İQTİsadi TƏŞƏBBÜSLƏRƏ yardim iCTİMAİ BİRLİYİ




Yüklə 0.76 Mb.
səhifə3/7
tarix24.04.2016
ölçüsü0.76 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

2) Mülkiyyət obyektlərinin qiymətləndirilməsi üçün hüquqi tətbiqi mexanizmlər formalaşdırılmalıdır. Beynəlxalq təcrübədə daşınmaz əmlakın, o cümlədən bina və tikililərin qiymətləndirilməsi 2 üsul – kütləvi və fərdi qiymətləndirmə əsasında həyata keçirilir. Bir qayda olaraq vergitutma məqsədləri üçün kütləvi qiymətləndirmədən istifadə olunur. Kütləvi qiymətləndirmə obyektlərin qiymətləndirmə tarixinə sistemləşdirilmiş statistik məlumatlar, standart prosedurlar və təhlil materialları əsasında sistematik qiymətləndirilmə prosesidir. Bu üsul eyni qrup və növdən olan mülkiyyət obyektlərinin standart üsulla qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur və vergiyə cəlb olunan obyektlərin təsnifat və stratifikasiyasının aparılmasını tələb edir. Ayrı-ayrı ölkələrin təcrübəsində daşınmaz əmlakın kütləvi qiymətləndirilməsində 3 müxtəlif üsuldan istifadə olunur. Xərc yanaşmasına görə, fiziki aşınma nəzərə alınmaqla qiymətləndirmə obyektinin bərpası və yaxud da əvəz edilməsi üçün zəruri olan cari xərclərin müəyyən edilməsi əsasında əmlakın qiymətləndirilməsi aparılır. Bu üsul daha çox üzərindəki tikililərin qiymətləndirilməsi zamanı tətbiq olunur. Gəlirin kapitallaşdırılması üsuluna əsasən, əmlak onun gələcəkdə gətirə biləcəyi gəlirə əsaslanan qiymətləndirilir. Nəhayət, ən geniş yayılmış üsul müqayisəli satışlara əsaslanan qiymətləndirmədir. Bu zaman qiymətləndirilən əmlakın bazar dəyərini bazarda olan analoji obyektlər üzrə satış və təkliflər haqqında məlumatlara uyğun olaraq müəyyən edilir. Lakin bu üsul bazar məlumatları haqda kifayət qədər dürüst və şəffaf məlumat bazasının mövcudluğunu tələb edir. Ümumilikdə bu metod əmlakın bazar dəyərinin qiymətləndirilməsində ən səhih yanaşma hesab edilir. Çünki bazarda olan qiymətlər qiymətləndirilən obyektin dəyərinin birbaşa təsdiqləyə biləcək ən dürüst mənbədir.

Beynəlxalq təcrübədə müqayisəli satış üsulunun tətbiqi müəyyən prosedurların tətbiqinə əsaslanır. Əvvəla, qiymətləndirilən mülkiyyət obyektinə analoji olan əmlaklar müxtəlif bazarlar üzrə araşdırılır. Qiymətləndirmə üzrə ixtisaslaşmış bir sıra ekspertlər hesab edir ki, bir obyektin ən azı 4 analoqunun seçilməsi qiymətləndirmənin nəticələrinin etibarlılığını yüksəldir. Digər tərəfdən isə analogiya kimi seçilmiş obyektlər üzrə təhlil və müqayisə aparıldıqdan sonra qiymətləndirilən obyektin dəyəri üzrə düzəliş əmsalı tətbiq olunmalıdır. Beynəlxalq standartlara görə, daşınmaz əmlakın özgəninkiləşdirilmə hüququ, satış şərtləri (nağd, əvəzləşmə və s.), alışdan sonra çəkiləcək xərclər, bazarın şəraiti və ya satış şəraiti (təcili satış və s.), əmlakın yerləşdiyi yer və s. xüsusiyyətlər müqayisə elementləri ola bilər.


3) Mülkiyyətin bazar dəyəri əsasında fiziki şəxslərin əmlak vergisinin tətbiqi üzrə səlahiyyətli qurumların hər birinin məsuliyyəti və onların qarşılıqlı əlaqələri hüquqi baxımdan dəqiq müəyyən olunmalıdır. Aydındır ki, verginin tutulma və hesablanma qaydasının müəyyən edilməsi, vergitutma məqsədilə əmlakın reyestrinin aparılması, əmlakın qiymətləndirilməsi, verginin hesablanmasının düzgünlüyünə nazarət, verginin yığılması və vergi mexanizminin tətbiqinin müntəzəm monitorinqi fərqli qurumlar tərəfindən reallaşdırılır. Bu baxımdan hər bir qurumun məsuliyyəti və onların qarşılıqlı əlaqəsi elə səviyyədə tənzimlənməlidir ki, fiziki şəxslərin daşınmaz əmlakı üzrə verginin vaxtlı-vaxtında və tam həcmdə yerli büdcələrə toplanması sahəsində hər hansı problem müşahidə olunmasın, əmlakı olan bütün subyektlər vergi sistemi ilə əhatə olunsunlar.

Alternativin dəqiq ifadəsi və izahı
Fiziki şəxslərn mülkiyyətin olan bina və tikililərin vergiyə cəlb olunması ilə bağlı təklif olunan ikinci alternativ variantı bu cür ifadə etmək mümkündür: Hazırda əmlakın inventar dəyəri əsasında vergiyə cəlb olunma qaydalarından (bax: 1-ci alternativ) tamamilə imtina olunaraq mülkiyyətin bazar dəyəri əsasında vergitutma mexanizminin tətbiqi.

Göründüyü kimi, bu alternativin tətbiq olunacağı tədqirdə fiziki şəxslərin bina və tikili formasında daşınmaz əmlakının inventar dəyəri əsasında qiymətinin müəyyən olunması praktikasına tamamilə son verilir və bu əmlak qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hüquqi mexanizmlər əsasında bazar dəyəri əsasında qiymətləndirilərək ondan vergi tutulur.




Bazar dəyəri əsasında əmlakın vergiyə cəlb olunması mexanizminin tətbiq dairəsi
Bu mexanizm fiziki şəxslərin aşağıdakı əmlakını əhatə edə bilər:


  • Yaşayış məqsədilə istifadə olunan mülkiyyət. Bura torpaq sahəsinə malik olan və olmayan fərdi evlər, çoxmərtəbəli binalarda yerləşən mənzillər və bağ evləri daxil edilə bilər;

  • Qarajlar;

  • Sosial və məişət məqsədli müxtəlif xidmətlərin göstərilməsi üçün istifadə olunan obyektlər;

  • Ticarət məqsədilə istifadə olunan obyektlər;

  • Sənayə məqsədilə istifadə olunan obyektlər;

  • Yuxarıda təqdim olunan təsnifat qrupuna aid olmayan digər obyektlər.


Alternativin tətbiqi mexanizmi
Alternativin reallaşdırılması üçün ilk növbədə, vergi qanunvericiliyində aşağıdakı mexanizmlərin əks etdirilməsinə ehtiyac var:

  1. Fiziki şəxslərin mülkiyyətindəki vergiyə cəlb edilməli bina və tikili formasında olan əmlakın dəqiq təsnifatı verilməlidir;

  2. Vergitutma bazası dəyişdirilməlidir. Belə ki, hazırda qüvvədə olan Vergi Məcəlləsinin 198.1.1-ci maddəsinə görə, fiziki şəxslər əmlak vergisini «onların xüsusi mülkiyyətində olan binaların inventarlaşdırılmış dəyərindən» ödəyirlər. Təklif olunan alternativə uyğun olaraq «inventarlaşdırılmış dəyəri» anlayışı «bazar dəyəri» məfhumu ilə əvəzlənməlidir.

  3. Vergi Məcəlləsində təsbit olunacaq əmlak təsnifatına uyğun olaraq mövcud bazar dəyəri əsasında fiziki şəxslərin mülkiyyəti üçün aşağıdakı vergi dərəcələri müəyyən edilə bilər:




    • Yaşayış məqsədilə istifadə olunan bina və tikililər üçün – əmlakın bazar dəyərinin 0,1%-i qədər;

    • Qarajlar üçün – əmlakın bazar dəyərinin 0,5%-i qədər;

    • Sosial və məişət məqsədli müxtəlif xidmətlərin göstərilməsi üçün istifadə olunan obyektlər üçün – əmlakın bazar dəyərinin 1,0%-i qədər;

    • Ticarət məqsədilə istifadə olunan obyektlər üçün – əmlakın bazar dəyərinin 1,5%-i qədər;

    • Sənayə məqsədilə istifadə olunan, həmçinin yuxarıda təqdim olunan təsnifat qrupuna aid olmayan digər obyektlə üçün – əmlakın bazar dəyərinin 2,0%-i qədər əmlak vergisi hesablanır və yerli büdcələrə köçürülür.


Qeyd: Fiziki şəxslərin əmlak vergisi dünyanın 130 ölkəsində tətbiq olur. Bazar dəyərinin tətbiq olunduğu ölkələrdə bu qəbildən olan əmlak vergisinin dərəcəsi orta hesabla əmlakın bazar dəyərinin 1%-dən çox olmur. Ancaq bəzi ölkələrdə bu daha yüksəkdir. Məsələn, ABŞ-da 9,15%, Avstraliyada 4,63%, Böyük Britaniyada 10,43%, Kanada da 8,16%, Yaponiyada 5,7%, Fransada 2,17% təşkil edir.17.
Mümkündür ki, qanunvericilikdə mülkiyyət obyektinin bazar dəyərinin 50-60%-i intervalında məbləği əmlakın vergitutma bazası hesab edilsin. Dünya ölkələrində bu cür təcrübə var və mütəxəssislər hesab edir ki, əmlakın vergiyə cəlb olunan dəyəri onun satış məqsədilə qiymətləndirilən bazar dəyərinin orta hesabla 50%-nə bərabər götürülməlidir18.


  1. Vergi Məcəlləsinin hazırda qüvvədə olan 200.1-ci maddəsinin hazırkı redaksiyası aşağıdakı kimi təsbit olunur: «Fiziki şəxslərin mülkiyyətində olan bina və tikililər üzrə əmlak vergisi daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində hər bir əmlakın kadastr nömrəsinə uyğun olaraq orada əks olunmuş bazar dəyərinə əsasən hesablanılır».

Bu alternativin effektiv reallaşması üçün vacib mexanizmlərdən biri fiziki şəxslərin əmlak vergisi məqsədilə vahid elektron vergi reyestrinin yaradılmasıdır. Reyestrə hər bir əmlak üzrə kadastr nömrəsi açılmalı, həmin nömrəyə uyğun yaradılan məlumat kataloqunda mülkiyyətin növü (yaşayış və ya qeyri-yaşayış olması, yaşayış sahəsidirsə, çoxmərtəbəli, fərdi mənzil, yaxud bağ evi olması, otaqların sayı, yerləşdiyi mərtəbə, qeyri-yaşayış sahəsidirsə onun dəqiq növü), mülkiyyətə sahiblik (bir və ya daha çox şəxsdirsə onların hər birinin ad, soyad və ata adları), istifadə hüququ (mülkiyyətçinin öz istifadəsində, yoxsa icradə olması), istifadə vəziyyəti (tam yararlı və ya yararsız olması), sahəsinin həcmi, yerləşmə ünvanı (şəhər, rayon, qəsəbə (kənd), küçə (dalan) və s.), müqayisəli satış üsuluna əsasən sonuncu qiymətləndirmədə əmlak üzrə müəyyən olunan bazar dəyəri və s. barədə ətraflı məlumatlar daxil edilməlidir. Hazırkı şəraitdə Azərbaycanda fiziki şəxslərin istifadəsində çoxlu sayda qanunsuz tikililərin mövcudluğu, eyni zamanda həmin əmlakın müəyyən hissəsinin tikinti normalarına cavab verməməsi səbəbindən mülkiyyəti təsdiq edən sənədlər almaq ehtimalının az olması bu cür reyestrin yaradılmasını çətinləşdirir. Bununla belə, ən azından şəhərsalma qəydalarına uyğun gələn əmlakın qeydiyyatı prosesinin qısa müddətdə başa çatdırılması, zərurət olarsa 1 illik dövr üçün güzəşt müddəti kimi əhalinin qeydiyyat üçün nəzərdə tutulan dövlət rüsumundan azad olunması tətbiq edilə bilər. Bu reyestr hamı üçün açıq olmalı və əmlak sahibləri özlərinin kadastr nömrəsini daxil etməklə onların mülkiyyətinə dair bütün məlumatlarla tanış olmaq imkanı qazanmalıdırlar.

Nəhayət, alternativin tətbiqi üçün vacib olan qanunvericilik islahatlarından biri fiziki şəxslərin əmlakının bazar dəyərinin hesablanmasının ən populyar üsulu kimi kütləvi qiymətləndirmə mexanizminin dəqiq işlənmiş hüquqi əsaslarının yaradılmasıdır. Bütün parametrləri dəqiq seçildiyi tədqirdə kütləvi qiymətləndirmə 5-10% kənarlaşma ilə əmlakın (xüsusilə də yaşayış fondunun) bazar dəyərini dəqiq qiymətləndirməyə imkan verir19. Burada parametrlər yaşayış fondu və kommersiya məqsədli əmlak üzrə, habelə yaşayış fondunun özünün strukturunda çoxmərtəbəli və fərdi evlər, bağ evləri üzrə bir-birindən fərqlənir. Məsələn, çoxmərtəbəli mənzillər üzrə kütləvi qiymətləndirmənin parametrləri aşağadakılar istifadə oluna bilər:


  • Binanın modeli;

  • Mənzilin yerləşdiyi binanın mərtəbələrinin sayı;

  • Mənzilin yerləşdiyi mərtəbə;

  • Otaqların sayı;

  • Otaqların ümumi sahəsi;

  • Yaşayış sahəsi;

  • Mətbəxin sahəsi;

  • Divarın materialının növü;

  • Binanın tikildiyi il;

  • Eyvanın mövcudluğu və eyvanların sayı;

  • Nəqliyyat vasitələrinə (metroya, dəmir yoluna, avtomobil xəttinə) yaxınlığı;

  • Yerləşdiyi şəhər (rayon, qəsəbə, kənd).

  • Ərazinin relyefi (dağlıq, aran və s.)

  • Telefonun mövcudluğu və s.

Həyətyanı sahəsi olan fərdi mənzil üçün parametrlər qismində yuxarıda sadalanan bir çox parametrlərdən (otaqların sayı, yaşayış sahəsi, mənzilin ümumi sahəsi, nəqliyyat vasitələrinə yaxınlığı və s. ) savayı həyətyanı sahəsinin həcmi, dam örtüyü üçün istifadə olunan materialın növü, yan divarının qalınlığı, infrastruktur təminatının vəziyyəti kimi parametrlər də əsas götürülür.

Kütləvi qiymətləndirmədə ən vacib məsələlərdən biri müqayisəli satış üsulu ilə qiymətləndirmə məqsədilə alqı-satqı sövdələşmələrinə dair müntəzəm və çoxlu sayda informasiyaların toplanmasıdır. Bu cür məlumatların toplanması və elektronlaşdırılması üçün Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidməti yanında Vergilər, Maliyyə və Ədliyyə nazirliklərinin, həmçinin bələdiyyə assosiasiyaları nümayəndələrindən ibarət daşınmaz əmlakın qiymətləndirilməsi üzrə qiymətləndirici komissiya yaradıla bilər. Bu qurum ən geci 3 ildə bir dəfə daşınmaz əmlak bazarında aparılan tədqiqatlar əsasında Reyestrdə əmlakın bazar dəyərinə müvafiq dəyişikliklər apara bilər. Komissiyanın işinin effektivliyini və məlumatların etibarlılığını artırmaq üçün ölkənin müxtəlif ərazilərini əhatə edən notariuslar və daşınmaz əmlakın alqı-satqısı ilə məşğul olan diler şirkətlərilə müqavilələr bağlamaqla ödənişli əsaslarla onlardan aylıq informasiyaların toplanması mümkündür.

Kütləvi qiymətləndirmə üçün həlledici məsələlərdən biri qiymətləndirmə parametrlərinin düzgün seçilməsi və qiymətə təsir göstərə biləcək bütün mümkün parametrlərin nəzərə alınmasıdır. Bu parametrlər əsas götürülməklə elektron məlumat və hesablama bazasını formalaşdırmaq elə də mürəkkəb məsələ deyil. Məsələn, bina və tikililərin bazar qiymətini müəyyən etmək üçün ölkənin regionları və əmlakın tipləri üzrə təsnifat kodu yaradıla bilər. Öz növbəsində hər bir region rayon mərkəzi, kənd və qəsəbə tiplərinə bölünür və yuxarıda göstərilən parametrlər üzrə həmin yaşayış məntəqələrinin hamısı üzrə ayrıca qiymətləndirmə aparılır. Bakı şəhərində isə binaları bir neçə təsnifat qrupuna (1920-cı illərdə tikilmiş arxitektur binalar, sovet dövründə inşa edilmiş «Stalinka», «Xruşşovka», «Leninqrad» və «Kiyev» layihəli evlər, yeni tikilməkdə olan binalar, həyət evləri) bölünməsi daha düzgün olardı.

Torpaqların qiymətinin müəyyən edilməsinə gəldikdə, burada regionların hazırkı təsnifləşdirmə prinsipini məqbul saymaq olar. Belə ki, hazırda torpaqların normativ qiymətinə və cəlbediciliyinə görə Bakı və respublika tabeli şəhərlər bir, kənd və qəsəbələr isə başqa cür meyarlar üzrə təsnifləşdirilib.

Son vaxtlar dünyada əmlakın son əldə olunma qiyməti bazar qiyməti kimi qəbul edilir. Lakin notarial xidmətlərin şəffaf işləmədiyi şəraitdə bu sistem özünü doğrultmur.


Alternativin tətbiqinin üstünlükləri və çatışmazlıqları
Bu alternativin tətbiqi aşağıdakı üstünlüklərə malikdir:


  • İqtisadi baxımdan ədalətli sistemdir. Hər bir əmlak öz dəyərinə görə vergiyə cəlb olunur və daha bahalı əmlaka görə yüksək, ucuz əmlaka görə isə az həcmdə vergi hesablanır;

  • Dinamik sistemdir və bazarda əmlakın dəyərində baş verən dəyişikliklər vergi həcminə dərhal təsir göstərir. Bazarda əmlakın dəyəri artdıqda ödənilən vergi məbləği artır, əmlakın qiyməti endikdə isə ödənilən vergi məbləği azalır;

  • Subeyktiv yanaşmalara deyil, bazarda baş verən proseslərə bağlı sistemdir. Bu baxımdan şəffaflığı daha effektiv təmin edən mexanizm hesab olunur.



Bu alternativin tətbiqinin aşağıdakı çatışmazlıqları var:


  • Qanunvericilikdə ciddi dəyişikliklər tələb edir ki, bu da uzun zaman aparır;

  • Bir sıra yeni institutların qurulmasını tələb edir ki, bu da çox zaman tələb edən mürəkkəb bir prosesdir;

  • Bu sistemin idarə olunması mürəkkəbdir, müntəzəm olaraq bazarların izlənilməsini, çoxlu sayda informasiyaların toplanmasını və təhlilini tələb edir;

  • İzafi xərc tələb edir. İnformasiyaların toplanması çoxlu sayda bazar subyektləri ilə əlaqələrin qurulmasını, onlardan inforomasiyaların satın alınmasını tələb edir. Qiymətləndirici şirkətlər üçün müntəzəm olaraq xidmət haqlarının ödənilməsi qaçılmazdır;

  • Sosial baxımdan aztəminatlı əmlak sahiblərinin mənafeyinə cavab vermir. Əmlakın bazar dəyərinin artması heç də insanların gəlir imkanlarının artması ilə eyni zaman kəsiyinə təsadüf etmir. Belə şəraitdə vergi məbləğinin əmlakın bazar dəyərinə uyğun indeksasiyası yoxsul insanlar üçün izafi xərcə çevrilir.

  • Kənd yaşayış məntəqələrində, həmçinin məskunlaşma və miqrasiya üçün cəlbedici olmayan ərazilərdə müqayisəli satış üsulu əsasında əmlakın bazar dəyərini müəyyənləşdirmək çətin olur. Çünki bəzən belə ərazilərdə bir neçə il ərzində əmlak satışı həyata keçirilmir.


Alternativ 3. Əmlakın sahəsinin ölçüsünə görə fiziki şəxslərin əmlakının vergiyə cəlb olunması
Təklif olunan bu alternativ fiziki şəxslərin mülkiyyətində olan bina və tikili qismində əmlakın dəyərinə görə deyil, sahəsinin ölçüsünə uyğun olaraq vergiyə cəlb olunmasını nəzərdə tutur. Hazırda dünyanın bir sıra ölkələrində fiziki şəxslərin əmlakının bu üsulla vergiyə cəlb olunması təcrübəsindən istifadə olunur. Məsələn, Polşada fiziki şəxslərin mülkiyyətində olan yaşayış fondunun hər kvadratmetrinə görə 0,14 ABŞ dolları, kommersiya məqsədilə istifadə edilən mülkiyyət obyektlərinin hər kvadratmetri üçün isə 4,2 ABŞ dolları əmlak vergisi hesablanır20.

MDB ölkələrindən Ukrayna artıq 2012-ci il yanvarın 1-dən etibarən əmlak sahəsinin həcminə görə fiziki şəxslərin mülkiyyətindən vergitutma mexanizminin tətbiqinə keçəcək. Düzdür, hələlik ilkin mərhələdə yeni mexanizmin yalnız paytaxt Kiyevdə sınaqdan keçirilməsi nəzərdə tutulur. Vergi Məcəlləsinə edilən dəyişikliyə görə, Kiyev şəhərində 120 kvadratmetrədək çoxmərtəbəli mənzillər, 240 kvadratmetrədək isə fərdi evlər əmlak vergisinə cəlb olunmayacaqlar. Lakin çoxmərtəbəli mənzildə 120-240, fərdi evdə isə 250-500 kvadratmetr intervalında mülkə sahib olan şəxslər hər kvadratmetr üçün təxminən 1,2 dollar əmlak vergisi ödəyəcək. Bundan başqa, çoxmərtəbəli binadakı mənzilin 240, fərdi evin isə 500 kvadratmetrdən artıq hər kvadratmetri üçün əlavə 3,2 dollar əmlak vergisi hesablanacaq21.

Postsosialist ölkələrdən Çexiyada da fiziki şəxslərin əmlakı sahəsinə görə vergiyə cəlb olunur. Mövcud qanunvericiliyə görə, çoxmərtəbəli mənzillərin hər kvadratmetri üçün 0,06 dollar, bağ evlərinin və fərdi evlərin hər kvadratmetri üçün 0,2 dollar, kommersiya məqsədli əmlakın hər kvadratmetri üçün 0,25 dollar baza vergi məbləği müəyyən olunub. Yaşayış məntəqələrinin tipindən (kənd, şəhər və s.) asılı olaraq baza vergi məbləğinə azaldıcı və ya yüksəldici əmsallar tətbiq olunur. Məsələn, əhalisi 300 nəfərədək olan ərazilərdə baza vergi məbləğlərin 0,3 əmsalına, əhalisi 500 000 nəfərdən çox olan ərazilərdə isə 3,5 əmsalına vurulur. Paytaxt Praqa şəhəri üçün artırıcı əmsal 4,5-ə bərabərdir. Göründüyü kimi, əhalinin sayı ardıqca əmsal daha da yüksəlir. Bundan başqa, milli qanunvericiliyə kurort və turizm şəhərlərində də əmlak üçün yüksəldici əmsallar tətbiq olunur22.

Finlandiyada əmlak vergisinin bazasının müəyyənləşdirilməsində əmlakın bazar dəyəri rol oynamır. Hər bir əmlak sahibi malik olduğu əmlakın hər kvadratmetri üçün ildə 1 avro məbləğində vergi ödəyir23.


Alternativin dəqiq ifadəsi və izahı
Fiziki şəxslərn mülkiyyətində olan bina və tikililərin vergiyə cəlb olunması ilə bağlı təklif olunan üçüncü alternativ variantı bu cür ifadə etmək mümkündür: Fiziki şəxslərin bina və tikili formasında istənilən təyinatlı əmlakının mülkiyyət obyektinin yerləşdiyi sahənin ölçüsünə əsasən vergiyə cəlbi.

Bu alternativin tətbiq olunacağı tədqirdə Vergi Məcəlləsində əmlakın təyinatından və yerləşdiyi coğrafi məkandan asılı olaraq hər kvadratmetr sahə üçün vergi məbləği müəyyən olunacaq.


Əmlakın sahəsinə görə mülkiyyət obyektininn vergiyə cəlb olunması mexanizminin tətbiq dairəsi
Bu mexanizm fiziki şəxslərin aşağıdakı əmlakını əhatə edə bilər:


  • Yaşayış məqsədilə istifadə olunan mülkiyyət (fərdi evlər, mənzillər və bağ evləri);

  • Qarajlar;

  • Kommersiya məqsədilə istifadə olunan istənilən bina və tikili.


Alternativin tətbiqi mexanizmi
Alternativin reallaşdırılması üçün ilk növbədə, hüquqi mexanizmlərin yaradılmasına ehtiyac var. Belə ki, qüvvədə vergi qanunvericiliyində fiziki şəxslərin əmlakının sahəsinə görə vergiyə cəlbi məqsədilə 2 mexanizm nəzərdə tutula bilər.

Birinci halda, hazırda Vergi Məcəlləsinin 206.3-cü maddəsində fiziki şəxslərin mülkiyyətində olan qeyri-kənd təsərrüfatı (yaşayış fondu, sənaye, ticarət və s.) təyinatlı torpaqlar üçün nəzərdə tutulan mexanizmə oxşar mexanizm bina və tikililər üçün də istifadə olunur. Belə ki, qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən, fiziki şəxslər mülkiyyətində olan yaşayış fondu torpaqlarının hər 100 kvadratmetri üçün Bakı şəhərində 0,6, Gəncə, Sumqayıt şəhərləri və Abşeron rayonunda 0,5, rayon mərkəzlərində 0,3, kənd və qəsəbələrdə 0,1 manat torpaq vergisi ödəməlidir. Dünya təcrübəsinin araşdırılması göstərir ki, adətən bina və tikililərin hər kvadratmetrinin dəyəri onların üzərində yerləşdiyi torpağın hər kvadratmetrinin dəyərindən orta hesabla 3-4 dəfə baha olur. Bu nisbəti əsas götürsək analoji təsnifat üzrə hər kvadratmetrə görə torpaq verginin 3 misli həcmində bina və tikililər üçün əmlak vergisi müəyyənləşdirilə bilər.

İkinci halda, vergitutma məqsədilə hazırda mövcud olan inzibati-ərazi və mülkiyyət obyektlərinin təsnifatı təkmilləşdirilməklə Vergi Məcəlləsində hər kvadratmetr mülkiyyət obyekti üçün vergi məbləğləri müəyyən oluna bilər. Bu zaman aşağıdakı mexanizmdən istifadə etmək təklif olunur:


  1. Əmlakın təyinatından asılı olaraq hər kvadratmetr üçün minimum əmək haqqının 0,5-2,0%-i məbləğində əmlak vergisinin baza həcmi müəyyən olunur. Kənd yaşayış məntəqələri üçün baza məbləğinə tətbiq etmək məqsədilə 0,3, qəsəbələrə 0,5 əmsalı tətbiq olunur. Rayon mərkəzləri üçün vergi baza məbləğinin 1,0, Mingəçevir və Şirvan şəhərləri üçün 1,2, Gəncə şəhəri üçün 1,5 əmsalı istifadə oluna bilər. Bakı şəhərinin 12 zonası üzrə yüksəldici əmsal 2,0-3,0 intervalında dəyişilə bilər.

  2. Turizm üçün əlverişli inzibati ərazi vahidləri, istirahət-kurort zonaları üçün yüksəldici əmsallar tətbiq oluna bilər. Bunun üçün Nazirlər Kabineti vergitutma məqsədləri üçün turizm və kurort ərazilərinin siyahısını da təsdiqləyə bilər.

Bu alternativin tətbiq ediləcəyi təqdirdə vergi yığımının Vergilər Nazirliyinə həvalə olunması təklif edilir (bax: 1-ci alternativ).



Alternativin tətbiqinin üstünlükləri və çatışmazlıqları
Bu alternativin tətbiqi aşağıdakı üstünlüklərə malikdir:


  • Qanunvericilikdə ciddi dəyişikliklər tələb etmir;

  • Yeni institutların yaradılmasına ehtiyac olmur;

  • Sadə sistemdir, vergi inzibatçılığı asan təşkil olunur;

  • Əmlakın (evlərin) sahəsi haqqında məlumat həmin əmlaka sahibliyi təsdiq edən sənədlərdə göstərilir;

  • Aztəminatlı insanlar üçün sosial baxımdan daha əlverişlidir. Bu qəbildən olan insanlar daha kiçik ölçülü mənzillər tikməklə imkanlarına uyğun əmlak vergisi ödəmək imkanı qazanırlar.


Bu alternativin tətbiqinin aşağıdakı çatışmazlıqları var:


  • Əmlakın real bazar dəyərini nəzərə almır;

  • Çevik sistem deyil, əmlak bazarında qiymətlərin qalxıb-enməsi verginin həcminə təsir göstərmir;

  • Eyni region daxilində differensial vergi məbləğinin tətbiqinin mümkünsüzlüyü vergi ödənişlərində ədalətsizliyə səbəb olur. Məsələn, eyni ölçülü əmlaka görə Şamaxı və ya Quba rayonlarının yüksək dağlıq ərazilərindəki turizm üçün əlverişli kəndlərin əhalisi həmin rayonların aran kəndlərinin əhalisi ilə eyni məbləğdə vergi ödəməlidir;

  • Mənzillərin sahəsində baş verən dəyişiklikləri operativ nəzərə ala bilmir



Alternativlərin qiymətləndirilməsi
Sənəddə təklif olunan alternativlərin qiymətləndirilməsi və üstün alternativin seçilməsi üçün sənədi hazırlayanlar xüsusi meyarlar işləyib hazırlayıb və həmin meyarlar əsasında qiymətləndirmə aparılıb.
Qiymətləndirmənin metodologiyası. Qiymətləndirmənin metodologiyasını meyarlar əsasında ekspert qiymətləndirməsi təşkil edir. Alternativlərin qiymətləndirilməsi zamanı bələdiyyələrin maliyyə imkanlarının artırılmasına təsir edən meyarlar seçilib. Bu meyarların seçilməsində məqsəd bələdiyyələrin kredit resurslarına əlçatanlığını artırmaq yolu ilə onların maliyyə imkanlarının artım səviyyəsini ölçməkdir. Ekspert qrupu hər dörd alternativi meyarlar üzrə bal sistemi əsasında qiymətləndirib. Sonda ballar toplanaraq üstün alternativ müəyyənləşdirilib.

Alternativlərin qiymətləndirilməsi zamani aşağıdakı meyarlar əsas götürülüb:



  • Bələdiyyələrin büdcə gəlirlərinin artım səviyyəsi;

  • Yerli vergilər üzrə daxilolmaların artım səviyyəsi;

  • Yerli vergilərin yığımının stimullaşdırılması səviyyəsi;

  • Yerli vergi bazasının təkmilləşdirilməsi səviyyəsi;

  • Yerli büdcənin dövlət büdcəsindən asılılığının azalması səviyyəsi;

  • Bələdiyyələrin dövlət qurumları ilə əməkdaşlıq səviyyəsi;

  • Bələdiyyələrin dövlət qurumlarından asılılıq səviyyəsi;

  • Yerli ictimai xidmətləri göstərə bilmə imkanlarının artım səviyyəsi;

  • İnzibati xərclərin azalması səviyyəsi;

  • Əmlakın vergiyə cəlb edilmə səviyyəsi;

  • Vergiödəyicilərin vergidən yayınma səviyyəsi;

  • Vergi yığımına çəkilən xərclərin qarşılanma səviyyəsi;

  • Bələdiyyələrin vergi xidmətinin işinin təkmilləşməsi səviyyəsi;


1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə