İslam aləmində çat/yetişən məşhur fən alimi və filosof. Adı, Yandırıb min İshak min Sabbah min İmran, dosyesi Əbu Yusufdur. Cənub Ərəbistanın məşhur Kində qəbiləsindən gəldiyi üçün Kin idi adıyla tanındı




Yüklə 96.26 Kb.
tarix26.04.2016
ölçüsü96.26 Kb.
KİN İDİ

İslam aləmində çat/yetişən məşhur fən alimi və filosof. Adı, Yandırıb min İshak min Sabbah min İmran, dosyesi Əbu Yusufdur. Cənub Ərəbistanın məşhur Kində qəbiləsindən gəldiyi üçün Kin idi adıyla tanındı. Doğum tarixi müəyyən deyil. Atası Kufə şəhərinin irəli gələn idarəçilərindən idi. Kin idi, 796 ilindən...

İslam aləmində yetişən məşhur fən alimi və filosof. Adı, Yandırıb min İshak min Sabbah min İmran, dosyesi Əbu Yusufdur. Cənub Ərəbistanın məşhur Kində qəbiləsindən gəldiyi üçün Kin idi adıyla tanındı. Doğum tarixi müəyyən deyil. Atası Kufə şəhərinin irəli gələn idarəçilərindən idi. Kin idi, 796 ilindən sonra bu şəhərdə doğulduğu zənn edilməkdədir. Elm öyrənməyə Kufədə başlayan Kin idi, sonra Bağdada yerləşdi. Abbasi Xəlifəsi Memunun lütfkarlıqlarına qovuşdu. Xəlifə Mutasım və oğulu Əhmədin yanında da böyük bir etibara sahib idi. Din elmləri, riyaziyyat, fəlsəfə, tibb və astronomiya elmlərini öyrənərək söz sahibi oldu. Məntiq və geometri elmlərində də ustad idi.

Xəlifə Memun, Kin idini beyt-ül-Hikmedeki tərcümə heyətində vəzifələndirdi. Bu vəzifədə ikən köhnə Yunan və Hinddən köçürmə edən elmi və fəlsəfi əsərləri tərcümə etdi. Tərcümələrinə öz şərh və tənqidlərini də əlavə edən Kin idi, müstəqil əsərlər də yazdı. Hamısı üçün linkə basın" href="http://ansiklopedi.bibilgi.com/Felsefe">Felsefe üzərinə yazdığı əsərlərində köhnə Yunan quru nəzəriyyəçiliyini tənqid edib, yeni nəzəriyyə və terminlər təsbit etdi. Düşüncə sistemini matemetiki bir təmələ oturtmağa çalışdı. Bağdadda ikən astronomiya və tibb elmləri ilə məşğul oldu. 867 (H. 253) ilində Bağdadda vəfat etdi.

Kin idi, ömürünün bir dövrünü mexaniki mövzusundakı araşdırmalara ayırdı. Orta əsrlər alimləri bu sahədə onun fikirlərinə və fikirlərinə müraciət edərdilər. Fəlsəfə sahəsində ciddi işlər görmüş, Aristo və Əflatunun fikirlərinin təsiri altında qalmışdır. Psixologiya sahəsində Əflatuna yatır; metafizikada, Aristoyu deyil, Phisagoru dəstəkləyirdi. Ona görə fəlsəfi elmlər; riyaziyyat, geometri, təbiət elmləri, fizika, heyət, siyasət, məntiq və sosiolojidən ibarət idi. Dini elmlər isə; üsul-i din, tövhid, cədəl yəni bidətçi və din düşmənlərinə etiraz etmə elmləri idi. Kin idi, müasir elmdə də qəbul edilən İstikra yəni induksiya metodunu seçmişdi. Onun gətirdiyi terminologiya, əsrlər tərəfindən istifadə edildi və yayıldı. Fəlsəfə ilə məşğul olması, doğru yoldan ayrılmasına səbəb olmuş, dərin məlumatına cadugərlik kimi şeyləri qarışdıraraq Allahu təalanın şəxsi sifətlərini inkar etmişdir. Səhv fikirləri, böyük İslam alimi İmam-ı Gazali tərəfindən incədən incəyə ələ alınaraq lazımlı cavablar verilmişdir.

Fən elmlərinin dərhal hamısında söz sahibi olan Kin idi, bu elmlərə bir çox yeniliklər gətirdi. Bucaqların pərgərlə ölçülməsini ilk dəfə o başlatdı. Riyaziyyatı yalnız fizikaya deyil, tibbə də tətbiq etdi. Bunu mürəkkəb dərmanlayar nəzəriyyəsində istifadə etdi. Mayelərin spesifik ağırlıqlarını hesabladı. Çəkiliş və düşmə mövzularıyla əlaqəli təcrübələr etdi. Optiklə ətraflı bir şəkildə məşğul oldu. İslam və Avropa elm aləmi onun bu sahədə yazdığı əsərlərdən çox istifadə etdi. İbn-i Heysemden sonra belə qaynaq olmağa davam etdi. Bu sahədəki işlərində Theon ilə Euclidin əsərlərindən faydalandı. Kin idiyə görə işığın yayılması zamanla məhdud deyil. Görmə hadisəs(n)i; gözdən koniksi olaraq dağılıb gənişləyən və əşyanı qucaqlayan işıq dəstəs(n)i sayəsində meydana gəlməkdədir. Kin idi, hava təxminləri üzərində də işlə/çalışmış və əsərlər yazmışdır. Musiqi elminin qabaqcılları arasında da iştirak etdi. Bu mövzuyla əlaqəli əsərləri də vardır.

Kin idi, Einsteinden əsrlər əvvəl, rölativite (izafilik) nəzəriyyəsini ortaya qoydu. Ona görə, bütün varlıqlar və varlığın fizikas(n)ı hadisələri izafidir. Zaman, məkan, hərəkət, bir-birlərindən müstəqil deyildirlər. Əksinə bunların hamısı bir-birinə bağlı izafi hadisələrdir. Cisim zamanla, zaman cisimlə, məkan hərəkətlə, hərəkət məkanla və səbəbindən hamısı bir-biriylə asılıdır. Bunlardan heç biri müstəqil deyil. Özü bu mövzuda belə deməkdədir: "Zaman ancaq hərəkətlə, cisim hərəkətlə, hərəkət cisimlə vardır. O halda; cisim, hərəkət və zamandan birinin digərinə bir prioriteti yoxdur." Kin idi, Ərəbi ayın ilk gününü tapmaq üçün bu xətkeş/cədvəli etmişdir.

CƏDVƏL ÇATARARAR!!!!!!!!!!!!

Bu xətkeş/cədvələ görə, hər hansı Ərəbi ayın birinci gününü tapmaq üçün, hicri qəməri il səkkizə bölünər. Qalan, xətkeş/cədvəldə birinci sətirdə ol/tapılıb, bundan aşağıya enincə ol/tapılmaq istənən ayın xəttindəki rəqəm, Cümədən etibarən gün ədədi olar.

Avropa elm aləmində al/götür-Kindus, Alkhindus və Alchinrinus adlarıyla tanınan Kin idi, şərqli və qərbli bir çox elm adamına təsir etdi. İbn-i Heysem, Bacon və Witelo onun əsərlərindən istifadə etdilər. Əbu Maşer Cəfər min Məhəmməd Belhi, Hasneveyh, Naftuye kimi tələbələr yetişdirmişdir. İslam aləmində fəlsəfi görüşlər, Kin idi ilə zühur etmişdir. Bir əsr sonra Farabi, daha sonra da İbn-i Sina özünü təqib edənlərdəndir. Bu üç filosofla İslam dünyasında fəlsəfə zühur etmişdir. Geror da Cremonada, Kin idinin təsirində qaldı və əsərlərini tərcümə edərək qərb elm dünyasına tanıtdı. Kin idinin ən yaxın təqibçisi

Serahsi, sonra İbn-i Sinadır.

Kin idi, geniş elminə, ömürü boyunca etdiyi tədqiqlərə baxmayaraq, Mutəzilə təriqətində olması və fəlsəfəçilərin təsirində qalması üzündən doğru yoldan ayrıldı. Dərhal hər əsərində fəlsəfəçilərin səhv fikirlərinə yer verdi. Əhl-i sünnə alimləri özünü etiqad istiqamətiylə rədd, elm istiqamətiylə təqdir edərək, elmindən faydalanmışlar.

Kin idinin yazdığı əsərlərin sayı 270ə çatmaqda və on yeddi elm sahəsini içinə al/götürməkdədir. Bunlardan 22i fəlsəfəyə, 16ı astronomiyaya, 14ü riyaziyyata, 32i geometriye, 22i tibb, 12i təbiət elmlərinə, 7i musiqi nəzəriyyələrinə, 5i psixologiyaya, 9u da məntiqə dairdir.

Əsərlərindən bəziləri bunlardır:

1) Risalə fi İlel-il-Evza-in-Nücumiyye, 2) Risalətin fi Sınat- ıl Usturlab, 3) Risalətin fi İstihraci mərkəz-el-Qəməri Minel Erd, 4) Risalətin fi İstihraci Xətti Nısfın-Nehar və səmt-el-Qiblə, 5) Kitabın fis-Suver, 6) Kitabın fil Menazir-il-Felekiyye, 7) Kitabın fil Felsefet-il- Ûla, 8) Kitabın fi mahiyyət-el-Elmi və Aksamihi, 9) Risalə fil Cevahir-il-Hamse, 10) Risalə fil-Həyat, 11) Risalə fil-Kemmiyat-il- Muzaife, 12) Kitabın fi Istimal-il-Hisab-il-Hendesi, 13) Kitabı Euclid (Öklid), 14) Kitabı ixtilaf-el-Menazır.

2. Alternativ : Kin idi

thumb Kin idi və ya tam adıyla əbu-Yusuf Yandırıb ibn Ishak əl-Kin idi. (801? -866?). Orta əsrlər Avropasında "Alchindus" adıyla tanınan, ilk İslam filosofudur. Fəlsəfəsində, Platol, Aristoteles və Plotinusun görüşlərinin bir sintezini etmişdir. Fəlsəfənin üsulunun sübut etmə, sübut etmənin hədəfinin maddəyə forma qazandıran özləri bilmək, fəlsəfənin məqsədinin isə Tanrıya çatmaq olduğunu qarşıya qoyan El-Kindiyə görə, fəlsəfi məlumatın ilk pilləs(n)i akılyürütmedir. İnsanın akılyürütme yoluyla addım-addım sadədən bileşiğe və ən yetişkin olana doğru yüksəldiyini qarşıya qoyan filosof, varlığa ağılçı bir baxımdan yaxınlaşdığı üçün, Tanrının özünə aid sifətləri inkar etmişdir. Tanrının sifətlərinin ancaq mənfi bir şəkildə bilinə biləcəyini müdafiə edən El-Kindiyə görə, Tanrı mütləq Birdir. Mütləq varlıq olması səbəbiylə, Mütləq Birin şəkli, xüsusiyyəti, nə qədərliyi, maddəsi yoxdur və O görəli bir varlıq deyil.

Həyatı


Soylu bir ailənin uşağı olaraq Kufədə doğuldu. Babası Eş'as, Cənub Ərəbistanın ən böyük qəbilələrindən biri olan Kindənin hökmdarı idi. Müsəlman olduqdan sonra qəbiləsinin irəli gələnləriylə Kufəyə yerləşmişdi. Atası İshak b. əs-Sabbah illərcə Kufə qubernatorluğu etdi. Kiçik yaşda atasını itirdi. Uşaqlıq və ilk gənclik illəri Kufə və Basrada keçən Kin idi, ənənəvi təməl təhsildən sonra dil və ədəbiyyat sahəsində təhsil aldı. Xəlifə Me'mun'un 830da qurduğu Beytü'l-hikme'deki alimlər birliyi arasında iştirak etdi. Mutezili dövlət idarəçilərindən dəstək görən Kin idi Əhl-i Sünnə yanlısı Mütevekkil-Alellahın iqtidarında saraydan uzaq qaldı. Kin idi felesfeden tibbə, riyaziyyatdan astronomiyaya, ilahiyyatdan siyasətə, psixologiyadan dialektikaya, astrolojiden kəhanətə və optikdən kimyaya qədər iyirmi ayrı budaqda əsər verərək ədədləri 277i bulan bir külliyyat meydana gətirmişdir. Ağla böyük bir yer verən Meşşai fəlsəfə axınını ilk başladan adam da olan Kin idinin 17 əsəri Latıncaya, 4ü İbraniceyə tərcümə edilmişdir. Ayrıca izafilik nəzəriyyəsini bulan ilk adamdır.

Əsərləri

Risalə fil Ağıl

Risalə fi Mahiyyətin Növmü ver Yuxu.

Risalə fil Cevahiril Hamse.

Risalə fil illetis Selçi vəl Berdi vəl Berki ves Savaiki ver Radi vez Zemherir.

Risalə çek Şuaat.

Risalə fi İhtiyaratil Eyyam.

Də İntellecto Secondum Aristoteles et/ət Platonem.

Risalə fi İhtilafil Manazır.

Fi Bacarığı Kuval Edviyetil Murekkebe.

Ədəbiyyat

Mahmud Qaya: Fəlsəfə Mətnləri, istanbul: Klassik Nəşrləri, 2005

Osmanlı Dövlətinin Avropa Siyasəti
Yavuzun yerinə tək oğulu 25.5 yaşındakı Qanuni Sultan Süleyman keçdi. Atasının İran və Turan siyasətini dayandırmaq məcburiyyətində qaldı. Çünki Avropada Charles-Quint nəhəngi zühur etmişdi. Avropanın böyük qisimini İspaniya kralı və Almaniya imperatoru sifətiylə ələ keçərmiş, digər qisimlərini nüfuzu altına almışdı. Fransanı hədələyirdi və şimal Afrikada Barbaros Hayreddin Paşa ilə döyüşürdü. Türkiyə bu nəhəngi alt edə bilmədiyi və məqbul sərhədlərə itələyə bilmədiyi təqdirdə Osmanlı dünya dövlətinin gələcəyinin qaralacağı aşkar idi. Qohumluq yoluyla çox geniş məhdud Macarıstan krallığını da nüfuzu altına alan Charles-Quint nəhəngini, Orta Avropa və Qərb Aralıq dənizidə mütləq əzmək zərurət edirdi. Sultan Süleyman, Orta Avropanın kilidi sayılan daha əvvəl 3 ayrı padşahın 3 dəfə əhatə edib al/götürə bilmədiyi, Türkiyənin şimal sərhədi üzərində Macarıstanın ən/en müstahkem qalasına, Belgrada getdi və fəth etdi (1521).
Mövcudiyyət məqsədləri Türklərlə döyüşmək olan və Rodosda üstlənən Saint-Jean təriqəti üzərinə ikinci səfəri açdı. Fatehin 3 dəfə əhatə etdirib sala bilmədiyi dünyanın ən/en müstahkem qalasını da fəth etdi (1522-1523).

Şərq Avropada vəziyyət yaxşı idi. Krım, Qazan və Astırhan Türk xan/mehmanxanalıqları Osmanlıya təbii/tabe idi. 1524də Sahib Giray Xan/mehmanxana, Nijeniy Novgorodu (bu günki Gorky) fəth etdi və 3 il əvvəl 1521də Moskva şəhərini yaxan böyük qardaşı I. Məmməd Giray Xan/mehmanxananın yolunu izlədi. Moskva şahzadəliyi Krıma illik vergi verən bir təbii/tabe dövlət idi. Məmməd Giray 1522də Astırhanı al/götürdü və 1524də Qazan Xan/mehmanxanas(n)ı İstanbula gələrək metbuu Qanuni Sultan Süleyman tərəfindən qəbul edildi. Sultan Süleymana görə Şərq Avropa işləri üçüncü dərəcədə idi. Almanya-İspanyanın Macarıstana əl atmasından və Tunanın şərq seqmentinə enməsindən narahatlıq edirdi. Fransanı müdafiə etməyə qərar verdi. Çünki Fransaya baş əydirdiyi təqdirdə Charles-Quint Orta Avropada Osmanlı ilə hesablaşacaqdı. Fransa kralı I. François, Madriddə Charles-Quintin əsiri idi. Anası, dünya padşahı Qanuni Sultan Süleymana müraciət edərək oğulunu qurtarmasını xahiş etdi. Qanuninin axtardığı fürsət idi. Bu ərköyün Charles-Quintin bacıs(n)ı Macarıstan kraliçası idi. Macarıstan kralı II. Layoşun bacıs(n)ı da Charles-Quintin qardaşı Avstriya arşidükası Ferdinand ilə evli idi.


Qanuni Orta Avropaya, Macarıstana getdi. Bu üçüncü səfər (1526), Qanuninin 13 səfərinin ən məşhurudur və ikinci Macarıstan səfəridir. Mohaçda Macar ordusunu tutdu və kralları daxil olmaq üzrə 2 saatda məhv etdi (29 Avqust 1526). Tarixin ən qəti nəticəli və nümunə meydan müharibələrindən biridir. 11 Sentyabrda Türklərin Budun dedikləri Budapeşteyə, Macar taxt şəhərinə girdi. Macarıstan krallığı tarixə qarış idi. Macarıstan, Transilvanya və bəzi ölkələr Türkiyəyə bağlandı. Çekoslovakya isə Almaniyaya keçdi.

Charles-Quint və qardaşı Avstriya Kralı Ferdinand, Macarıstanı al/götürmək üçün xeyli çox təşəbbüs etdilər. Qanuni 1529da Almaniya səfərinə çıxdı. 19 gün Viananı əhatə etdi, lakin sala bilmədi. Bu səfər əsnasında Osmanlı Türk tarixinin ən böyük axın hərəkəti edildi. Bütün Avstriya və Cənub Almaniya Türk axınçıları tərəfindən tapdalandı. Charles-Quint meydan müharibəsi qəbul etmədi. 3 il sonra padşah ikinci Almaniya səfərinə çıxdı (1532). Avstriyanı işğal etdi və Grazı al/götürdü (11 Sentyabr). Almaniya pes etdi. İstanbul Andlaşması (22 İyun 1533) ilə Türkiyənin və padşahın üstünlüyünü rəsmi olaraq qəbul etdi.

Qanuni, yeddinci səfərində (1537) Venedikə təvəccöh etdi. Korfu adasına çıxdı və İtaliyada Otrantonu ikinci dəfə işğal etdirdi. Səfəri dənizdən donanma ilə Barbaros Hayreddin Paşa dəstəklədi. Səkkizinci səfər (1538) üsyankar Boğdan şahzadəsinə qarşı açıldı. Venedikle sülh edildi (20 Oktyabr 1540). Və Qanuni Budun səfərinə çıxdı (1541). Alman ordusu pozuldu və Macarıstan, Budun Beylerbeyiliği adıyla birbaşa ilhak edildi. Kral Ferdinand, son bir səylə Budunu al/götürmək istədi. Lakin 100.000 şəxsiyyət ordusu Budun önlərində məhv oldu (24 Noyabr 1542). Macarıstanda Almanların əlində ol/tapılan ən mühüm qalanı, Estergonu geri al/götürmək üzrə Qanuni, onuncu səfərinə çıxdı (1543).
Estergonu (10 Avqust) və İstolni Belgradı (4 Sentyabr) fəth etdi. Almaniya baş əydi. 8 Oktyabr 1547 sülhü ilə Kral Ferdinand protokolda vəzir-i üzvüm (baş nazir) ilə bərabər olduğundan İstanbula illik vergi verməyi və daha bir çox ağır şərti qəbul etdi. Charles-Quint nəhəngi yıxılmışdı. Bu işə tək Orta Avropa döyüşləri ilə deyil, Aralıq dənizi döyüşləri ilə də reallaşdırıla bilərdi ki irəlidə görəsiyəz. Charles-Quint ümidsizlik içində taxtdan fərəqət edib monastra çəkildi (16 yanvar/ocaq 1556). Almaniya İmperatorluğu və ona bağlı ölkələri qardaşı İmperator Ferdinanda, İspaniya Krallığı və ona bağlı ölkələrdə Amerikanı oğulu II. Felipeyə buraxdı. Almaniya ilə İspaniya təkrar ayrıldı. Dünya rahat nəfəs aldı. Qanuninin şöhrəti zirvəsinə çıxdı.

Qanuni taxta çıxdıqdan az sonra zühur edən Protestant təriqətini, Katolok təriqətinə qarşı müdafiə etdi. Türk nəşr/təzyiqi olmasaydı Charles-Quintin Protestant təriqətini əzəcəyi, bəlkə söndürəcəyi, hadisələrin araşdırılmasından açıqca aydın olar. İspaniya ilə heç bir zaman sülh edilmədi və döyüş kəsilmədi. Almaniya sülhü isə 1556a qədər davam etdi. Bu tarixdə Qanuni Sultan Süleyman, Almaniya üzərinə on üçüncü vce sonuncu səfərini açdı ki, Sigetvar Səfəri deyə məşhurdur. Qoca padşah bu qalanın qarşısında otaq-ı sultanında top və tüfəng səsləri arasında son nəfəsini verdi (7 Sentyabr 1556).


Türk Əsri deyilən XVI. əsri, II. Sultan Süleyman, Türklərin tək qanun etdiyi üçün deyil, qanunları tətbiq etdiyi üçün ancaq Qanuni ünvanına layiq gördükləri lakin Avropalıların Böyük dedikləri hökmdar simvollaşdırar. 2.500 illik Türk tarixinin ən möhtəşəm hökmdarı sayılar və dövrü, Türklərin tarix boyunca çatdıqları ən ehtişamlı və bəxtiyar çağ olaraq bilinər. Səltənəti 46 ildir və Ərtoğrul Qazinin bəylik müddəti sayılmazsa, Osmanoğulları içində ən uzunudur. Diplomatiya və dövlət idarəsində göstərdiyi dahilik baxımından Fatehdən sonra ikinci, əsgər olaraq Fateh və Yavuzdan sonra üçüncüdür. Müdrikin, hüquqçu və şairdir.

6.5 milyon km2 olaraq al/götürdüyü imperatorluğu 14. 893.000 km2 olaraq buraxmışdır.

(1. 998.000 km2 Avropa, 4. 169.000 km2 Asiya, 8. 726.000 km2 Afrika).
1514 zərbəsi 1533ə qədər 19 il, dünyanın Türkiyədən sonra gələn 2. dövləti vəziyyətindəki İran Türk Safevi imperatorluğunu hərəkətsiz etdi. Amma strateji çəkişməyi ortadan qaldırmaq mümkün deyildi. Qanuni dövründə bütün Ərəb ölkələrini, Basra Körfəzi və Hind Okeanından Atlas Okeanına qədər ələ keçərmək siyasəti güdüldü. Behemehal Basra Körfəzinə enmək, Qafqaza dırmaşmaq zərurət edirdi. Qafqaz və Basra Körfəzi isə İran Türk imperatorluğunun əlində idi. Bu dövrdə İran olmasa, Türklər Almaniyanı keçər və nəfəsi Ren sahillərində al/götürərdilər. Bir neçə tarixçi bu nöqtəyə əhəmiyyətlə işarə etmişlər. İran döyüşləri çox çətin idi. Məsafə uzun idi. İran ordusu tamamilə Türkmənlərdən müteşekkil igid bir atlı ordu idi. Ancaq Osmanlı Axınçı, piyada, xüsusilə topçu üstünlüyü Türkiyəni qalib edirdi. Bununla birlikdə İran, Çaldır/oğurladanı əsla unutmamışdı. Osmanlıya qarşı meydan müharibəsi qəbul etmir, geniş sahələri boşaldıb Osmanlı ordusunun qarşısından çəkilirdi. Safevi strategiyası bu idi. Tebriz, Osmanlı sərhədinə çox yaxın olduğu üçün Şah İsmayılın oğulu və xələfi dövründə İran, taxt şəhərini daha içəriyə, Kazvinə al/götürmüşdü.
Qanuni Sultan Süleyman Xan, 11 İyun 1534də ordusu ilə İstanbuldan ayrıldı. Padşahın 4 İran səfərinin ilki və ən məşhuru olan bu altıncı səfərə Irakeyn deyilməkdədir. Çünki həm Ərəb İraqı (Bağdad), həm Acem İraqı (Hamedan) fəth edilmişdir. Daha əvvəl vəzir-İ Üzvüm Məqbul İbrahim Paşa, başqa bir ordu ilə İranın üzərinə getmişdi, padşahı gözləyirdi. O zaman dünyanın ən böyük şəhərlərindən biri olan Tebriz, Osmanlılar tərəfindən ikinci dəfə işğal edildi (13 İyul 1534). Az sonra Qanuni də Tebrizə gəldi (28 Sentyabr). İranın Türk və Kürdlərlə məskun Qərb əyalətləri işğal edildi. Lakin əsl məqsəd, Bağdadı, İraq-ı Ərəbi al/götürüb Basra Körfəzinə enmək idi. 28 Noyabrda (1534) Bağdad fəth edildi. 5 əsr müddətlə Abbasi xəlifəliyinin mərkəzi olmaq baxımından çox məşhur bir şəhər idi. Bu sırada Safeviler Tebrizi geri al/götürdülərsə də Osmanlılar üçüncü dəfə şəhərə girdilər (30 İyun 1535). Bu səfər nəticəsində Orta və Cənub İraq (Bağdad, Basra) Osmanlı əyalətləri oldu və nəticə baxımından Basra Körfəzinin sahilləri boyunca Ərəb tayfaları da Osmanlı nüfuzu altına düşdü. Qərb İran əyalətləri, Safevilerce geri alındı.

1536-48 arasın idi 12 il, osmanlı-Safevi münasibətləri nisbi bir durğunluq dövrəsinə girdi. İraqı itirən Safeviler, özlərini toplamaya işlə/çalışırdılar. Qanuni 1548-49da ikinci İran səfərinə çıxdı. Tebriz dördüncü dəfə işğal edildi (27 İyul 1548). Bu səfərdə Van, qəti şəkildə Safevilerden alındı. Almaniya sərhədinə və Atlas Okyasununa varmış bir Türkiyənin ancaq Vanı ala bilməsi, Şərqdə Safevi Türk imperatorluğunun gücü haqqında bir fikir verər. 7 ay Halepdə, 2.5 ay Diyarbakırda qalan Qanuni, Şərq işlərini yaxşıca təşkil etdi.

5 il boyunca üçüncü və sonuncu Şərq səfəri üçün İstanbuldan ayrıldı (28 Avqust 1553). Buna Nahçıvan Səfəri deyilməkdədir. 5 ay Halepdə qaldı. Nahçıvandan döndükdən sonra da 8 ay Amasiyada keçirdi. İran ilə qəti sülh etmədən ordusunun başından ayrılmaq istəmədi. Amasiyada ordusunun başında keçirdiyi 8 ay, dəhşətli bir diplomatik fəaliyyətlə keçdi. Həm Almaniya, həm İran ilə çətin sülh müzakirələri oldu. Nəhayət Safevi və Osmanlı imperatorluqları arasında ilk sülh razılaşması, Amasiya Razılaşması imza edildi (29 Mart 1555). Bu sülh, çox uzun sürdü. 5 Aprel 1578ə qədər 23 il. Bu tarixdə İrana döyüş açıldı.

1578də başlayan, bütün Qafqazın və Qərb İranın fəthi ilə nəticələnən çetiş döyüşdə Xidmətçi Mustafa Paşa, Özdemiroğlu Osman Paşa, Ferhad Paşa kimi sədrazamlar, sərdar-ı əkrəm sifətiylə böyük bacarılar əldə etdilər. Xüsusilə Özdemiroğlu Osman Paşa çox parladı. Dəli ol meydan müharibəsində (9 Avqust 1578) Safevi ordusunu əzdikdən sonra Tiflis (24 Avqust 1578), Koyungeçidi meydan müharibəsini (9 Sentyabr 1578) qazandıqdan sonra Şirvan (Şimal Azərbaycan) fəth edildi. Özdemiroğlu sonra birinci Şamahı (27 Noyabr), Məşəllər (11 May 1583) zəfəriylə Safevileri əzib fütahat sahəsini genişlətdi. Rəvan alındı (15 Avqust 1583). Dağistanı fəth edən və uzun zaman burada əsaslanan Özdemiroğlu, Krımda bir müddət qalaraq sədrazam olmaq üzrə İstanbula gəldi (28 İyun 584). Tebriz fəth edildi (22 Sentyabr 1585). Ancaq Özdemiroğlunun Tebriz yaxınlarında ölməsi (29/30 oktyabr), İrana qarşı Osmanlı vəziyyətini az çox sarsıtdı. Bundan sonra İran cəphəsində işləri Ferhad Paşa ələ aldı. Bu 12 illik bezdirici döyüşə 21 Mart 1590 İstanbul Razılaşması nəhayət verdi. Ən böyük qisimi Özdemiroğlu Osman Paşa tərəfindən alınan 590.000 km2 böyüklüyündə ölkələr Osmanlı dövlətinə keçdi. Ancaq sülh 13.5 yıl davam etdi. Safevilerin Tebrizə hücumu ilə yeni türkiyə-İran döyüşü başladı (26 Sentyabr 1603). Tebriz, ardından Rəvan düşdü. Osmanlı ordusu Urmiyedə pozuldu (9 sentyabr 1605). Bu döyüş 9 yıl davam etdi və yeni bir İstanbul Razılaşması ilə sonra çatdı (20 Noyabr 1612). Ancaq 2.5 il sonra yenidən başladı (22 May 1615). Pül-i Şikestedə Osmanlı ordusu pozuldu (10 sentyabr 1618). Ərdə bil Razılaşması (26 Sentyabr 1618), bu dəfə 3 ildən çox sürən osmanlı-Safevi döyüşünə son verdi. Bu sülh də 5 yıl davam etdi və 1624-cü ildə Safevilerin Bağratı ələ keçərməsiylə köhnələriylə müqayisə edilə bilməyəcək bir şiddətdə yenidən başladı. Bu surətlə Özdemiroğlunun böyük fütuhatının mühüm qisimi, 1603də İran tərəfindən geri alınmış oldu. Türkiyə, İranı Qafqazdan təyin etmədi. Qafqaz, iki imperatorluq arasında paylaşıldı. Qərb İran əyalətləri də Osmanlılar tərəfindən əldə tutula bilmədi .

1514 zərbəsi 1533ə qədər 19 il, dünyanın Türkiyədən sonra gələn 2. dövləti vəziyyətindəki İran Türk Safevi imperatorluğunu hərəkətsiz etdi. Amma strateji çəkişməyi ortadan qaldırmaq mümkün deyildi. Qanuni dövründə bütün Ərəb ölkələrini, Basra Körfəzi və Hind Okeanından Atlas Okeanına qədər ələ keçərmək siyasəti güdüldü. Behemehal Basra Körfəzinə enmək, Qafqaza dırmaşmaq zərurət edirdi. Qafqaz və Basra Körfəzi isə İran Türk imperatorluğunun əlində idi. Bu dövrdə İran olmasa, Türklər Almaniyanı keçər və nəfəsi Ren sahillərində al/götürərdilər. Bir neçə tarixçi bu nöqtəyə əhəmiyyətlə işarə etmişlər. İran döyüşləri çox çətin idi.

Məsafə uzun idi. İran ordusu tamamilə Türkmənlərdən müteşekkil igid bir atlı ordu idi. Ancaq Osmanlı Axınçı, piyada, xüsusilə topçu üstünlüyü Türkiyəni qalib edirdi. Bununla birlikdə İran, Çaldır/oğurladanı əsla unutmamışdı. Osmanlıya qarşı meydan müharibəsi qəbul etmir, geniş sahələri boşaldıb Osmanlı ordusunun qarşısından çəkilirdi. Safevi strategiyası bu idi. Tebriz, Osmanlı sərhədinə çox yaxın olduğu üçün Şah İsmayılın oğulu və xələfi dövründə İran, taxt şəhərini daha içəriyə, Kazvinə al/götürmüşdü.


Qanuni Sultan Süleyman Xan/mehmanxana, 11 İyun 1534də ordusu ilə İstanbuldan ayrıldı. Padşahın 4 İran səfərinin ilki və ən məşhuru olan bu altıncı səfərə Irakeyn deyilməkdədir. Çünki həm Ərəb İraqı (Bağdad), həm Acem İraqı (Hamedan) fəth edilmişdir. Daha əvvəl vəzir-İ Üzvüm Məqbul İbrahim Paşa, başqa bir ordu ilə İranın üzərinə getmişdi, padşahı gözləyirdi.
O zaman dünyanın ən böyük şəhərlərindən biri olan Tebriz, Osmanlılar tərəfindən ikinci dəfə işğal edildi (13 İyul 1534). Az sonra Qanuni də Tebrizə gəldi (28 Sentyabr). İranın Türk və Kürdlərlə məskun Qərb əyalətləri işğal edildi. Lakin əsl məqsəd, Bağdadı, İraq-ı Ərəbi al/götürüb Basra Körfəzinə enmək idi. 28 Noyabrda (1534) Bağdad fəth edildi. 5 əsr müddətlə Abbasi xəlifəliyinin mərkəzi olmaq baxımından çox məşhur bir şəhər idi. Bu sırada Safeviler Tebrizi geri al/götürdülərsə də Osmanlılar üçüncü dəfə şəhərə girdilər (30 İyun 1535). Bu səfər nəticəsində Orta və Cənub İraq (Bağdad, Basra) Osmanlı əyalətləri oldu və nəticə baxımından Basra Körfəzinin sahilləri boyunca Ərəb tayfaları da Osmanlı nüfuzu altına düşdü. Qərb İran əyalətləri, Safevilerce geri alındı.
1536-48 arasın idi 12 il, osmanlı-Safevi münasibətləri nisbi bir durğunluq dövrəsinə girdi. İraqı itirən Safeviler, özlərini toplamaya işlə/çalışırdılar. Qanuni 1548-49da ikinci İran səfərinə çıxdı. Tebriz dördüncü dəfə işğal edildi (27 İyul 1548). Bu səfərdə Van, qəti şəkildə Safevilerden alındı. Almaniya sərhədinə və Atlas Okyasununa varmış bir Türkiyənin ancaq Vanı ala bilməsi, Şərqdə Safevi Türk imperatorluğunun gücü haqqında bir fikir verər. 7 ay Halepdə, 2.5 ay Diyarbakırda qalan Qanuni, Şərq işlərini yaxşıca təşkil etdi

1514 zərbəsi 1533ə qədər 19 il, dünyanın Türkiyədən sonra gələn 2. dövləti vəziyyətindəki İran Türk Safevi imperatorluğunu hərəkətsiz etdi. Amma strateji çəkişməyi ortadan qaldırmaq mümkün deyildi. Qanuni dövründə bütün Ərəb ölkələrini, Basra Körfəzi və Hind Okeanından Atlas Okeanına qədər ələ keçərmək siyasəti güdüldü. Behemehal Basra Körfəzinə enmək, Qafqaza dırmaşmaq zərurət edirdi. Qafqaz və Basra Körfəzi isə İran Türk imperatorluğunun əlində idi. Bu dövrdə İran olmasa, Türklər Almaniyanı keçər və nəfəsi Ren sahillərində al/götürərdilər. Bir neçə tarixçi bu nöqtəyə əhəmiyyətlə işarə etmişlər. İran döyüşləri çox çətin idi.

Məsafə uzun idi. İran ordusu tamamilə Türkmənlərdən müteşekkil igid bir atlı ordu idi. Ancaq Osmanlı Axınçı, piyada, xüsusilə topçu üstünlüyü Türkiyəni qalib edirdi. Bununla birlikdə İran, Çaldır/oğurladanı əsla unutmamışdı. Osmanlıya qarşı meydan müharibəsi qəbul etmir, geniş sahələri boşaldıb Osmanlı ordusunun qarşısından çəkilirdi. Safevi strategiyası bu idi. Tebriz, Osmanlı sərhədinə çox yaxın olduğu üçün Şah İsmayılın oğulu və xələfi dövründə İran, taxt şəhərini daha içəriyə, Kazvinə al/götürmüşdü.
Qanuni Sultan Süleyman Xan/mehmanxana, 11 İyun 1534də ordusu ilə İstanbuldan ayrıldı. Padşahın 4 İran səfərinin ilki və ən məşhuru olan bu altıncı səfərə Irakeyn deyilməkdədir. Çünki həm Ərəb İraqı (Bağdad), həm Acem İraqı (Hamedan) fəth edilmişdir. Daha əvvəl vəzir-İ Üzvüm Məqbul İbrahim Paşa, başqa bir ordu ilə İranın üzərinə getmişdi, padşahı gözləyirdi.

O zaman dünyanın ən böyük şəhərlərindən biri olan Tebriz, Osmanlılar tərəfindən ikinci dəfə işğal edildi (13 İyul 1534). Az sonra Qanuni də Tebrizə gəldi (28 Sentyabr). İranın Türk və Kürdlərlə məskun Qərb əyalətləri işğal edildi. Lakin əsl məqsəd, Bağdadı, İraq-ı Ərəbi al/götürüb Basra Körfəzinə enmək idi. 28 Noyabrda (1534) Bağdad fəth edildi. 5 əsr müddətlə Abbasi xəlifəliyinin mərkəzi olmaq baxımından çox məşhur bir şəhər idi. Bu sırada Safeviler Tebrizi geri al/götürdülərsə də Osmanlılar üçüncü dəfə şəhərə girdilər (30 İyun 1535). Bu səfər nəticəsində Orta və Cənub İraq (Bağdad, Basra) Osmanlı əyalətləri oldu və nəticə baxımından Basra Körfəzinin sahilləri boyunca Ərəb tayfaları da Osmanlı nüfuzu altına düşdü. Qərb İran əyalətləri, Safevilerce geri alındı.


1536-48 arasın idi 12 il, osmanlı-Safevi münasibətləri nisbi bir durğunluq dövrəsinə girdi. İraqı itirən Safeviler, özlərini toplamaya işlə/çalışırdılar. Qanuni 1548-49da ikinci İran səfərinə çıxdı. Tebriz dördüncü dəfə işğal edildi (27 İyul 1548). Bu səfərdə Van, qəti şəkildə Safevilerden alındı. Almaniya sərhədinə və Atlas Okyasununa varmış bir Türkiyənin ancaq Vanı ala bilməsi, Şərqdə Safevi Türk imperatorluğunun gücü haqqında bir fikir verər. 7 ay Halepdə, 2.5 ay Diyarbakırda qalan Qanuni, Şərq işlərini yaxşıca təşkil etdi


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə