Kİmyanin əsas qanunlari




Yüklə 34.32 Kb.
tarix27.04.2016
ölçüsü34.32 Kb.
KİMYANIN ƏSAS QANUNLARI

  1. Maddə kütləsinin saxlanması qanunu

  2. Tərkibin sabitliyi qanunu

  3. Həndəsi nisbətlər qanunu

  4. Ekvivalentlər qanunu

  5. Həcm nisbətlər qanunu

  6. Avoqadro qanunu

Bu qanunlar stexiometrik qanunlar adlanır. Stexiometriya - kimyanın bir bölməsi olub, reaksiyaya daxil olan maddələr arasındakı kütlə və həcm nisbətlərini öyrənir.

1. MADDƏ KÜTLƏSİNİN SAXLANMASI qanunu 1748-ci ildə M.
Lomonosov tərəfindən kəşf edilmişdir. 1756-ci ildən tətbiq edilir. Qanunun
tərifi : Reaksiyaya daxil olan maddələrin kütləsi, reaksiya nəticəsində alınan
maddələrin kütləsinə barabərdir. Bir faktı xatırlatmaq maraqlıdir : Hələ
1673-cü ildə böyük ing. alimi R.Boyl belə bir təcrübə aparmışdır. O, müxtəlif
metalları açıq qabda qızdırarkən müşahidə etmişdir ki, metalın sonrakı kütləsi,
qızdırmadan əvvəlki kütləsindən ağır gəlir. Alim havanın rolunu nəzərə
almadığından düzgün nəticə çıxarmamışdır. O, hesab edir ki, metalın kütləsinin
artmasına səbəb hansısa bir «od materiyası» dır ki, qızdırma zamanı metalla
birləşərək kütləsini artırır.

Bu hadisədən 75 il sonra həmin təcrübəni Lomonosov Boyldan fərqli olaraq qapalı qabda aparır . Qabın ağzını açan zaman alim müşahidə edir ki, hava güclü axınla qabın içərisinə daxil olur. O, bu nəticəyə gəlir ki, metalın kütləsinin artmasına səbəb havanın müəyyən hissəsinin metalla birləşməsidir. Bununla maddə kütləsinin saxlanmasi qanunu kəşf edilir. Bir qədər sonra Lavuaze həmin hava hissəsinin məhz oksigen olduğunu bəyan edir.



2. TƏRKİBİN SABİTLİYİ QANUNU 1799-1801-ci illərdə fr.alimi
Prust tərəfindən kəşf edilmişdir : Istənilən saf maddə alınma üsulundan asılı olma-yaraq sabit vəsfi və miqdari tərkibə malikdir. Məs. su müxtəlif üsullarla alınır :

  1. Elementlərdən

  2. Turşuların parçalanmasından

  3. Əsasların parçalanmasından

4. .Neytrallaşma reaksiyalarından

5. Bütün üzvi maddələrin yanmasından və s.

Lakin bütün bunlara baxmayaraq suyun keyfiyyət və kəmiyyət tərkibi sabit olaraq qalır : 2 hissə hidrogen və 1 hissə oksigen.

3. HƏNDƏSİ NİSBƏTLƏR QANUNU 1803-cü ildə ing. alimi C. Dalton tərəfindən kəşf edilib : Əgər iki element bir-birilə bir neçə birləşmə əmələ gətirərsə, elementlərdən birinin eyni kütləsilə birləşmiş digər elementin kütlələri arsındakı nisbət kiçik tam ədədlərin nisbəti, kimidir.

Məs. azot oksidləri misalında bunu nəzərdən keçirək.



N2O

2

14 :

16

NO




14 :

16

N2O3

2

14 :

16 3

NO2




14 :

16 2

N2O5

2

14 :

16 5

Azotun 14 qramına düşən oksigenin kütlə nisbətləri olacaqdır : 8 : 16 : 24 : 32 : 40. Hər tərəfi 8-ə bölsək alarıq : 1:2:3:4:5.

4. EKVİVALENTLƏR QANUNU 1803-cü ildə alman alimi Rixter tərəfindən kəşf edilmişdir. Alim turşu və əsaslar arasmda apardığı çoxsaylı təcrübələr nəticəsində müəyyən etdi ki, kimyəvi proseslərdə maddələrin ancaq müəyyən kütlə nisbətləri iştirak edir. Beləliklə ektivalentlər qanunu kəşf edilir: Maddələr bir-birilə ektivalentlərinə mütənasib kütlə nisbətlərində qarşılıqlı təsirdə olurlar. Qanunun riyazi ifadəsi belədir :

m1 E1

1. Bərk maddələr üçün: =

m2 E2

V1 VE1

2. Qaz maddələr üçün : — = —

V2 VE 2

m E


3. Bərk və qaz maddələr üçün: =

V VE



Kimyəvi elementin və ya maddənin ekvivalenti, onun elə miqdarna deyilir ki, bu miqdar hidrogenin 1 molu ilə birləşsin, yaxud birləşmələrdə əvəz etsin. Ekvivalent vahidi - mol, ekvivalent kütlə vahidi isə q/mol - dur.

HBr ; H20 ; NH3

1:1 1:1/2 1:1/3

Deməli, bu birləşmələrdə Br, O və N - un ekvivalenti müvafiq olaraq


1, 1/2 və 1/3 - dür.

Ekvivalent kütlə (mE) elementin bir ekvivalentinin kütləsidir. Onda
yazarıq :

mE(Br) = 1-79,9 q/mol = 79,9 q

mE ( O ) = 1/216 q/mol = 8q

mE ( N ) = 1/3 • 14 q/mol = 4, 67 q Ekvivalent həcm maddənin bir ekvivalentinin həcmidir



  • e ( H2) = 11,2 1 ( hidrogenin ekvivalenti 1-dir)

  • e ( O2 ) = 5,61 ( oksigenin ekvivalenti 8 - dir)

Hər hansı elementin nəzəri ekvivalenti Kekule düsturu ilə tapılır :

A
E =

Val.

A - atom kütləsi, Val. - elementin valenti.


27 24

E(A1) = = 9 ; E(Mg) ..= = 12 və s.

3 2

5. HƏCM NİSBƏTLƏRİ QANUNU -1808-ci ildə fr. alimi Gey-


Lüssak
tərəfindən kəşf edilib : Sabit temperatur və təzyiqdə reaksiyaya
girən qazların və qaz hahında alınan maddələrin həcmlərinin bir-birinə nisbəti sadə
tam ədədlərin nisbəti kimidir :

H2 + Cl2 ► 2HC1 ; 3H2 + N2 >2 NH3

1:1:2 3:1:2

6. AVOQADRO QANUNU 1811-ci ildə ital. alimi Avoqadro tərəfindən kəşf edilib : Eyni şəraitdə müxtəlif qazların bərabər həcmlərində bərabər sayda molekullar var. Qanun 1860-ci ilədək dünya alimləri tərəfindən qəbul olunmamışdır. Buna səbəb məşhur isveç alimi Bertseliusun elektrokimyəvi nəzəriyyəsinin hakim mövqedə olmasi idi. Avoqadro qanunu bu nəzəriyyəyə zidd çıxırdı. Qanuna ilk tərəfdar çıxan alim 1814-cü ildə Amper olmuşdur.

Avoqadro qanunundan 2 nəticə çıxır:



  1. Eyni şəraitdə müxtəlif qazların bərabər sayda molekulları bərabər həcm tutur

  2. Normal şaraitdə hər hansı bir qazın 1 molu eyni həcm tutur.

Müəyyən edilmişdir ki, normal şəraitdə bütün qazların 1 molunun tutduğu həcm eyni olub, 22,4 l-ə bərabərdir. Bu həcm qazın molyar həcmi adlanır. Qanunun riyazi ifadəsi belədir :

m1 M1

mпрямая соединительная линия 4прямая соединительная линия 2прямая соединительная линия 5прямая соединительная линия 32 M2
m1, m2 - həcmləri eyni olan müxtəlif qazların kütlələri, M1, M2 -qazların mol-yar kütlələri.

m1 M1

= D ( nisbi sıxlıq) isə, onda D = olar. M1=M2∙D



m2 M2

Deməli bir qazın digər qaza görə nisbi sıxlığı məlum olarsa, onda həmin qazın molekul kütləsini tapmaq olar. Adətən qaz halında olan maddələrin molekul kütlələri hidrogenə və ya havaya görə tapılır.

M = 2DH2 ; M = 29 ∙ D hava

Bu düsturlar Avoqadro qanunun nəticələrinə əsaslanır.


Şərait qeyri-normal olarsa qazın molekul kütləsi Klapeyron-Mendeleyev


tənliyilə tapılır :

m

прямая соединительная линия 1 PV = RT



M

Burada: P-təzyiq, V-həcm, m, M- qazın müvafiq olaraq kütləsi və molyar həcmi, R-universal qaz sabiti ( 8,31 C/mol), T-mütləq temperatur ( 273 K )


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə