İQTİsadi TƏŞƏBBÜSLƏRƏ yardim iCTİMAİ BİRLİYİ




Yüklə 0.76 Mb.
səhifə5/7
tarix24.04.2016
ölçüsü0.76 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

NƏTİCƏ VƏ TÖVSİYƏLƏR

Yerli vergilər Azərbaycanın vergi sistemində ən çox problemləri və nöqsanları olan vergilərdir. Dövlət vergilərini vaxtlı-vaxtında ödəyən nümunəvi vətəndaşlar belə, nədənsə yerli vergilərin ödənişinə çatanda bir qədər tərəddüd edirlər, bu vergini ödəməyə tələsmirlər. Yerli vergilərin hesablanmasına və yığılmasına məsul olan bələdiyyə qurumları da bir çox hallarda biganəlik nümayiş etdirirlər, öz öhdəliklərini yerinə yetirməyə səy göstərmirlər. Belə vəziyyətdə büdcə gəlirlərini təmin edə bilməyən yerli özünüidarə qurumlarının maliyyə potensialı zəifləyir və qanunla verilmiş səlahiyyətlərini icra edə bilmirlər. Nəticədə əhalinin bu qurumlara qarşı gözləntiləri azalır və cəmiyyətdə bələdiyyələr haqqında lazımsız qurum imici formalaşır.

Müəlliflərin fikrincə, sənədin hazırlanması çərçivəsində aparılmış tədqiqat aşağıdakı nəticələri ortaya qoydu:


  1. Bir çox yaşayış məntəqələrində, xüsusən də kənd yerlərində əhalinin yaşadığı evlərin əksəriyyətinin inventar dəyəri yoxdur. Bu isə həmin əmlakların vergiyə cəlb edilməsini mümkünsüz edir.

  2. Fiziki şəxslərdən əmlak vergisinin yığım səviyyəsi çox aşağıdır. Hətta bir sıra bələdiyyələrdə ümumiyyətlə fiziki şəxslərdən əmlak vergisinin tətbiqi praktikası yoxdur.

  3. Fiziki şəxslərdən əmlak vergisi üzrə vergi bazasının formalaşmasının mövcud mexanizmi müasir tələblərə cavab vermir.

  4. Qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi bələdiyyələr tərəfindən gələcəkdə əmlak vergisi yığımının tam icra edəcəyinə zəmanət vermir.

Əmlak vergisi dünyanın 130-a qədər ölkəsində tətbiq edilir. Beynəlxalq təcrübədə əmlak vergisinin tətbiqinin müasir təcrübəsi vergi ödəyicilərin çevrəsinin, vergi bazasının və dərəcəsinin dəqiq müəyyənləşdirilməsinə, inflyasiya şəraitində vergi daxilolmalarında çevikliyin təmin olunmasına əsaslanır. Əksər ölkələrdə əmlak vergisinin ödəyiciləri həmin əmlakın sahibi olan fiziki və hüquqi şəxslərdir. Bəzi ölkələrdə isə vergiödəyicisi qismində daşınmaz əmlakın icarədarları da çıxış edir.

İnkişaf etmiş ölkələrdə bir qayda olaraq, daşınmaz əmlakın vergiyə cəlb edilməsi aşağıdakı prinsiplərə söykənir:



  • Daşınmaz əmlak üzrə vergi yerli vergi hesab olunur və bu vergi üzrə yığımlar yerli büdcəyə köçürülür;

  • Əksər ölkələrdə vergi bir qayda olaraq əmlakın sahibi tərəfindən ödənilir, ancaq əmlakı icarəyə götürülmüş şəxslər tərəfindən ödənilməsi praktikası da mövcuddur;

  • Vergitutma obyekti qismində adətən torpaq (vahid əmlak vergisi tətbiq olunan ölkələrdə), bina və tikili çıxış edir.

  • Əmlak vergisi üzrə vergitutma bazasını müəyyənləşdirərkən bir çox hallarda vergitutma obyektinin bazar dəyərinə yaxın dəyəri istifadə edilir. Bu dəyər ya müqayisəli satışa əsaslanan, ya gəlirlərin kapitallaşması, ya da xərc yanaşması metodu ilə hesablanır.

  • Daşınmaz əmlakın dəyəri hər bir obyektin fərdi qiymətləndirilməsi əsasında yox, vergiyə cəlb etmək məqsədilə standart hesablama proseduru tətbiq etməklə kütləvi qiymətləndirmə əsasında müəyyənləşdirilir;

  • Vergi bazası bu və ya digər formada bazar dəyəri əsasında müəyyənləşən əksər ölkələrdə orta illik vergi dərəcəsi daşınmaz əmlakın dəyərinin 1%-ni ötmür;

  • Vergi güzəşti ya vergiödəyicilərin kateqoriyası üzrə (məsələn, sosial baxımdan həssas), ya da vergiödəyicilərinin ailə vəziyyəti, gəlir səviyyəsi, əmlaklarının xarakteri əsasında müəyyənləşdirilir.

Beynəlxalq təcrübədə əmlak vergisi üzrə vergi bazası qismində bir sıra mexanizmlər əsas götürülür. Bunlara əmlakın kadastr dəyəri, inventar dəyəri, bazar dəyəri, əmlakın sahəsi və s. aiddir. Azərbaycanda hazırda qüvvədə olan əmlakın inventar dəyəri əsasən keçmiş SSRİ ölkələrində tətbiq edilib. Artıq bir sıra ölkələr bu dəyər formasında imtina etmək siyasəti yürüdür. Baltikyanı ölkələrdə, Gürcüstan və Moldova bazar və ya kadastr dəyərini əsas götürülür, Ukraynada əmlakın sahəsi əsasında vergi tutumuna başlanıb. Rusiya 2013-cü ildən bazar dəyəri əsasında əmlak vergisinin hesablanması mexanizminə keçməyi planlaşdırır.

Əksər ölkələrdə bir qayda olaraq vergi bazası əmlakın bazar dəyəri əsasında hesablanması mexanizmi tətbiq edilir. Sosial ədalətlilik və iqtisadi səmərəlilik baxımından bu baza ən uğurlu mexanizm sayılır.

Sənədin müəllifləri, həmçinin bir sıra bələdiyyə ekspertləri və üzvləri Azərbaycanda da əmlak vergisinin bazar dəyəri əsasında hesablanma mexanizminə keçidi təklif edirlər. Ekspertlər alternativlərin qiymətləndirilməsi prosesində fiziki şəxslərdən əmlak vergisi üzrə vergi bazasının təkmilləşdirilməsi üçün irəli sürülən 3 mümkün variant arasında fiziki şəxslərin əmlakının bazar dəyəri əsasında vergiyə cəlb olunmasına üstünlük verirlər.



Sənədin müəllifləri bu alternativin reallaşdırılması üçün aşağıdakı addımların atılmasına ehtiyac olduğunu düşünürlər:


  1. Fiziki şəxslərdən əmlak vergisi üzrə vergi bazasına dəyişiklik edilir. Fiziki şəxslərin bina və tikili formasında daşınmaz əmlakının inventar dəyəri əsasında vergiyə cəlb edilməsi praktikasından imtina edilir və bu əmlak qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hüquqi mexanizmlərə uyğun olaraq bazar dəyəri əsasında qiymətləndirilir və vergiyə cəlb edilir. Təklif olunan alternativə uyğun olaraq Vergi Məcəlləsinin 198.1.1-ci maddəsinə dəyişiklik edilir və «inventarlaşdırılmış dəyəri» anlayışı «bazar dəyəri» məfhumu ilə əvəzlənir.




  1. Vergiyə cəlb edilən əmlak təsnifləşdirilir. Fiziki şəxslərin mülkiyyətindəki vergiyə cəlb edilməli bina və tikili formasında olan əmlakın dəqiq təsnifatı verilir. Bu təsnifat aşağıdakı kimi qruplaşdırıla bilər:

    • Yaşayış məqsədilə istifadə olunan mülkiyyət. Bura torpaq sahəsinə malik olan və olmayan fərdi evlər, çoxmərtəbəli binalarda yerləşən mənzillər və bağ evləri daxil edilə bilər;

    • Qarajlar;

    • Sosial və məişət məqsədli müxtəlif xidmətlərin göstərilməsi üçün istifadə olunan obyektlər;

    • Ticarət məqsədilə istifadə olunan obyektlər;

    • Sənayə məqsədilə istifadə olunan obyektlər;

    • Yuxarıda təqdim olunan təsnifat qrupuna aid olmayan digər obyektlər.



  1. Vergi dərəcələrinin mövcud həddinə dəyişiklik edilir. Vergi Məcəlləsində təsbit olunacaq əmlak təsnifatına uyğun olaraq mövcud bazar dəyəri əsasında fiziki şəxslərin mülkiyyəti üçün aşağıdakı vergi dərəcələri müəyyən edilə bilər:

    • Yaşayış məqsədilə istifadə olunan bina və tikililər üçün – əmlakın bazar dəyərinin 0,1%-i qədər;

    • Qarajlar üçün – əmlakın bazar dəyərinin 0,5%-i qədər;

    • Sosial və məişət məqsədli müxtəlif xidmətlərin göstərilməsi üçün istifadə olunan obyektlər üçün – əmlakın bazar dəyərinin 1,0%-i qədər;

    • Ticarət məqsədilə istifadə olunan obyektlər üçün – əmlakın bazar dəyərinin 1,5%-i qədər;

    • Sənaye məqsədilə istifadə olunan, həmçinin yuxarıda təqdim olunan təsnifat qrupuna aid olmayan digər obyektlə üçün – əmlakın bazar dəyərinin 2,0%-i qədər əmlak vergisi hesablanır və yerli büdcələrə köçürülür.




  1. Əmlakın vergitutma bazası azaldılır. Əmlak sahiblərinin vergi yükünün artmasına imkan verməmək, vergidən yayınma hallarının qarşısını almaq, əhalinin daha geniş hissəsini vergiyə cəlb etmək, əhalidə vergi mədəniyyətini yüksəltmək məqsədilə vergitutma bazası azaldıla bilər. Bunun üçün qanunvericilikdə əmlakın bazar dəyərinin 50-60%-i intervalında məbləği əmlakın vergitutma bazası hesab edilə bilər.




  1. Vahid elektron vergi reyestri yaradılır. Daşınmaz əmlakın vergiyə cəlb edilməsi məqsədilə vahid elektron vergi reyestri yaradılır. Reyestrə hər bir əmlak üzrə kadastr nömrəsi açılır, həmin nömrəyə uyğun yaradılan məlumat kataloqunda mülkiyyətin növü, mülkiyyətə sahiblik hüququ, istifadə hüququ, istifadə vəziyyəti, sahəsinin həcmi, yerləşmə ünvanı, müqayisəli satış üsuluna əsasən sonuncu qiymətləndirmədə əmlak üzrə müəyyən olunan bazar dəyəri və s. barədə ətraflı məlumatlar daxil edilir.

Vergi Məcəlləsinin hazırda qüvvədə olan 200.1-ci maddəsinin hazırkı redaksiyası aşağıdakı kimi təsbit olunur: «Fiziki şəxslərin mülkiyyətində olan bina və tikililər üzrə əmlak vergisi daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində hər bir əmlakın kadastr nömrəsinə uyğun olaraq orada əks olunmuş bazar dəyərinə əsasən hesablanılır».


  1. Kütləvi qiymətləndirmə mexanizminin hüquqi əsasları yaradılır və qiymətləndirməyə başlanılır. “Qiymətləndirmə fəaliyyəti haqqında” qanuna və Vergi Məcəlləsinə müvafiq dəyişikliklər edilərək kütləvi qiymətləndirmənin hüquqi əsasları yaradılır. Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidməti yanında daşınmaz əmlakın qiymətləndirilməsi üzrə komissiya yaradılır. Komissiyaya Vergilər, Maliyyə və Ədliyyə nazirliklərinin, həmçinin bələdiyyə assosiasiyaları nümayəndələri daxil edilir. Komissiya ölkə üzrə daşınmaz əmlakın kütləvi qiymətləndirilməsi proseslərinə nəzarət edir. Kütləvi qiymətləndirmə prosesi Komissiya tərəfindən seçilmiş müvəkkil qymətləndirici şirkətlər tərəfindən həyata keçirilir. Komissiya eyni zamanda ən geci 3 ildə bir dəfə daşınmaz əmlak bazarında tədqiqatlar aparmaqla Reyestr məlumatlarının yeniləyir. Komissiyanın işninin effektivliyini və məlumatlarının etibarlılığını artırmaq üçüq ölkənin müxtəlif ərazilərini əhatə edən notariuslar və daşınmaz əmlakın alqı-satqısı ilə məşğul olan diler şirkətlərilə müqavilələr bağlamaqla ödənişli əsaslarla onlardan aylıq informasiyaların toplanması təmin edilir.




  1. Əmlak vergisi bütünlüklə yerli vergilərə daxil edilir. Hüquqi şəxslərdən əmlak vergisi dövlət vergisi statusundan çıxarılır və yerli vergilərə daxil edilir. Bunun üçün Vergi Məcəlləsinin müvafiq maddələrinə dəyişikliklər edilir. Hüquqi şəxslərdən əmlak vergisi üzrə vergi bazası “orta illik qalıq dəyəri” əsasında yox, “bazar dəyəri” əsasında hesablanması mexanzminə keçir. Yığılan vergi hüquqi şəxsin yerləşdiyi ərazinin yerli büdcəsinə köçürülür.

Sənəd müəllifləri hesab edir ki, yeni mexanizmin qəbulu nəticəsində bələdiyyələrin büdcə gəlirləri ən azı 20-30 dəfə arta bilər. Yeni mexanizm eyni zamanda əhalidə vergi mədəniyyətinin formalaşmasına imkan verəcək.


Hökumətə təqdim edilmiş tövsiyələr ümumilikdə vergitutma mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsini nəzərdə tutur. Ancaq sənədi hazırlayan müəlliflərin qənaətinə görə, hətta tövsiyələrin qəbulu və bazar dəyəri mexanizminin tətbiqi fiziki şəxslərdən əmlak vergisi yığımı problemini tam həll edə bilməyəcək. Bunun üçün mövcud vergiyığma mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi və ya yeni mexanizmlərin işlənməsi tələb olunur. Müəlliflərin fikrincə, yerli vergilərin, o cümlədən fiziki şəxslərdən əmlak vergisinin yığım səviyyəsini artırmaq məqsədilə vergiyığımı işinin dövlət vergi orqanına - Vergilər Nazirliyinə həvalə edilməsi bu mexanizmlərdən biri ola bilər.

ƏLAVƏ 1
2010-cu ildə rayonlar üzrə fiziki şəxslərdən
əmlak vergisinin səviyyəsinin vəziyyəti



Rayonlar

Büdcə gəlirlərinin həcmi, min manatla

Fiziki şəxslərdən əmlak vergisi üzrə daxilolmalar, min manatla

Fiziki şəxslərdən əmlak vergisinin icra səviyyəsi, %-lə

Fiziki şəxslərdən əmlak vergisinin büdcə gəlirlərində payı, %-lə




Ölkə üzrə, cəmi

28873,0

2675,9

68,0

9,3

Naxçıvan MR

442,4

44,7

54,2

10,1

Bakı şəhəri

5369,6

2023,6

88,7

37,7

Abşeron iqtisadi rayonu

4375,6

104,0

40,2

2,4

Sumqayıt şəhəri

737,0

21,2

57,6

2,9

Abşeron rayonu

3478,0

80,6

37,5

2,3

Xızı rayonu

160,5

2,2

31,4

1,4

Gəncə-Qazax iqtisadi rayonu

2963,6

94,1

24,1

3,2

Gəncə şəhəri

194,2

36,4

56,1

18,7

Ağstafa rayonu

236,5

4,0

36,4

1,7

Daşkəsən rayonu

52,6

-

-

-

Gədəbəy rayonu

210,8

2,8

3,3

1,3

Goranboy rayonu

337,5

2,5

28,1

0,7

Göygöl rayonu

237,2

3,6

6,0

1,3

Qazax rayonu

180,7

6,0

42,9

3,3

Naftalan şəhəri

17,9

-

-

-

Samux rayonu

143,2

1,8

25,0

1,3

Şəmkir rayonu

1056,4

12,1

18,2

1,1

Tovuz rayonu

260,7

24,9

35,4

9,6

Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonu

2961,3

62,6

35,9

2,1

Balakən rayonu

355,2

15,6

37,2

4,4

Qax rayonu

527,4

12,1

31,2

2,3

Qəbələ rayonu

227,6

0,5

5,1

0,2

Oğuz rayonu

306,5

1,8

31,6

0,6

Şəki rayonu

829,3

13,9

34,8

1,7

Zaqatala rayonu

715,3

18,6

48,4

2,6

Lənkəran iqtisadi rayonu

1549,7

40,3

28,4

2,6

Astara rayonu

183,8

0,6

1,6

0,3

Cəlilabad rayonu

330,0

13,8

29,3

4,2

Lerik rayonu

52,0

2,6

61,9

5,0

Lənkəran rayonu

514,7

21,7

99,1

4,2

Masallı rayonu

412,3

1,1

5,0

0,3

Yardımlı rayonu

57,0

0,5

6,0

0,9

Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonu

3704,1

152,3

81,3

4,1

Şabran rayonu

1353,0

1,8

78,3

0,1

Xaçmaz rayonu

626,2

68,8

93,6

11,0

Quba rayonu

995,8

76,8

94,2

7,7

Qusar rayonu

448,6

4,8

19,0

1,1

Siyəzən rayonu

280,5

0,2

4,0

0,1

Aran iqtisadi rayonu

6115,3

134,6

37,9

2,2

Şirvan şəhəri

597,3

5,8

29,0

1,0

Mingəçevir şəhəri

346,2

-

-

-

Ağdaş rayonu

332,0

16,4

45,6

4,9

Ağcabədi rayonu

506,2

10,5

68,6

2,1

Beyləqan rayonu

404,1

1,7

121,4

0,4

Bərdə rayonu

442,2

28,5

36,7

6,4

Biləsuvar rayonu

425,2

0,6

5,0

0,1

Göyçay rayonu

350,4

7,6

43,7

2,2

Hacıqabul rayonu

113,8

1,6

15,4

1,4

İmişli rayonu

206,8

-

-

-

Kürdəmir rayonu

260,1

6,0

53,1

2,3

Neftçala rayonu

217,5

0,9

8,9

0,4

Saatlı rayonu

253,4

0,5

3,0

0,2

Sabirabad rayonu

478,9

3,1

14,3

0,6

Salyan rayonu

496,9

26,2

57,7

5,3

Ucar rayonu

227,2

9,2

41,8

4,0

Yevlax rayonu

271,8

13,8

135,3

5,1

Zərdab rayonu

185,3

2,1

10,3

1,1

Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu

398,7

3,3

26,8

0,8

Ağdam rayonu

95,6

-

-

-

Füzuli rayonu

58,3

-

-

-

Tərtər rayonu

244,8

3,3

27,7

1,3

Dağlıq-Şirvan iqtisadi rayonu

992,8

16,4

32,7

1,7

Ağsu rayonu

161,7

2,7

37,0

1,7

İsmayıllı rayonu

341,3

10,5

35,7

3,1

Qobustan rayonu

193,9

0,1

2,2

0,1

Şamaxı rayonu

295,9

2,9

32,6

1,0
1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə