KÜLTÜr mantari yetiŞTİRİCİLİĞİ ve hastaliklari




Yüklə 37.8 Kb.
tarix23.04.2016
ölçüsü37.8 Kb.
EGE ÜNİVERSİTESİ

TARIMSAL UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ
Teknik Bülten: 17 Ekim-1993

KÜLTÜR MANTARI YETİŞTİRİCİLİĞİ VE HASTALIKLARI




Doc.Dr.Yuksel TUZEL Dr.Hatice OZAKTAN

GIRIS
"Thallophyta" grubu icinde yuzbini asan mantar turu olmakla beraber kulture almip ticari olarak uretimi yapilan yemeklik mantar turlerinin sayisi oldukca azdir. Dunyada ve ulkemizde en cok uretimi yapilan tur "Agaricus bisporus" dur. 1989-1990 yillari itibariyle dunya mantar uretiminin % 37.8 lik dilimi 1.424.000 ton'luk uretim miktan ile kultur mantari oiarak tanimladigimiz bu ture aittir (Erkel, 1992).
Kultur mantarinin her gecen gun onemini arttirmasi hic ,suphesiz sahip oldugu yuksek besin degerinden kaynaklanmaktadir. Protein, vitamin ve mineral maddelerce zengin olucu nedeniyle, saglikli beslenmede onemli yer tutan kultur mantari ozellikle gelismekte olan ulkelerdeki protein acigini kapanmasma da buyuk katkida bulunacak gidalann basinda gelmektedir.
2. MORFOLOJIK OZELLIKLERI VE HAYAT DEVRESI
Basidiomycetes siniifi, Agaricaceae familyasi ve Agaricus cinsi icinde yer alan kultur mantari A.bisporus'un vegetatif organi misellerdir ve hif adi verilen filamentlerin olusturdugu miseller kok gorevi ustlenerek bulunduklan ortamdan su ve besin maddesi alinimini saglarlar. Mantarm degerlendirilen kismi ise sap ve sapkadan olusan basidiokarpdir. Saman sarisina yakin beyaz renkteki sapkanin altinda yer alan lamellerde bulunan hymenium tabakakasi, spor olusturan ve ba sidium adi verilen yapilari tasimaktadir. Buradan olgunlasarak dagilan basidiosporlarm cimlenmesiyle meydana gefen misellerin yogunlasmasiyla sapka taslaklari meydana gelmektedir.
3. MANTAR YETISTIRME YERLERI
Gerek morfolojik yapisi, gerekse de biyolojisi nedeniyle kultur bitkilerinden farklilik gosteren mantar, iklim sartlari kismen veya tamamen kontrol edilebilen ya da ekolojik isteklerinin herhangi bir onlem alinmaksizin kargilanabildigi kapali alanlarda uretilir. Bu nedenle magara ve tuneller, sarap mahzenleri, bodrumlar yetistirme yerleri arasinda sayilabilirse de, hic suphesiz, en ideali modern bir tesiste uretimi gerceklestirmektir.
Modern bir mantar isletmesinde kompost hazirlama platformu, kompost ve ortu materyali pastorizasyon odalari, on gelisme ve uretim odalari bulunur.
Kompost hazirlama platformu ustu kapali, cati yuksekligi 4-4.5 m hazirlama sirasinda yiginlardan sizan ,serbeti toplama imkani veren, % 1.5-2 egimli, beton zemine sahip alanlardir.
Pastorizasyon odasi, serbest fermantasyonunu tamamlayan kompostu 60 C'de pastorize etmek ve olgunlasmayi saglamak amaciyla tesis edilen unitelerdir. Ortu materyali pastorizasyon odasi ise 6x1x3 m veya 4x8x3 m boyutlarinda insa edilir ve yapisal acidan kutle pastorizasyon odalarina benzer (Boztok, 1990).
On gelisme odalari bazi isletmelerde uretim odalarindan ayn dusunulur ve bu odalarda sicaklik 24 C, oransal nem ise % 80-90'dir. Uretim odalarinin buyuklugu ise kullanilan yetistirme sistemine baglidir. Ayrica bu isletmelerde soyunma yeri, dus, tuvalet, kazan dairesi, depo gibi unitelerde vardir.
4. MANTAR YETISTIRME SISTEMLERI
Mantar yetigtiriciliginde kullanilan baslica yastik tipleri kasalar, plastik torbalar ve ranzalardir. Kasalar 120x170x20 cm boyutlarindadir Boylelikle tum islemler makina ile yapilabilir. Uretim odalarina 4-5 katli yerlestirilen kasalarin arasinda 30-40 cm.lik bosluk birakilmalidir. Plasik torbalar, 45-50 cm capinda olup yaklasik olarak 30 kg kompost doldurulur.
Raflar uzerine yerlestirilerek yapilan yetistiricilikde ise kompost icinde kizismayi onlemek amaciyla oda sicakligi iyi takib edilmelidir. Ayrica sulamalarda dikkatli davranilmalidir.
Ranza sisteminde tahta, celik, aluminyum malzeme kullanilabilecegi gibi tabana metal izgaralar ya da plastik aglar yerlestirilebilir. 4-5 katli olabilen raflarin taban ve tavan ile ranzalarin duvarlar ve birbirleriyle aralarinda birakilacak bocluklar iyi bir hava sirkulasyonu icin sarttir.
5. YETISTIRME TEKNIGI
Mantarlar kiorofil icermediginden karbonhidrat sentezi yapamazlar. Bu nedenle, A.bisporus'un gelistigi ortamin kismen ya da tamamen parcalanmis olmasi, dolayisiyla besin maddelerinin kultur mantari tarafindan alinabilir formda olmasi gerekir. Ayrica ekolojik isteklerindeki secicilik de kultur mantarinin yetistirme teknigini diger turlerden ayricalikli kilar. Cesitli uretim sistemleri gelistirilmekle birlikte temel islemler-sureleri degise bile aynidir:
5.1. Kompost Hazirligi
Kultur mantarinin yetistirildigi ortama kompost adi verilir ve basarili bir yetistiricilikte iyi bir kompost hazirligi esastir. Cunku amac, mantar misellerinin gelismesini tecvik edecek ozellikleri kullanilan ortama saglamaktir.
Kompost hazirliginda kullanilan geleneksel materyaller taze at gubresi ve bugday sapi olmakla birlikte ucuz ve kolay temin edilebilen pekcok materyal de degerlendirilebilir. Kompostun yapisina giren maddeleri 2 ana baslik altinda incelemek mumkundur (Hayes, 1978): l.Bitkisel artiklar (bugday sapi, olmamasi halinde diger hububat saplari) 2. Fermantasyonu hizlandiran katki maddeleri a.Gubreler (at, tavuk, domuz gubresi) b. Melas gibi karbonhidratca ve (NH4)2 S04 gibi azotca zengin olan ve hazir alinabilen besin maddeleri c. Azot ve karbonhidratlarindan kismen yavas yararlanilan konsantre unlar d.Mineral madde eksikliklerini gideren katki maddeleri. Kompost yapiminda kullanilan ana materyale ilave edilecek katki maddelerinin miktarlari kuru maddede bulundurduklarin azot miktarina gore hesaplanir ve kompostta kuru maddedeki N miktari % 1.5-2.2 arasinda olmalidir (Tablo 1,2).
Tablo 1:Ana materyal olarak at gubresinin kullanildigi kompost formulu (Guney ve ark., 1992)

Materyaller

Taze agirlik (kg)

Kuru madde (kg)

taze M (%)

Agirlikta M (kg)

At gubresi

1000

415

0.5

6.0

Tavuk gubresi

100

22

1.5

1.3

Pamuk kuspesi

15

15

0.0

0.0

Malt artigi

3

5

4.0

0.2

Alci

15

15

-

-




1133

472




7.5

Kuru madde azot (%)=7.5x 100=1.03

472


Tablo 2:Ana materyal olarak bugday sapinın kullanildigi kompost formulu (Guney ve ark., 1992)

Materyaller

Taze agirlik (kg)

Kuru madde (kg)

taze M (%)

Agirlikta M (kg)

Bugday sapi

1000

800

0.5

7.0

Tavuk gubresi

400

240

1.5

4.0

Ure

15

13

46.0

6.0

Alci

60

70

-

-




1473

1123




17.0

Kuru madde azot (%)=17.0x100=1.60

1123



Taze at gubresinin temini guc oldugundan, bugday sapinin ana materyal olarak kullanildigi sentetik kompost yapimi daha yaygindir: 40-50 cm. yukseklikte olacak sekilde beton platform uzerine yayilan bugday sapi bunyesinde % 70-75 nem olacak sekilde (3 gun) islatilir ve ardindan hazirlanan formule uygun olarak katki maddeleri homojen sekilde karistirilir (alci l.aktarma sirasinda ilave edilir). 2x2 m.yi gecmeyecek ,sekilde yigin haline getirilir. Boylece 1 .faz ya da acikta fermantasyon olarak adlandirilan safha baslatilmis olur. 10-12 gun suren bu safha sirasinda yigin 2-3 gun arayla aktarilir ve bu surenin sonunda kompost nemi % 75, rengi siyahimsi-yesil amonyak orani % 0.4-0.45, pH'si 8.2 veya daha yuksek olur.

5.2. Pastorizasyon ve Olgunlastirma
Fermantasyonun 2. safhasidir. Pastorizasyon ile kompost icersindeki zararli mikroorganizmalar yok edilir, olgunlastirma islemi ile kompost, mantarin istedigi besin maddelerince zengin, fiziksel, kimyasal ve biyolojik sartlari uygun bir ortam haline gelir. 7-14 gun suren bu safhada kompost sicakligi buhar verilerek 50-60 C'de 10-12 saat tutulur ve daha sonra taze hava ile sicaklik her gun 1.5-2 C dusurulerek olgunlastirma tamamlanir.
Bu safhanin sonunda kompost nemi % 64-67'ye duser, pH'si 7.5'un altindadir, amonyak orani % 0.01'den azdir ve acik renklidir. Buharli pastorizasyon imkani olmadiginda kimyasal dezenfeksiyon uygulanabilir ancak kompost hazirlama suresi daha uzun tutulur.
5.3. Misel Ekimi ve On Gelisme
Kompost sicakligi 25-30 C'ye dustukten sonra m2'ye 60-120 kg kompost konularak 125-1000 g tohumluk miselrine sardirilmis ekilir. Oda sicakligi 24 C'de, hava nemi
% 80-90 arasinda tutuldugunda misellerin kompostu sarmasi 10-14 gunde tamamlanir. Bu donemde havalandirmaya gerek yoktur ancak uretim yastiklarinin ortulmesi ve ilaclanmasi hem kurumalari, hem de disaridan enfeksiyonu onler.
5.4. Kapak Atma
sapkalarin olusumu icin misel sarilmis kompost uzerine, kapak ya da ortu topragi adini verdigimiz materyal (torf gibi) yada materyaller karisiminin (torf+kirec, bahce topragi+perlit+kum, vb.) 3-5 cm kalinliginda serilmesi sarttir.
Ortu topraginin su tutma kapasitesi yuksek, gozenekli, hastalik ve zararlilardan ari (60 C de bir kac saat buharla dezenfekte edilir), pH'sinin 7-7.5 arasinda olmasi ve kaymak tabakasi olusturmamasi istenir.
Kapak atildiktan sonra nem icerigi % 75 olmalidir. Bu nedenle sik sik ama az miktarlarda sulama yapilir, cunku homojen islatmaya dikkat etmeli, suyun komposta gecmesine engel olunmali, bununla beraber kapak kurutulmamalidir. Kapak icinde iyi bir bir misel gelismesi saglamak icin sicaklik 20 C'de tutulur, capka olusum doneminde 14-16 C'ye indirilir. Hava nemi ise % 80 dolaylarindadir. Kapak atildiktan 1 hafta sonra da havalandirma yapilmaya baslanir.
5.5. Hasat
Kapak atma isleminden 18-21 gun sonra hasat baslar. 7-10 gun arayla 4-20 hafta hasat yapilabilir. Hasat doneminin uzunlugu pek cok faktore bagli olarak degisebilir. Isletmenin klima kontrol olanaklari, maliyet, cesit ozellikleri, hasadin makinali olup olmamasi hasat suresini dolayisiyla yillik uretim sayisini etkiler. Verim, kullanilan cesit, bakim islemleri ve saglanan ekolojik kosullara bagli olarak 15-25 kg/m2 arasinda degisir.
Hasat doneminde sulamalarin urun dalgalarinin arasinda ve dikkatle yapilmasi gerekir. Ayrica bu donemde havalandirma ve oda icinde hava sirkulasyonu da onem kazanir.
5.6. Ambalaj ve Pazarlama
Delikli plastik torbalar, karton veya plastik kutular kullanilabilir. Mantarlarin % 90'a yakini su oldugundan siki bir ambalajdan kacnilmasi ve kisa sure de pazarlanmasi gerekir. Aksi taktirde, soguk hava depolarinda muhafaza edilebilir.
KULTUR MANTARI HASTALIKLARI
1. BAKTERIYEL HASTALIKLAR
Kultur mantarinda gorulen bakteriyel hastalik etmenleri ozellikle ortu topragi ve bi olcude kompostun yapisinda bulunmalar nedeniyle uretim evlerinin onde gelen sorun larindan sayilabilir.
1.1. Kahverengi Benek Hastaligi Pseudomonas tolaasu
En tipik belirtisi; baslangicta acik kahve rengi giderek koyu kahve rengine donen sapka icine dogru ilerleyen cokuk lekelerdir. Enfekte olan mantarlar yagli ve yapiskan bir gorunumde olurlar. Sulamadan sonra yeter havalandirma yapilmadigi durumda uzun sure islak kalan mantarlarda hastalik riski artar.
1.2. Bakteriyel Yumusak Curukluk Hastaligi: P.fluorescens
Bakterinin izole edildigi mantar sapka ve saplari yaygin kahverengi lekeler tasimaktadir. Kisa sure sonra bu lekelerle bulundugu doku yumusayarak sulanir. Ileri durumlarda yuksek nem ve sicakliga bagli olarak sapka ve sap butunuyle curuyerek koyu kahverengine doner.

2. FUNGAL HASTALIKLAR
Kultur mantarinda gorulen hastalik etmer funguslarin bazilari parazittirler ve mantar miselyumunu veya daha sonra sapka ve urun parazitleyerek zarar verirler. Bazilari ise mantarlara yalnizca besin ve yer rekabet yoluyla etki edebilirler.
2.1. Parazit Funguslar
2.1.1. Orumcek Agi Hastaligi: Cla dobotryrum dendroides
Orumcek agi hastaligi ortu topragi uzerinde hizla gelisirken, yoluna cikan degisik boyuttaki mantar sapkalanni ya orter ya da uzerinde sarimsi kahverengi lekeler olusturur. Boylece sardigi mantar taslak- larinin kitlesel olumune veya yumusayip curumesine neden olur.
2.1.2. Kuru Kabarcik Hastaligi: Verticillium funQicola ve V.gsalliotae
Verticillium fungusu kultur mantarinda sapkada bicim bozukluklari ve kahverengi lekeler olusturmaktadir. Bu bicim bozukluk- larindan sogan basi biciminde gelisim verticillium icin tipiktir. Cogu kez sap sapkadar ayiredilmeyecek kadar kalinlasabilir, sapta cizgi ve catlamalar olusur. Verticiltium kom postta degil ortu topraginda bulunur. Kun kabarcik hastaligi yaklasik 10 C'in uzerindeki sicakliklarda gelisme gosterir. Yuksek hava oransal nemi fungusun gelismesin hizlandirir.
2.1.3. Islak Kabarcik Hastaligi
Islak kabarcik hastaligi genc mantar taslaklarini infekte ettiginde mantarlar tamamen deforme olur, birkac gun sonra sardigi genc mantarlari yumusak bir miselyal yumaga donusturur. Bu yumagin icinden yer yer kahverenkli bir akinti cikar. Bu hastalik sadece ortu topraginda gorulur.
2.2. Rekabet Edici Funguslar
2.2.1. Kahverengi Alci Hastaligi: Papulospora byssina
Kahverengi alci hastaligi kompostta ve topraklamadan sonra ortu topragi uzerinde tarcin kahverenkte granuler misel kitlesiyle dikkati ceker. Kisa zamanda kompostun her yanina yayilabilir. Genellikle asiri olgunlastirilmis ve cok nemli kompost ortami bu fungus icin cok uygundur.
2.2.2. Beyaz Alci Hastaligi: Scopulariopsis fimicola
Beyaz alci etmeni kompost ya da ortu
topragi uzerinde beyaz un serpilmis gibi koloniler olusturmakta ve sonuna kadar da beyaz renkli kalmaktadir. Etmen mantar miselleriyle rekabet ederek urunu azaltabilir. Beyaz alci etmeni kompostun pH'si 8.2 veya daha yuksek oldugunda daha iyi gelisir.
2.3. Kufler
Bu grupta; cok degisik renkte koloni olusturan, degisik funguslar yeralmaktadir.
Yesil kuf etmenleri (Penicillium spp., tric hoderma spp., Gliocladium spp. Cladosporium spp). genelde olu mantar miselleri, tohumluk misel taneleri ve olu mantar taslaklarinda gorulmesine karsin, bunlardan Trichoderma spp. ortu topragi uzerinde yayilmasinin yanisira, ,sapkada da lekelere neden olabilir. Yesil kuf etmenlerinin gorulmesinin ana nedeni kompostun uygun sekilde fermente edilmemesidir.
Sari kuf etmenleri (Chrysosporium spp., Sepedonium spp., Myceliophthone spp., g gtrich m spp.) de ortu topraginin altinda veya kompostun cesitli katmanlarinda bulunabilen rekabet funguslaridir.
Zeytin yesili kufu Chaetomium 9lobosum ise sadece kompostun uzerinde gelisen, mantar misellerinin gelismesine engel olan bir fungustur. Kompostta olgunlastirma sonunda olusan amonyak; havalandirmayla yeterince uzaklastirilamamissa bu hastalik gorulebilir. Ayrica pH'si yuksek ve islak kompostta gorulen Murekkep mantarina (Copryus spp) mantar isletmelerinde siklikla rastlanmaktadir.
3. VIRAL HASTALIKLAR
Kultur mantarinda gorulen virus hastalikiarinin en belirgin etkisi urundeki verim kaybidir, Bazen kucuk capka ile uzun sap, egik sapka, urunsuz ciplak alanlar ve erken acilan kucuk kahverengi mantarlar gibi belirtiler gorulebilir.
4. KULTUR MANTARI HASTALIKLARINA KARSI ALINACAK ONLEMLER
Kultur mantari uretiminde, hastaliklarin ortaya cikisindan sonra mucadalesi son derece guc oldugu icin yapilacak en uygun sey koruyucu onlemlere, yani hijyenik onlemlere agirlik vermektir. Hastaliklarin bir bolumu sagliksiz komposttan kaynaklandigi icin; kompostun iyice olgunlastirilip, havalandirilmasi ve pastorizasyon veya cesitli kimyasallarla dezenfeksiyonu (Metil bromid ve Formaldehit (%2 gibi) buyuk onem tasir. Kompost, mantar uretim odalarina girmeden once uretim odalarinin temizligi ve dezenfeksiyonuna, hava giris-cikis deliklerinde bakteri filtrelerinin kullanilmasina, uretim odalan girisinde %2 lik formaldehitle islatilmis paspas kullanilmasina, alet ve ekipmanlarin dezenfeksiyonuna, iscilerin temizligine dikkat edilmelidir. Ayrica iyi bir sinek mucadelesi yapilmali ve isletme cevresinin temizligine ozen gosterilmelidir. Kullanilacak ortu topraginin da buhar, metil bromid veya formalin ile dezenfeksiyonu saglanmalidir. Hastalikli materyal isletmeden hemen uzaklastirilmalidir.
Kultur mantari uretim evlerinde fungal hastaliklarin kontrolunde tarim ilaci kullanimi son care olmali ve insan sagligina en az zararli, dekompozisyon suresi kisa, kimyasallara yer verilmelidir. Bakteriyel hastaliklara karsi ise; topraklama asamasindan baslayarak mantar yataklarina sulama suyuyla birlikte klorak (% 5'lik, 250 ml/100 lt.su) uygulanmalidir.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə