Krzysztof Markowicz Rola aerozoli w procesach klimatycznych Wstęp




Yüklə 28.24 Kb.
tarix23.04.2016
ölçüsü28.24 Kb.

Krzysztof Markowicz



Rola aerozoli w procesach klimatycznych


  1. Wstęp

Wiek XX a szczególnie jego ostatnie 30 lat przyniosły niekwestionowane zmiany klimatu. Średnia temperatura na Ziemi w ciągu ostatnich 100 lat wzrosła o około 0.8 oC a jej zmiany w ostatnich latach są największe w historii pomiarów meteorologicznych (Rys. 1). Pomimo, że fakty obserwacyjne są niepodważalne, to jednak przyczyny tych zmian ciągle budzą wiele emocji i nasz stan wiedzy na ten temat pozostawia wiele do życzenia. Ciągle nie wiemy w jakim stopniu obserwowane zmiany klimatyczne są zmianami naturalnymi, a w jakim antropogenicznym. Badanie tego problemu jest skrajnie trudne ze względu na długą listę parametrów mogących odgrywać rolę w zmianach klimatycznych. Warto podkreślić, iż obserwowane obecnie globalne ocieplenie dotyczy warstwy powietrza w pobliżu powierzchni ziemi. W stratosferze – warstwie powietrza pomiędzy 20 a 50 km nad powierzchnia ziemi - temperatura systematycznie obniża się.


2. Wprowadzanie do zmian klimatu
Ze zmianami klimatu powiązane jest pojęcie procesów klimatycznych. Rozumiemy przez nie procesy fizyczne zachodzące w atmosferze i oceanach prowadzące do zmian klimatu. Najczęściej zalicza się do nich obieg ociepła, cykl hydrologiczny oraz cyrkulację powietrza. Wszystkie te cykle są ze sobą ściśle związane i nie da się ich rozpatrywać osobno. Przykładowo cyrkulacja powietrza determinuje obieg ciepła zaś cykl hydrologiczny jest istotnym ogniwem w obiegu ciepła ze względu na przemiany fazowe pary wodnej.

Procesy klimatyczne prowadzą do naturalnych i antropogenicznych zmian w układzie ziemia-atmosfera. Układ ten, zawierający atmosferę ziemska wraz z powierzchnią lądową oraz oceaniczną, nosi nazwę systemu (układu) klimatycznego. Procesy klimatyczne determinują odpowiedź układu klimatycznego na zaburzenia, np. na wzrost koncentracji gazów cieplarnianych. Odpowiedź układu jest przeważnie nieliniowa, co oznaczą, że na dwukrotnie większe zaburzenie odpowiedź układu klimatycznego nie jest dwa razy większa.

W systemie klimatycznym występuje wiele sprzężeń zwrotnych, które komplikują opis procesów klimatycznych. W przypadku gdy zaburzenie układu narasta przez procesy zachodzące w układzie, mówimy o sprzężeniu dodatnim, w przeciwnym wypadku o sprzężeniu ujemnym. Prostym przykładem sprzężenia ujemnego jest wzrost koncentracji CO2 w atmosferze. Prowadzi to do wzrostu temperatury powierzchni ziemi i w konsekwencji do większego parowania oceanów. Większa ilość pary wodnej w atmosferze sprzyja pojawieniu się chmur, które skutecznie blokują promieniowanie słoneczne dochodzące do powierzchni ziemi. W ten sposób wzrost temperatury powierzchni ziemi zostaje zahamowany.

Głównymi przyczynami zmian klimatu są: efekt cieplarniany, efekt aerozolowy (bezpośredni i pośredni), zmiany cyrkulacji oceanicznej, wybuchy wulkanów, zmienność aktywności słońca oraz zmiany w ozonosferze. Dodatkowo zmiany składu atmosfery, dryf kontynentów czy też zmiany orbity ziemskiej (głównie nachylenie ekliptyki oraz zmiany mimośrodu) mogły mieć decydujący wpływ na zmiany klimatu w skali geologicznej.

Mówiąc o zmianach klimatu mamy na myśli zmiany obserwowane w ciągu co najmniej kilkudziesięciu lat. Ze względu na dużą dynamikę procesów zachodzących w atmosferze, przyjęto okres 30 lat jako podstawowy do wyznaczania cech klimatycznych danego rejonu świata. Szkolna definicja klimatu jako charakterystycznego (uśrednionego) stanu atmosfery charakterystycznego dla pewnego obszaru geograficznego jest mocno niekompletna. Mówiąc o klimacie, nie możemy jedynie ograniczyć się do średnich stanów atmosfery, które podlegają ciągłym i dynamicznym zmianom. Jeśli np. klimatologiczna średnia temperatura w styczniu w jakimś miejscu wynosi -3.5 oC, to możemy sobie wyobrazić, że istnieje obszar na Ziemi o innym typie klimatu, w którym średnia temperatura w styczniu również wynosi -3.5 oC. Jednak w pierwszym przypadku odchylenie standardowe tej temperatury może wynosić 1.0 oC, zaś w drugim na przykład 5 oC. Świadczy to o tym, iż w tym drugim miejscu zmienność warunków meteorologicznych w miesiącu styczniu jest znacznie większa niż w pierwszym miejscu.


  1. Bilans promieniowania na szczycie atmosfery- temperatura efektywna

Stan równowagi w układzie klimatycznym związany jest z bilansem energii. W związku z tym analiza zmian zachodzących w układzie ziemia-atmosfera wymaga bardzo dokładnych pomiarów składowych tego bilansu oraz rozumienia procesów zmierzających do ustalania się nowego stanu, po wcześniejszym zaburzeniu układu. Bilans energii układu ziemia-atmosfera jest bilansem promieniowania zdominowanym przez energię słoneczną oraz promieniowanie emitowane przez układ klimatyczny w przestrzeń kosmiczną. Ilość energii dochodzącej do atmosfery w postaci promieniowania słonecznego określa się przez tzw. stałą słoneczną. Zdefiniowana jest ona przez natężenie promieniowania słonecznego na górnej granicy atmosfery padającego na jednostkową powierzchnię, ustawioną prostopadle do padania promieniowania. Stała słoneczna Io wynosi 1368 W/m2 i pomimo swojej nazwy zmienia się w ciągu roku o 3.3%. Wynika to ze zmiany odległości Ziemia-Słońce. Uśredniona po całym globie wartość stałej słonecznej jest czterokrotnie mniejsza (ze względu na fakt, iż tylko cześć globu w danym momencie jest oświetlona przez Słońce) i wynosi 342 W/m2. Jeśli przez A oznaczymy planetarne albedo ziemi (stosunek promieniowania odbitego do promieniowania padającego na ziemię) to ilość energii, jaką pochłania układ ziemia-atmosfera wynosi



Planetarne albedo ziemi wynosi około 0.31 i jego stosunkowo duża wartość wynika z obecności chmur w atmosferze.

Promieniowanie ziemskie emitowane w kosmos (promieniowanie podczerwone niewidzialne dla oka ludzkiego) związanie jest z temperaturą powierzchni ziemi T i w przypadku ciała doskonale czarnego wynosi F=sT4,

gdzie s jest stałą Stefana Boltzmanna 5.67x10-8.

Odstępstwo powierzchni ziemi od modelu ciała doskonale czarnego definiuje się przez zdolność emisyjną e. W tym przypadku wzór S. Boltzmanna ma postać

F = e sT4.

Typowa wartość emisyjności jest nieco mniejsza od jedności i zmienia się w przedziale 0.93-0.99. W przypadku równowagi radiacyjnej na górnej granicy atmosfery (umownie znajdującej się 100 km nad powierzchnią ziemi) równanie bilansu energii przyjmuje postać

.

Z równania tego możemy wyznaczyć temperaturę powierzchni ziemi, która nosi nazwę temperatury efektywnej



.

Po podstawieniu otrzymujemy wartość około -18 oC przy założeniu, że zdolność emisyjna wynosi 1, co oznacza, że zaniedbaliśmy wpływ atmosfery. Temperatura efektywna jest niższa od średniej temperatury na powierzchni ziemi o 33o. Różnica ta związana jest z istnieniem atmosfery i nosi nazwę efektu cieplarnianego. W atmosferze znaczna cześć promieniowania emitowanego przez powierzchnię ziemi jest pochłaniana i ponownie emitowana w kierunku ziemi. W ten sposób powierzchnia ziemi traci mniej energii a więc jej temperatura jest wyższa od temperatury efektywnej. Najważniejszym gazem cieplarnianym jest para wodna, której wkład do efektu cieplarnianego wynosi około 62%, dopiero w dalszej kolejności są: dwutlenek węgla 22%, ozon 7% oraz pozostałe gazy takie jak metan, freony itd.

Uwzględnienie atmosfery prowadzi do modyfikacji wzoru opisującego emisję promieniowanie podczerwonego F = Tr e sT4,

gdzie Tr opisuje transmisję promieniowania przez atmosferę - zmienia się od 0 do 1. Zależy ona głównie od koncentracji gazów cieplarnianych. Załóżmy że w pewnym momencie koncentracja CO2 ulega podwojeniu, wówczas transmisja promieniowania podczerwonego zmniejsza się, a w konsekwencji powierzchnia ziemi traci mniej energii. Obliczono, że podwojenie koncentracji dwutlenku węgla prowadzi do zmian bilansu promieniowania o około 4 W/m2. Jest to tak zwane wymuszenie radiacyjne, na które układ klimatyczny opowiada zmianą temperatury powierzchni ziemi. Proste obliczenia pokazują, iż prowadzi to do wzrostu temperatury o 1.2o . Jednak uwzględnienie efektu wzrostu koncentracji pary wodnej daje nam bardziej realistyczną wartość około 2.4o. Pojęcie wymuszenia radiacyjnego jest kluczowym dla rozumienia zmian bilansu radiacyjnego i przechodzenia układu klimatycznego do nowego stanu równowagi.




  1. Typy aerozoli występujących w atmosferze.

Wraz z rozwojem przemysłu, poza emisją gazów cieplarnianych, nastąpiła również emisja innych związków, będących zanieczyszczeniami powietrza. Aerozole, bo o nich tu mowa, to małe cząstki stałe lub ciekłe powstające w sposób antropogeniczny, jak i naturalny (Rys. 2). Do aerozoli naturalnych zaliczamy: sól morską, drobiny piasku, pył wulkaniczny czy też fragmenty roślin. W skład aerozoli antropogenicznych wchodzą siarczany, azotany, sadza i pyły powstałe w wyniku procesów spalania oraz inne organiczne i nieorganiczne związki chemiczne. Istnieje wiele innych podziałów aerozoli np. ze względu na sposób ich powstawania, czy też własności fizycznych. Z punktu widzenia klimatu ten ostatni podział jest szalenie istotny. Aerozole możemy podzielić na higroskopijne oraz niehigroskopijne. Do pierwszej grupy zaliczamy cząstki, które umożliwiają na ich powierzchni kondensację pary wodnej. W skład nich wchodzą: sól morska, siarczany, azotany, czy też niektóre związki organiczne. Aerozole higroskopijne mogą spełniać rolę jąder kondensacji, które odgrywają kluczową funkcję w procesach powstawania chmur. Aerozole niehigroskopijne to głównie drobiny piasku i sadza.

Ze względu na rozmiary aerozole dzielimy na cząstki Aitkena, cząstki akumulacyjne oraz aerozole grube. Najmniejsze z nich – cząstki Aitkena mają rozmiary setnych części mikrometra i powstają w wyniku procesów nukleacji homo- lub heterogenicznej nasyconych par gazów zawartych w atmosferze. Cząstki akumulacyjne charakteryzują się rozmiarem dziesiątych części mikrometra. Są to najczęściej cząstki Aitkena, które urosły wskutek kondensacji pary wodnej jak również powstałe w wyniku produkcji mechanicznej (np. erozja podłoża i porywanie przez wiatr) lub też powstałe przez reakcje chemiczne w procesach konwersji gazu do cząstek. Największe aerozole powstają wskutek koagulacji, czyli łączenia się mniejszych cząstek podczas ich wzajemnych zderzeń, ale również przez produkcję mechaniczną.

Średni czas życia aerozoli w atmosferze wynosi kilka dni, ale może zmieniać się w szerokim zakresie od kilku minut do kilku miesięcy, przy czym ten ostatni przypadek związany jest z aktywnością wulkaniczną i wynoszeniem aerozoli do wyższych warstw atmosfery. Procesy usuwania aerozoli z atmosfery dzielimy na tzw. suchą oraz wilgotną depozycję. Do tej pierwszej zaliczamy grawitacyjne osiadanie, które jest efektywne jedynie dla dużych cząstek. Znacznie wydajniejszym procesem jest wilgotna depozycja, w czasie której aerozole są wymywane z atmosfery już w samych chmurach lub przez krople deszczowe. Proces wymywania polega więc na przyłączaniu się aerozoli do kropel deszczu i opadaniu ich na powierzchnie ziemi.




  1. Wpływ aerozoli na klimat

Pomimo, że rozmiary aerozoli są bardzo małe a ich typowa średnica wynosi około 1m to jednak ich obecność w atmosferze jest dość łatwa do zauważenia. Aerozole redukują widzialność powodując pojawianie się w atmosferze tzw. zmętnienia. Ponadto zmieniają kolor nieba, co doskonale widoczne jest w czasie bezchmurnej pogody. Obecność aerozoli sprawia, że kolor nieba staje się bardziej biały a jego zabarwienie w pobliżu zachodzącej tarczy Słońca przybiera kolor pomarańczowy i czerwony. Wyżej wymienione zjawiska związane są z procesami rozpraszania promieniowania słonecznego na aerozolach. Rozpraszanie to nosi nazwę rozpraszania typu MIE i występuje gdy cząstki rozpraszające mają wymiary porównywalne z długością fali promieniowania. Rozpraszanie na mniejszych obiektach nosi nazwę rozpraszania Rayleigh’a. Ze względu na fakt, iż najsilniej rozpraszane są najkrótsze fale kolor nieba pozbawionego dużych cząstek jest błękitny. W przypadku dużych cząstek fale krótkie jak i długie są w podobny sposób rozpraszane, co prowadzi do zaniku niebieskiego koloru. Charakterystyczną cechą rozpraszania typu MIE jest również asymetria rozpraszania. Zdecydowana większość fotonów jest rozpraszana do przodu, podczas gdy w przypadku rozpraszania Rayleigha tyle samo fotonów jest rozpraszanych do przodu jak i do tyłu. Poza procesami rozpraszania aerozole mogą również pochłaniać promieniowanie słoneczne. Oba te procesy odpowiedzialne są za bezpośredni wpływ aerozolu na klimat.

Wyobraźmy sobie, że aerozole tworzą chmurę pyłu otaczającą powierzchnię ziemi wówczas padające na nią promieniowanie słoneczne jest częściowo odbijane i wraca w przestrzeń kosmiczną a częściowo pochłaniane. W końcu, część promieniowania dochodzi do powierzchni ziemi, jednak jego ilość jest mniejsza niż gdyby aerozolu nie było. Tak więc, aerozole redukują promieniowanie słoneczne dochodzące do powierzchni ziemi, obniżając w ten sposób jej temperaturę. Pochłanianie promieniowania słonecznego przez aerozole sprawia, iż ogrzewają one warstwy atmosfery. Patrząc z kosmosu stwierdzamy, że aerozole przeważnie zwiększają planetarne albedo globu, co doskonale widoczne jest na zdjęciach satelitarnych (Rys. 3).

P
rzytoczony powyżej prosty model radiacyjny aerozoli jest bardzo uproszczony, natomiast rzeczywisty obraz jest znacznie bardziej skomplikowany. Jeśli wymuszenie radiacyjne przez aerozol jest zawsze negatywne (prowadzi do ochładzania) na powierzchni ziemi, to sytuacja na szczycie atmosfery jest mniej jasna. Może okazać się, iż aerozole silnie absorbujące promieniowanie będą zmniejszać planetarne albedo ziemi wzmacniając w ten sposób efekt cieplarniany. Silny wpływ ma na to typ powierzchni ziemi. Jak pokazują wyniki badań nad powierzchniami o niskim albedzie (np. oceany) aerozole chłodzą klimat, podczas gdy nad powierzchniami o wysokim albedzie (np. śnieg) wystarczy, aby zanieczyszczenia tylko słabo absorbowały promieniowanie słoneczne, a ich wpływ na klimat był dodatni.

Wymuszanie radiacyjne przez aerozol zależy od całkowitej zawartości aerozolu w pionowej kolumnie powietrza. Dlatego też wprowadza się wielkość zwaną grubością optyczną aerozolu. Jest ona proporcjonalna do koncentracji zanieczyszczeń oraz opisuje ich własności optyczne. Typowe wartości grubości optycznej zmieniają się w przedziale od 0.1 do 0.3 i zależą silnie od rejonu geograficznego (Rys. 4).

Aerozole będące jądrami kondensacji mogą efektywnie oddziaływać na własności optyczne chmur. Chmury, które tworzą się w czystych masach powietrza zawierających mniejsza liczbę aerozoli, charakteryzują się mniejsza liczbą kropel w porównaniu z chmurami, które powstają w obszarach zanieczyszczonych (Rys. 5). Ponadto kropelki w czystym powietrzu są większe, gdyż skondensowana para wodna rozkłada się na mniejszą liczbę kropel. Taka chmura ma mniejsze albedo niż chmura zanieczyszczona. W chmurach zanieczyszczonych tworzenie opadów jest znacznie mniej efektywne, ponieważ małe krople nie chcą zlewać się i tworzyć większych kropel w wyniku koagulacji. Tak, więc aerozole mogą wpływać również na czas życia chmury i opady. Pośredni wpływ aerozolu na klimat prowadzi również do ochładzania klimatu, gdyż zanieczyszczone chmury zmniejszają promieniowanie słoneczne dochodzące do powierzchni ziemi.



Wpływ chmur na klimat nie jest jednak jednoznaczny i aby to zrozumieć rozpatrzmy dwa przypadki. Pierwszy, w którym w atmosferze występują chmury wysokie oraz drugi, gdy chmury znajdują się blisko powierzchni ziemi. W pierwszym przypadku chmury te są zazwyczaj dość cienkie optycznie i umożliwiają swobodne docieranie promieniowania słonecznego do powierzchni ziemi. Promieniowanie ziemskie jest przez nie pochłaniane i ponownie emitowane w kierunku ziemi i kosmosu. Jednak ze względu na fakt, iż chmury te znajdują się wysoko ich temperatura jest niska a w konsekwencji emitowane promieniowanie ma mniejszą wartość w porównaniu z chmurami niskimi. Chmury niskie są już na tyle grube optycznie, iż odbijają większą część promieniowania słonecznego. W rezultacie chmury wysokie ocieplają klimat zaś niskie chłodzą go. Teoretycznie, więc pośredni efekt może poradzić do ocieplania klimatu jednak większość zanieczyszczeń znajduje się blisko powierzchni ziemi i modyfikuje tylko własności optyczne chmur niskich.


  1. Podsumowanie

Aktualna znajomość procesów klimatycznych pozwala stwierdzić, iż w skali globu efekt cieplarniany przewyższa bezpośredni wpływ aerozolu na klimat. Prowadzi to, więc do globalnego ocieplenia jednak w skali lokalnej chłodzenie aerozolowe może kilkakrotnie przewyższać efekt cieplarniany. Rejonami takim są obszary o silnym zanieczyszczeniu powietrza, gdzie emisja aerozoli antropogenicznych, jak i naturalnych znacznie przewyższa wartości średnie na ziemi. Ponadto należy pamiętać, iż wpływ aerozolu na klimat zależy od albeda powierzchni ziemi, przez co ten sam typ aerozolu w różnych rejonach świata może ochładzać lub ocieplać klimat. Najmniej wiemy jednak o efekcie pośrednim (poprzez modyfikację własności optycznych chmur). Jak powszechnie uważa się, efekt ten prowadzić może do ochładzania klimatu a jego wpływ może przewyższać bezpośredni efekt aerozolowy.


Bibliografia


  • Piotr Flatau, Krzysztof Markowicz, Jak zmierzyć klimat?, Wiedza i Życie, marzec 2000.

  • K. N. Liou, Introduction to Atmospheric Radiation, 2002.

  • G.T. Thomas, K. Stamnes, Radiative Transfer in the Atmosphere and Ocean, 1999.

Dr Krzysztof Markowicz

Instytut Geofizyki UW

ul. Pasteura 7

02-093 Warszawa

tel. (022) 55-46-836



e-mail kmark@igf.fuw.edu.pl

http://www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja






Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə