin yayılmasında özünü göstərməkdədir. Sənayeləşmənin təbii nəticəs(n)i olan şəhərləşmənin sürəti artmış; köçlər, gecəqondular, hərəkətli əhalilər çoxalmışdır. Əhalidəki hərəkətlilik Çində böyük dəyişikliklərə səbəb olmaqdadır. Çin rəhbərliyi, köçlərin iqtisadiyyatı inkişaf etmiş şəhərlərə girməsini mümkün olduğu qədər yoxlamada məbləğkən, azlıq bölgələrinə axın etməsinə icazə verməkdədir. Rəhbərlik, azlıq bölgələrinə köç edən işsizlərə, iş və digər imkanları təqdim edərək bu qruplar içindəki bəzi ictimai problemləri həll etməyə çalışarkən, yerlilərə eyni imkanların təmin edilməməsi ya da yerli xalq arasında artan işsizlik və digər problemlərin uyğun şəkildə həll edilə bilməməsi kimi səbəblərdən ötəri bu qrupların rəhbərliyə və immiqrantlara qarşı mənfi davranışlarda ol/tapılmasına meydan verməkdədir.

Çindəki sənayeləşmə və iqtisadiyyatdakı inkişafın, bu səbəbdən müasirləşmənin gətirdiyi problemlərin ən böyüyü Çin cəmiyyətinin təməli olan "Ailə Sistemi"nin bozuluşudur. "Ailə sistemi" Çin cəmiyyətinin təməlidir (Lini tang 1995: 183). Bu sistem, Çin cəmiyyətindəki köhnə nüfuzunu itirmişdir. Son vaxtlarda, milliyyətçi mühafizəkar seqment Konfüçyanizim, xalqın mənəvi dəyərləri, cəmiyyətdə uyğunlaşmas(n)ı inkişaf etdirdiyinə və nəticədə də iqtisadi inkişafı sürətləndirdiyinə inanmaqdadır. İslahat və xaricə açılma müddətini başladan Çinli liderlər, artıq keçmişdə qaralanılan Konfiçyüsizmi ənənəvi Çin mədəniyyətinin təməl direği və xalqın qüruru olaraq görməyə başlamışlar. Müasir çağın gerçəkləri işığında Konfutsi Çin mədəniyyətinin yaradıcısı, qoruyucusu olaraq görülməkdədir. Son 17 illik sürətlə, çevrilmənin cəmiyyətdə ənənəvi dəyərlər sistemini aşınmağa uğratdığı və Konfüçyüsizmin ciddi zərər gördüyü irəli sürülməkdədir. Başda Dövlət Başçısı Jiang Zəmin olmaq üzrə qabaqda gələn Çinli idarəçilər iqtisadi modernizasyon müddətinin cəmiyyətdə əxlaqi dəyərlərin korlanmasına gətirib çıxarmasını önləmək, fərdilik yerinə kollektiv ictimai mənfəətlərin önə çıxarılması məqsədiylə Konfutsi təlimlərini məşhur bir şəkildə təhsil və mətbuat yoluyla kütlələrə peyvənd etməyə çalışmaqdadırlar (Tezcan 1993: 49).

Qısacası, ÇKPli idarəçilər qısa zaman içində müvəffəqiyyətli bir şəkildə tətbiq etdiyi iqtisadi siyasətlərlə Çində sürətli inkişafı reallaşdıra bilmişdir. Bu gün Çin iqtisadiyyatı davamlı böyümə meyli içindədir. Bütün tətbiqlər Çin Tərzi Sosialist Bazar İqtisadiyyatı adı altında icra edilməkdədir. İqtisadiyyatın böyüməsi, köhnə gəlir tarazlığını tamamilə alt-üst edərək yeni bir sinifin ortaya çıxmasına zəmin hazırlamaqdadır. Doğulmaqda olan yeni təsnif edərin ortaya çıxması və bunların rəhbərliyə qatılma istəklərinin diqqətə çarpanlaşması qaçınılmaz kimi görünür. Bir başqa deyişlə, bir müddət sonra siyasi quruluş böyüyən iqtisadiyyata dar gəlməyə başlayacaq və bu uyğunlaşmazlıq dərin çalkantılara səbəb olacaq kimidir. Çinin böyük sənaye şəhərlərində və iqtisadiyyatı inkişaf etmiş bölgələrində fərqli görüş-fikirlərin ortaya çıxmaqda olduğu da müşahidə edilməkdədir. Bunların yanında bir çox ictimai problemlər də bərabərində gəlməkdədir. Həlli güc olan problemlər gün keçdik tərəfindən daha da kompleks hal al/götürməkdədir.



Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə