İQTİsadi TƏŞƏBBÜSLƏRƏ yardim iCTİMAİ BİRLİYİ Yerli səviyyədə içməli su təchizatı sisteminin idarə olunması




Yüklə 275.38 Kb.
səhifə1/2
tarix24.04.2016
ölçüsü275.38 Kb.
  1   2



İQTİSADİ TƏŞƏBBÜSLƏRƏ YARDIM
İCTİMAİ BİRLİYİ



Yerli səviyyədə içməli su təchizatı
sisteminin idarə olunması:


Azərbaycandakı mövcud vəziyyət və beynəlxalq təcrübə

BAKI – 2011
S



ənəd İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım İctimai Birliyinin Avropa Komissiyasının və Böyük Britaniyanın «Oxfam» təşkilatlarının birgə maliyyə dəstəyilə həyata keçirilən «İctimai xidmətlərin çatdırılması məqsədilə Mərkəzi Aran –Qarabağ zonasında iyirmi bələdiyyənin texniki bilik və bacarıqlarının artırılması» layihəsi çərçivəsində hazırlanıb.


Az1009, Azərbaycan, Bakı şəhəri,
Zülfi Adıgözəlov küçəsi, ev 21
Tel: (99412) 5964459
Faks: (99412) 5964978
E-mail: sei@azeronline.com
Web: www.sei.az


© İqtisadi Təşəbbüslərə Yardim İctimai Birliyi

MÜNDƏRİCAT

Giriş 4

Azərbaycanda yerli səviyyədə içməli su təchizatının
idarə edilməsinin mövcud vəziyyəti 6

Azərbaycanda kəndlərin içməli su təminatı: statistik mənzərə 6

Yerli səviyyədə içməli su sistemnin idarə olunmasının
hüquqi-institusional problemləri 7

Kənd yerlərində əhalinin içməli su ilə təminatı
sahəsində müxtəlif ölkələrin təcrübəsi 10

İçməli su təchizatının idarəçiliyi sahəsində


beynəlxalq təşkilatların təşəbbüsləri 22

Avropa Şurasının mövqeyini ifadə edən rəsmi sənədlər 22

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının əhalinin
içməli su təchizatı ilə bağlı mövqeyi 23

Avropa Birliyinin əhalinin içməli su təchizatı ilə bağlı təşəbbüsləri 24



Azərbaycanda sistemin islahatı üçün təklif olunan
mümkün olunan alternativlər 26


1-ci alternativ. «Azərsu» ASC vasitəsilə kəndlərin içməli
su təminatı sisteminin idarə edilməsi 26


2-ci alternativ. Bələdiyyə və ya bələdiyyə müəssisələri vasitəsilə
kəndlərin içməli su təchizatının idarə edilməsi 30


3-ci alternativ. Kənd yaşayış məntəqələrində içməli
su sistemlərinin özəl sektorun idarəçiliyinə verilməsi 35


Giriş

Dünya ölkələrinin böyük əksəriyyətində, ələlxüsus inkişaf etməkdə olan ölkələrdə həm əhaliyə verilən suyun keyfiyyətinə nəzarət, həm də suya əlçatanlıq baxımından kənd yerlərində içməli su təchizatının səviyyəsi şəhər yaşayış məntəqələrindən əhəmiyyətli dərəcədə geri qalır. Müxtəlif ölkələrin təcrübəsindən çıxış etsək, belə vəziyyətin ən başlıca səbəbi yerli səviyyədə içməli su idarəçiliyinin düzgün qurulmamasıdır. Əvvəla, kənd yerlərində «miqyas effekti» daha azdır. İçməli su təchizatına münasibətdə «miqyas effekti» anlayışının mahiyyati budur ki, əhalinin sayı artdıqca su təchizatı xərcləri aşağı düşür. Məlum olduğu kimi, kənd yaşayış yerlərində əhalinin sayı az olur və su təchizatının qurulması əksər hallarda iqtisadi baxımdan səmərəli olmur. Öz növbəsində, bəzi hallarda kəndlər arasında (xüsusilə də dağlıq ərazilərdə) məsafənin həddən artıq uzaq olması bir neçə kəndin bazasında ortaq su təchizatı sisteminin formalaşdırılmasını, bunun sayəsində isə optimal müştəri sayı hesabına sistemin səmərəli işləməsini təmin etmək çətinləşir. Digər tərəfdən, ayrı-ayrı ölkələrdə qanunvericiliklə hökumətin kənd yerlərinin keyfiyyətli və əlçatan su ilə təchizatına dair sərt və dəqiq hüquqi öhdəliklərə malik olmaması problemi daha da kəskinləşdirir. Nəhayət, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə kənd yerlərində əhalinin daha yoxsul vəziyyədə yaşaması, onların istifadə etdiklərin suyun xərclərini qarşılaya biləcək maddi imkana malik olmaması bu ərazilərdə dayanıqlı su təcihazatı sisteminin qurulmasına stimulları zəiflədir.

Amma istənilən şəraitdə əhalinin keyfiyyətli və əlçatan içməli suya çıxışı hər bir ölkə üçün strateji əhəmiyyət daşımalıdır. Çünki insanların sağlamlığı bilavasitə onların zəruri həcmdə və keyfiyyətdə suya çıxışından asılıdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, hər il təkcə su vasitəsilə yayılan bağırsaq xəstəliklərindən 1,8 milyon nəfər ölür1. Halbuki hələ də dünyada kənd əhalisinin azı üçdə birinin keyfiyyətli su mənbələrinə çıxışı yoxdur2.

Ayrı-ayrı ölkələrdə mövcud olan içməli su idarəçiliyi modellərinin araşdırılması göstərir ki, kənd yerlərində effektiv təchizat sistemin qurulması su idarəçiliyinin səmərəli təşkilindən bilavasitə asılıdır. Bu, ilk növbədə dövlət içməli su təchizatı üzərində tamamilə öz nəzarətində saxlayır su təchizatının əksmərkəzləşdirilməsini nəzərdə tutur. Sistemin əksmərkəzdəşməsinin tərəfdarları bu prosesin əsas müsbət cəhətləri kimi bir sıra məqamların üzərində dayanır. Məsələn, həmin yanaşmalardan biri budur ki, içməli su təchizatı ilə əlaqədar idarəetmə və qərarvermə səlahiyyətəlrinin mərkəzi hakimiyyət orqanlarından yerli idarəetmə səviyyəsinə ötürülməsi həm də su təchizatının keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına, həm su resurslarından daha səmərəli istifadəyə şərait yaradır. Başqa bir yanaşmaya görə, yerli əhalinin qərar qəbulu prosesinə cəlb olunması və bunun sayəsində ictimai nəzarət mexanizmlərinin qurulması sistemin minimum xərclə saxlanmasını təmin edir.

Amma içməli su sisteminin əksmərkəzləşməsi müsbət cəhətlərilə yanaşı həm də mürəkkəb bir proses hesab olunur. Çünki bu təkcə qərar qəbulu səlahiyyətlərinin deyil, həmçinin əsas fondların, bütün içməli su infrsatrukturunun yerli idarəetmə səviyyəsinə həvalə olunmasını tələb edir. Odur ki, əksmərkəzləşmənin üstünlüyü mübahisə doğurmasa da, prosesin tələsik aparılması, xüsusilə də hüquqi, iqtisadi və institusional mexanizmləri formalaşdırmadan içməli su təchizatının əksmərkəzləşdirilməsi ciddi problemlər yarada bilər. Bundan əlavə, əksmərkəzləşmə su təchizatında pərakəndiliyə səbəb olur, xırda ölçülü su müəssisələrinin yaranması ilə nəticələnir.
Azərbaycanda yerli səviyyədə içməli su təchizatının
idarə edilməsinin mövcud vəziyyəti

Sovetlər birliyinin dağılmasından sonrakı 20 il ərzində Azərbaycanda içməli su sisteminin idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi baxımından köklü dəyişikliklər baş verməyib. Belə ki, planlı iqtisadiyyat dövründə olduğu kimi bütün kommunal xidmətlər, o cümlədən su təchizatı tamamilə dövlətin inhisarındadır. Ölkə əhəmiyyətli iri şəhərlərdə və rayon mərkəzlərində su təchizatına səhmlərə dövlət məxsus «Azərsu» ASC məsuldur. Kənd yaşayış məntəqələrində tamamilə xaotik vəziyyət hökm sürür: qüvvədə olan qanunvericilik yerli özünüidarə qurumlarına yalnız bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaqlarda yerləşən su mənbələri hesabına əhalinin içməli su təchizatını həyata keçirmək səlahiyyəti verir. Lakin əksər hallarda həmin mənbələr dövlət mülkiyyətində olan ərazilərdə yerləşir. Həmin mənbələr hesabına əhalinin içməli su təchizatı ilə bağlı isə dəqiq və məcburi hüquqi öhdəliklər müəyyən olunmayıb. Məhz bu cür hüquqi qeyri-müəyyənliklərin nəticəsidir ki, Azərbaycanın kənd yaşayış məntəqələrinin içməli su təminatında ciddi problemlər mövcuddur.
Azərbaycanda kəndlərin içməli su təminatı: statistik mənzərə
Hazırda Azərbaycanda kənd yaşayış məntəqələrinin içməli su təminatında ölkənin iri şəhərləri, xüsusilə də Bakı şəhəri ilə müqayisədə xeyli problemlər mövcuddur. Rəsmi statistikanın 2010-cu ilin əvvəlinə olan məlumatına görə, kənd yerlərində əhlanin cəmi 46,6%-i mərkəzləşdirilmiş su təchizatı sistemi ilə əhatə olunublar. Yəni onların su kəmərləri vasitəsilə birbaşa evlərində içməli suya çıxışları mövcuddur. Deməli, kənd əhalisinin yarısından çoxu (təxminən 54%-i) qeyri-mərkəzləşdirilmiş su təchizatından asılı vəziyyətdədirlər. Öz növbəsində, su kəmərinə çıxışı olmayan kənd əhalisinin 45%-i quyulardan (o cümlədən 30%-i öz həyətlərində qazdıqları quyulardan), 15%-i bulaq, çay və nohurlardan, 19%-i həyətlərindəki ümumi kranlardan su götürür, 21%-ə qədəri su maşınlarından su alır3.

İçməli su istehlakının səviyyəsinə görə iri şəhərlərlə kənd əhalisinin üstünlük təşkil etdiyi regionlar arasında kəskin fərqlər mövcuddur. Belə ki, rəsmi statistik məlumatlara görə, 2009-cu ildə ölkə üzrə bir nəfərə düşən orta məişət və içməli məqsədli su istehlakı norması 117, o cümlədən Bakı şəhərində 285, Mingəçevirdə 265, Şirvan şəhərində 175, Gəncə şəhərində 150 litr təşkil edib. Halbuki göstərilən dövrdə həmin göstərici ümumi əhalinin tərkibində kənd əhalisinin 77% təşkil etdiyi Qazax, Goranboy, Samux, Qəbələ, Şəki, Saatlı, Zərdab rayonlarında 27-30 litr (bu rayonlar üzrə kənd əhalisi orta hesabla 72% təşkil edir4), Ucar, Kürdəmir, Ağstafa, Xaçmaz, Blakən rayonlarında 18-20 litr (kənd əhalisi orta hesabla 75%), Gədəbəy və Lerik rayonları üzrə 11 litr (kənd əhalisi orta hesabla 90%), Astara, Masallı, Lənkəran, Cəlilabad rayonları üzrə 3-4 litr (kənd əhalisi orta hesabla 74%) təşkil edir5.


Yerli səviyyədə içməli su sistemnin idarə olunmasının
hüquqi-institusional problemləri

Yerli səviyyədə içməli su təchizatının idarə olunmasının hüquqi-institusional təşkili baxımından da olduqca ciddi problemlər var.

Əvvəla, qüvvədə olan qanunvericilik aktlarında kənd yerlərinin içməli su təchizatı ilə bağlı mərkəzi və yerli idarəetmə orqanları, habelə bələdiyyələrlə dövlət hakimiyyət orqanları arasında hüquqi öhdəliklər, vəzifə və səlahiyyətlər dəqiq müəyyən edilməyib. Azərbaycanda əhalinin içməli su təchizatı ilə bağlı hüquqi münasibətlər 3 əsas qanunla tənzimlənir. Su Məcəlləsinə görə, su obyektləri üzərində dövlət, bələdiyyə və xüsusi mülkiyyət mövcud ola bilər.  Dövlət sərhədlərində yerləşən su obyektləri, xüsusi qorunan su obyektləri, dövlət və yerli əhəmiyyətli yerüstü və yeraltı su obyektləri dövlət mülkiyyətinə aid edilir. Dövlət mülkiyyətində olan su obyektləri qanunvericilikdə müəyyən edilmiş qaydada istifadəyə, icarəyə və bələdiyyə mülkiyyətinə verilə bilər. Həmin obyektlərin istifadəsi və mühafizəsi sahəsində dövlət idarəetməsini öz səlahiyyətləri daxilində müvafiq icra  hakimiyyəti orqanları həyata keçirirlər. Bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaq sahələrində yerləşən yerli əhəmiyyətli su obyektləri bələdiyyə mülkiyyətinə verilir. Həmin obyektlər ümumi istifadəyə,  fiziki və hüquqi şəxslərin istifadəsinə, icarəsinə, habelə ölkə vətəndaşlarının və hüquqi şəxslərinin mülkiyyətinə verilə  bilər. Bələdiyyə mülkiyyətində olan su obyektlərinin istifadəsi və mühafizəsi sahəsində dövlət idarəetməsini səlahiyyətləri daxilində bələdiyyələr həyata keçirirlər. Məcəllənin 16-cı maddəsinə görə, əhalinin keyfiyyətli su ilə təchizatı su obyektlərinin istifadə və mühafizəsi sahəsində idarəetmənin əsas prinsiplərindən biridir. Bundan əlavə,  su obyektlərinin mühafizəsi üzrə idarəetmə funksiyaları ilə su obyektlərindən istifadə və su təsərrüfatı funksiyaları ayrılmalıdır. Məcəllənin 18-ci maddəsinə əsasən, su obyektlərinin istifadəsi və mühafizəsi sahəsində investisiya siyasətini həyata keçirmək, həmin obyektlərin istifadəsinin iqtisadi tənzimlənməsi prinsiplərini müəyyən etmək, içməli su təchizatı mənbələrinin, onların sanitariya mühafizəsi zonaları və dairələrinin  rejimini təyin etmək su obyektlərinin istifadəsi və mühafizəsi sahəsində dövlətin əsas vəzifələri hesab olunur. İçməli su təchizatı sahəsində yerli özünüidarə orqanlarının səlahiyyətlərinə gəldikdə, bura bələdiyyə mülkiyyətində olan sututarlara sahiblik, onlardan istifadə və sərəncam vermə, müvafiq icra  hakimiyyəti orqanları ilə razılaşdıraraq öz ərazilərində yerləşən su obyektlərindən içməli və məişət su təchizatı üçün su götürülməsinin müəyyən edilməsi kimi məsələlər daxildir. Məcəllənin 30-cu maddəsinə görə, mülkiyyət formasından asılı olmayaraq istənilən müəssisə, idarəl və təşkilat su obyektlərinin istifadəçisi ola bilərlər. Sudan istifadənin qaydaları və şərtləri, tərəflərin qarşılıqlı hüquq və vəzifələri müqavilələr əsasında tənzimlənir. Məcəllənin 31-ci maddəsinə görə isə su obyektlərinin mülkiyyətçisi olmayan hüquqi və fiziki şəxslər su obyektlərindən uzunmüddətli və qısamüddətli istifadə su hüququna malikdirlər. Su obyektləri istifadəyə xüsusi razılıq və sudan istifadə müqaviləsi əsasında verilir. Nəhayət, Məcəllənin 47-ci maddəsinə əsasən, əhalinin içməli su təchizatı bir qayda olaraq, mərkəzləşdirilmiş su kəməri qurğuları vasitəsi ilə həyata keçirilir. Su kəməri olmadıqda əhalinin içməli su və məişət ehtiyaclarının ödənilməsi bilavasitə çayların, su quyularının, kəhrizlərin, bulaqların və  digər su mənbələrinin suyundan yalnız qanunvericiliklə müəyyən edilmiş sanitariya normalarına uyğun olaraq istifadə edilə bilər. Əhalinin içməli su və məişət ehtiyaclarının ödənilməsi üçün yaşayış yerləri üzrə istifadə edəcəyi təbii su mənbələri qanunvericiliyə uyğun  olaraq, müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının razılığı ilə bələdiyyələr tərəfindən müəyyən edilir.

«Su təchizatı və tullantı suları haqqında» Qanuna görə, su təchizatı və kanalizasiya müəssisələri öz hüquqlarını, səlahiyyətlərini və vəzifələrini istehlakçılar və ya müvafiq icra hakimiyyəti orqanı (bələdiyyə) ilə bağladıqları müqavilə şərtlərinə riayət etməklə həyata keçirirlər. Həmin müəssisəsi ilə istehlakçı arasında suyun alqı-satqı müqaviləsinin nümunəsi, suyun qiyməti, şəbəkəyə qoşulma və şəbəkədən ayırma şərtləri, suyun keyfiyyəti, suyun dəyərinin ödəmə şərtləri və digər məsələlər sudan istifadə qaydaları ilə tənzimlənir. Bu qanuna əsasən müvafiq icra hakimiyyəti orqanı ölkə ərazisinin su təchizatı zonalarına bölünməsini təmin edir, o cümlədən bir və ya bir neçə zonada su təchizatına müəssisələri təyin edir. Müvafiq icra hakimiyyəti orqanı bələdiyyələrlə razılaşdırılmaqla su təchizatı müəssisəsinə müvafiq normativ hüquqi aktlarla müəyyənləşdirilmiş qaydada və şərtlərlə müəssisənin xidməti zonasının hüdudlarından kənarda öz fəaliyyətini həyata keçirməyə səlahiyyət verə bilər.

«Bələdiyyələrin su təsərrüfatı haqqında» Qanuna əsasən, bələdiyyələrin su təsərrüfatı obyektlərinin idarə olunması bələdiyyələrin özləri və ya onların yaratdıqları su təsərrüfatı müəssisələri tərəfindən həyata keçirilməlidir. Yerli özünüidarə orqanlarının yaratdığı su təsərrüfatı müəssisələri bələdiyyələrin tabeçiliyində olan hüquqi şəxslərdir və təsərrüfat hesabı əsasında fəaliyyət göstərirlər. Bələdiyyələrin su təsərrüfatı obyektləri bələdiyyələrin su təsərrüfatı müəssisələrinin daimi idarəçiliyinə verilir. Yerli özünüidarə qurumlarının su təsərrüfatı sistemləri və qurğularının saxlanması bələdiyyələr tərəfindən həyata keçirilir. Bələdiyyələrin su təsərrüfatı obyektlərindən istifadə bələdiyyələrlə su təsərrüfatı obyektlərinin istifadəçiləri və su istehlakçıları arasında bağlanan müqavilə əsasında aparılmalıdır. Eyni zamanda, bələdiyyələr dövlət mülkiyyətində olan su obyektlərindən istifadəni qanunvericiliyə uyğun olaraq müvafiq icra hakimiyyəti orqanları ilə bağlanan müqavilə əsasında həyata keçirməlidir.

Təqdim olunan qanunlardan göründüyü kimi, onların heç biri yerli səviyyədə içməli su təchizatının idarə olunması ilə bağlı nə dövlət, nə də bələdiyyə qurumları üçün dəqiq və sərt öhdəliklər müəyyənləşdirmir. Halbuki ayrı-ayrı ölkələrdə ilk növbədə dövlətin infrastukturun saxalanması (xüsusilə də su infastrukturunun yaradılması və bərpası) ilə bağlı rolu, əhalinin su təchizatı ilə bağlı hüquqi bazanın yaradılması sahəsində tənzimləyici funksiyası dəqiq formada müəyyənlişdirilir. Eyni zamanda, yerli səviyyədə su infrastrukturunun həm bələdiyyələrin, həm də dövlətin mülkiyyətində saxlanması idarəetmədə də ciddi qeyri-müəyyənliklər yaradır. Halbuki strateji su mənbələrinin (məsələn, çaylar və respublika əhəmiyyətli göllər), magistral su kəmərlərinin (məsələn, rayonlararası, həmçinin şəhərlərarası su təchizatını həyata keçirən kəmərlər), iritutumlu (məsələn, tutumu 500 tondan çox olan) su anbarları istisna olmaqla yerli əhəmiyyətli su infrastrukturunun tamamilə bələdiyyələrin mülkiyyətinə verilməsi, həmin infrastrukturun idarəçiliyinin yerli özünüidarənin müstəsna səlahiyyətləri kimi müəyyən edilməsi təmin edilməyib.



Digər tərəfdən, ölkədə konssesiyaya və dövlət (bələdiyyə) əmlakının investorlara uzunmüddətli icarəyə verilməsinə, infrastrukturun idarə olunması sahəsində həmçinin dövlət-özəl sektor partnyorluğuna dair qanunların qəbul edilməməsi içməli su təchizatı sektorunun idarəçiliyində əksmərkəzləşmə islahatları üçün hüquqi manelər yaradır.

Kənd yerlərində əhalinin içməli su ilə təminatı
sahəsində müxtəlif ölkələrin təcrübəsi

İnkişaf etmiş ölkələrin, xüsusilə də Avropa dövlətlərinin yerli səviyyədə içməli su təchizatı ilə bağlı idarəçilik modeli siyasi-iqtisadi transformasiya mərhələsində olan istənilən ölkə üçün əhəmiyyətli və faydalıdır.

Avropanın əksəriyyət ölkəsində yerli səviyyədə içməli su təchizatı həddən artıq pərakəndədir və sistemin idarə olunmasında çoxlu sayda kiçik ölçülü su təchizatı müəssisəsi iştirak edir. Məsələn, Almaniyanın cənub və şimal hissələri arasında içməli su təchizatının təşkilində kəskin fərqlər mövcuddur. Belə ki, cənub əyalətlərdə bir qayda olaraq ayrı-ayrı kiçik yaşayış məntəqələrinə fərdi qaydada xidmət göstərən xırda su təsərrüfatları mövcud olduğu halda, şimal torpaqlarda bir müəssisəyə düşən müştərilərin sayı daha çoxdur. Ümumiyyətlə bir sıra tədqiqatçılar Avropa ölkələrinin təcrübəsindən çıxış edərək bildirir ki, içməli su təchizatı sisteminin effektiv işləməsinin həlledici şərtlərindən biri müəssisələrin optimal ölçüyə malik olmasıdır. Məsələn, İngiltərə mütəxəssisləri hesab edir ki, bu ölkədə «miqyas hesabına qənaət effekti» o zaman yaranır ki, bir içməli su təsərrüfatı müəssisəsinin şəbəkəsinə 400 min nəfər istehlakçı qoşulsun. Alman tədqiqatçıları Almaniya üçün həmin göstəricinin 66 min, Yaponiya tədqiqatçıları isə öz ölkələri üçün 766 min nəfər olduğu qənaətindədirlər6.

Tədqiqat çərçivəsində inkişaf etmiş ölkələrdən Avstriya və Fransada, Şərqi Avropanın keçid ölkələrindən Polşa və Rumıniyada, MDB dövlətlərindən isə Gürcüstan və Ukraynada yerli səviyyədə içməli su idarəçiliyinin modelləri araşdırılıb.
Avstriya təcrübəsi
Avstriyada kənd yaşayış məskənləri ümumi yaşayış məntəqələri içərisində üstün paya malikdir. Əhalinin yarısı 10 min nəfərdən az insanın məskunlaşdığı yaşayış yerlərində məskunlaşıblar, bələdiyyələrin orta ölçüsü 3273 nəfər təşkil edir. Ölkənin inzibati sistemi 3 həlqədən - mərkəzi hökumət, 9 federal torpaq və bələdiyyələr (icmalar) səviyyəsində idarəetmədən ibarətdir.

Avstriyada içməli su təchizatı sistemi əsasən mərkəzləşib. Əhalinin 90%-dən çoxu ümumi istifadədə olan su şəbəkəsinin xidmətlərindən yararlanır və bu dünyada ən yüksək göstəricilərdən biri hesab olunur. Bu ölkədə əhalinin su təminatı haqqında qanun hələ 1959-cu ildə qəbul olunub və ötən 52 il ərzində həmin qanun dəfələrlə dəyişdirilərək hüquqi baza təkmilləşdirilib. 1990-cı ildə aparılan sonuncu genişmiqyaslı qanunvericilik islahatları nəticəsində isə hökumətin vətəndaşlar qarşısında su təminatı və sanitar xidmətlər sahəsində daha da sərtləşdirilib. Həmin dəiyşikliklərə görə, kənd əhalisi nəinki mərkəzləşdirilmiş içməli suya, eyni zamanda mərkəzləşdirilmiş kanalizasiya xidmətlərini çıxışı təmin olunmalıdır.

Avstriyada içməli su təchizatı ilə bağlı qanunvericliyinin əsas xarakterik cəhətləri aşağıdakılardır:


  • Yerli səviyyədə içməli su təchizatının təşkili məsuliyyəti bələdiyyələrin və icmaların sədahiyyət dairəsinə aid edilib;

  • Qanun içməli su təchizatı sisteminə sahiblik edən, onların idarəçiliyini həyata keçirən bələdiyyə və icmaların, həmçinin özlərinin içməli su ehtiyaclarını ödəyən istehlak kooperativlərinin hüquq və vəzifələrini dəqiq müəyyənləşdirir;

Bu ölkədə su resursları və onlardan istifadə haqqında qanunlarla yanaşı, su təsərrüfatının maliyyə cəhətdən dəstəklənməsinə dair qaydalar da mövcuddur. Avstriyanın bütün federal torpaqlarında içməli su təchizatı əsasən bələdiyyələr tərəfindən həyata keçirilir. Bəzi rayonlarda, xüsusilə də kənd ərazilərində içməli su təchizatı ilə ənənəvi olaraq istehlak kooperativləri məşğul olur. Bu sektorda özəl müəssisələrin sayı nəzərə alınmayacaq dərəcədə azdır. Hazırda ölkədə 2027 su təchizatı müəssisəsi, həmçinin öz üzvlərinin su təminatını həyata keçirən 3300 kooperativ fəaliyyət göstərir. Həmin strukturların mülkiyyət növünə görə strukturu aşağıdakı kimidir:




  1. Dövlət mülkiyyətində olan regional müəssisələr. Cəmi 2 müəssisə mövcuddur və həmin müəssisələr bütün su istehlakçılarnın 6%-nə xidmət göstərir;

  2. Bələdiyyələrarası su birlikləri. Ölkədə 125 belə müəssisə fəaliyyət göstərir və onlar bütün istehlakçıların 21%-nə xidmət göstərirlər.

  3. Bələdiyyələrin su təchizatı müəsssisələri. Ölkədə 1900 belə müəssisə fəaliyyət göstərir və bütün istehlakçılarının 59%-i həmin müəssisələrin müştərisidir.

  4. İçməli su xidməti göstərən istehlak kooperativləri. Belə müəssisələrin sayı 3300-dür və onlar su istehlakçılarının 4%-nə xidmət göstərirlər.

Təqdim olunan məlumatlardan göründüyü kimi, əhalinin 90%-nin içməli su ehtiyacları müxtəlif təşkilati-hüquqi statusa malik müəssisələr tərəfindən ödənilir. Mərkəzləşdirilmiş içməli su şəbəkəsinə çıxışı olmayan yerdə qalan 10%-dək əhali şəxsi artezian quyularından istifadə edir. Həmin ev təsərrüfatlarının demək olar ki, hamısı kənd yerlərindədir. Hazırda ölkədə 250 min su artezianı mövcuddur. Ölkədə bələdiyyələr məxsus su müəssisələrinin çoxluğu əhalinin kiçik ölçülü yaşayış məntəqələri arasında paylanmasıdır. Əhalinin 90%-ə qədəri 10 min nəfərdən az sakinə malik bələdiyyə ərazilərində yaşayır.

Avstriyada yerli özünüidarə qurumları içməli su təchizatını bilavasitə özləri həyata keçirə bilər. Öz növbəsində, bələdiyyələr bu fəaliyyətin özləri tərəfindən deyil, kənar podratçılar vasitəsilə reallaşdırılmasına dair qərar verməkdə tam müstəqildirlər.

Son illər Avstriyada əhalinin içməli su təchizatında 2 meylin paralel inkişaf etdiyi aydın sezilir. Birincisi, bələdiyyələrarası əməkdaşlıq daha üstün sürətlə inkişaf etməkdədir. İkincisi, bu sahədə bələdiyyələrarası müəssisələrin genişlənməsini stimullaşdırmaq üçün içməli su təchizatına dövlət dəstəyi mexanizmləri genişləndirilir. Bələdiyyələrin ortaq su müəssisələrinin fəaliyyəti və dövlət dəstəyi mexanizmləri «Su resursları haqqında» Qanunla tənzimlənir. İki federal torpaqda – Aşağı Avstriyada və Yuxarı Avstriyada su təchizatı müəssisələri həmin torpaqların (region hakimiyyətinin) mülkiyyətində yerləşir və onlar 200 bələdiyyə ərazisində yaşayan əhalinin su ilə təchiz edir. Bundan başqa, Aşağı Avstriya əyalətində 125, Yuxarı Avstriya əyalətində isə 330 bələdiyyələrarası birlik fəaliyyət göstərir. Hər bir birlikdə ən azı 3 bələdiyyə birləşir. Ölkədə mövcud olan 2357 bəldəiyyədən 590-ı bələdiyyələrin ortaq su birliklərində birləşir. Qanunvericilikdə su təchizatı üzrə bələdiyyə birliklərinin hüquq və səlahiyyətləri ilə ayrıca bələdiyyə müəssisəsinin hüquq və səlahiyyətləri arasında hər hansı fərq yoxdur. Bələdiyyə birlikləri istənilən investisiya qoyluşu üçün maliyyə yardımı (subsidiya) almaq məqsədilə federal hökumətə müraciət edərkən təqdim etdiyi layihəni iqtisadi cəhətdən əsaslandırmağa borcludur. Layihənin əsaslandırılmasının əks olunduğu ətraflı iqtisadi tədqiqatda proqnozlaşdırılan investisiya xərcləri, istismar məsrəfləri və yaxın 50 ildə ehtimal olunan təkrar investisiya qoyuluşları nəzərə alınmaqla dəyər ifadəsində investisiya layihəsinin müxtəlif variantları təklif edilir.

Bələdiyyələrin su birliklərinin 60%-dən çoxu əhalinin içməli su təminatı ilə əlaqədar 4 funksiyanın hamısını – suyun anbarlara yığılması, nəqli, istehlakçılara çatdırılması və su sərfinin ölçülməsi funksiyalarının hamısını yerinə yetirir. Yerdə qalan birliklərdə isə həmin funksiyalardan ən azı biri podratçı müəssisələrə və ya ayrıca götürülmüş bələdiyyəyə həvalə olunub. Bir qayda olaraq bələdiyyələrin su birliklərinə daxil olan yerli özünüidarə orqanları arasında əməkdaşlıq 2 sahəni əhatə edir – su ehtiyatlarının toplanması və magistral xətlərlə nəql.

Avstriyada geniş yayılmış təcrübələrdən biri bələdiyyələrarası su təchizatı xidmətinin kommersiya müqavilələri əsasında həyata keçiirlməsidir. Bununla bağlı ölkədə fərqli modellər tətbiq edilir. Məsələn, tez-tez rast gəlinən moddellərdən birinin mahiyyəti budur ki, bir neçə bələdiyyə müqavilələrin bağlanmasından tutmuş suyun çatdırılmasına və sistemə texniki xidmətədək bütün funksiyaları bir bələdiyyəyə həvalə edir.

Ölkədə su təchizatı müəssisələrinin 2 assosiasiyası fəaliyyət göstərir. Həmin qurumların əsas funksiyalarına daxildir: dövlət hakimiyyət orqanlarının, kommersiya və digər təşkilatların qarşısında öz üzvlərinin maraqlarını müdafiə etmək; üzvlərinə kommersiya, hüquqi və texniki məsələlərlə bağlı konsultativ yardım göstərmək; üzvlərinin peşəkar bacarıqlarını artırmaq; üzvləri arasında təcrübə mübadiləsini təşkil etmək və s.
Fransa təcrübəsi
Fransada əhalinin təxminən 100%-i mərkəzləşmiş içməli su təchizatı ilə əhatə olunub. İçməli suyun 63%-i yeraltı, 37%-i isə səth sularıdır. Əhalinin içməli su təminatının təşkili bilavasitə bələdiyyələrin səlahiyyət sferasına daxildir. Ölkədə 36 min bələdiyyə fəaliyyət göstərir. Onlar içməli su təchizatını həm bələdiyyələrin ortaq su təchizatı müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərən «bələdiyyə birlikləri», həm də ayrıca bələdiyyə müəssisələri vasitəsilə həyata keçirirlər. Yerli özünüidarə qurumlarının təxminən 70%-i (26 min bələdiyyə) bilavasitə su təchizatı üzrə ixtisaslaşmış birliklərdə təmsil olunurlar. Yerdə qalan 10 minə yaxın bəldəiyyə ərazisinin içməli su təchizatını bilavasitə özləri həyata keçirirlər. Hazırda ölkədə 16,2 min içməli su təchizatı müəssisəsi fəaliyyət göstərir.

Fransada əhalinin su təminatını həyata keçirən bələdiyyə birliklərinin yaranmasının 100 ildən artıq tarixi var. Belə ki, hələ 1890-cı il martın 22-də qəbul olunan hüquqi qaydalarda «birməqsədli bələdiyyə birlikləri»nin yaradılması nəzərdə tutulurdu. Həmin qaydalara görə, 2 və daha çox bələdiyyənin iştitrakı ilə yaradılan belə birliklər yalnız konkret məqsəd və təiynatı üzrə əhaliyə ictimai xidmətlər göstərə bilərdi. Belə birliklər əsasən kənd yaşayış məntəqələrində geniş yayılmışdı. 1959-cu ildə aparılan qanunvericilik islahatları isə artıq bələdiyyələrə ictimai xidmətlər göstərən «çoxməqsədli bələdiyyə birlikləri» formalaşdırmaq hüququ verdi. 2008-ci ilin məlumatına görə, ölkədə 16,2 min bələdiyyələrarası su birliklərindən 12 min müəssisə «təkməqsədli», yerdə qalanı isə «çoxməqsədli» (su təchizatı ilə yanaşı ərazidə müxtəlif ictimai xidmətləri göstərən) müəssisələrdir.

1999-cu ildə qəbul olunmuş «Şevenman Qanunu»na əsasən isə ölkədə 3 tip bələdiyyə su təchizatı birlikləri fəaliyyət göstərir: əhalisi 500 min nəfərdən çox olan şəhər aqlomerasiyası; əhalisi 50 min nəfərdən çox olan şəhər yaşayış məntəqələri; kənd yaşayış yerləri üçün xidmət göstrən müəssisələr.

Ümumiyyətlə, mütəxəssislər Fransada içməli su təchizatı şəbəkəsinin fəaliyyətini tənzimləyən yaxşı qanunverici bazanın və mükəmməl idarəetmə sisteminin olması qənaətindədirlər. İçməli su təminatı üzrə idarəetmə pillələri arasında səlahiyyət bölgüsü belədir: mərkəzi hökumət su resurslarına çıxışı tənzimlyir, su polisinin işini təşkil edir, su resursları sahəsində milli su siyasətinin əsas istqamətlərini müəyyənləşdirir və qanunvericiliyinə əməl olunmasına nəzarət edir. Mərkəzi hökumətin bununla əlaqədar fəaliyyətlərini Ekologiya və Davamlı İnkişaf Nazirliyi həyata keçirir.

Dövlətin yerli səviyyədə içməli su təchizatı sahəsində funksiyalarını Ekologiya və Davamlı İnkişaf Nazirliyinin tərkibinə daxil olan ətraf mühitin mühafizəsi üzrə 26 regional hökumət strukuturu həyata keçirir.

Sonuncu idarəetmə həlqəsi bələdiyyələrdir. Bu qurumlar içməli su təminatının praktiki tərəflərinə cavabdeşdirlər və şəbəkənin şurulmasına investisiyaların cəlbi, su infrastrukturunun istismarı, təmiri və şəbəkənin saxlanması bilavasitə onların səlihiyyətinə aiddir. Bələdiyyələr içməli su təchizatının təşkili formasına və modelini seçməkdə tam müstəqlidirlər. Əksəriyəət bələdiyyələr və bələdiyyə birlikləri bu funksiyanı icraçı subyekt qismində idarəetməyə verməkdə maraqlıdırlar. Məhz bunun sayəsində Fransanın içməli su təchizatı şəbəsində özəl sektor böyük paya malikdir. Ən son məlumata görə, əhalinin istehlak etdiyi suyun 80%-i, həmçinin bütün istehlakçıların 71%-i, o cümlədən iri şəhərlərin əhalisinin 26, kommunalarda yaşayanların isə 45%-i özəl operatorların xidmətindən istifadə edir. Amma bütün hallarda içməli su idarəçiliyinin modelindən asılı olmayaraq infrastruktur tamamilə bələdiyyələrin mülkiyyətində saxlanılır. Qanunvericilikdə su tariflərin müyyənləşdirilməsi də bələdiyyələrin müstəsna səlahiyyəti kimi təsbit olunub. Əhalinin yerdə qalan 29%-i isə bilavasitə bələdiyyələrin və bələdiyyə birliklərinin idarə etdiyi su müəssisələrinin xidmətindən bəhrələnir.

Hazırda Fransada içməli su təminatına özəl operatorların cəlbinin müxtəlif modelləri mövcuddur. Amma onlardan ən geniş yayılmış forma uzunmüddətli icarə və konsessiyadır. Uzunmüddətli icarə modeli seçildikdə seçilmiş özəl operatora yalnız su təchizatı şəbəkəsinin istismar edilməsi hüququ verilir. Yəni o, artıq qurulmuş hazır şəbəkəni icarəyə götürür. İcarədar şirkət müəyyən olunmuş tariflər əsasında sudan istifadəyə görə haqları toplayır, yığımların müqavilə üzrə müəəynləşdirilən hissəsini infrastrukturun saxlanmasına və maliyyələşdirilməsinə görə bələdiyylərin hesabına köçürürlər.

Konssesiya modeli seçildikdə isə, seçilmiş idarəçi su infrastrukturunun həm qurulmasına, həm də istismarına məsuliyyət daşıyır. Bu işləri həmin şirkət öz vəsaiti hesabına həyata keçirir, bütün riskləri görə məsuliyyəti öz üzərinə götürür, istehlakçıdan topladığı vəsaitləri tam həcmdə özündə saxlayır.

İçməli su təminatı üzrə icarə müqaviləsinin müddəti 5-12 il, konssesiya müqaviləsi isə 20 ilədək təşkil edir. Tarixən bələdiyyələrin özəl sektoru içməli su təchizatı sektoruna cəlb etməsi məcburiyyətdən yaranıb. Belə ki, ötən əsrin 60-cı illərində yerüstü mənbələrdən götürülən suyun toplanıb saxlanması və tələb olunan keyfiyyətdə əhaliyə çatdırılması maliyyə çətinliyi, həmçinin zəruri texniki təchizat üzündən bələdiyyələr üçün problemə çevrilirdi. Belə şəraitdə bələdiyyələr özəl şirkətlərlə müqavilələr bağlayaraq içməli su təchizatını biznes sektoruna həvalə etməyə başladı. İlkin olaraq bazarda «Compagnie Generale des Eaux» (hazırda «Veolia») və «Societe Lyonnaise des Eaux» (hazırda «Ondeo») şirkətləri fəaliyyət göstərdi. Həmin şirkətlərin törəmə müəssisəsi olan «OTV» və «Degremont» şirkətləri su infrastrukturunda texnoloji proseslərin işlənməsi və zəruri avadanlıqların göndərilməsi məsələləri ilə məşğul olurdu. Sonrakı mərhələdə adıçəkilən şirkətlər bazarda «SAUR» kimi nüfuzlu şirkətlərlə rəqabət aparmaq məcburiyyətində qaldılar.
Polşa təcrübəsi
Polşada 1990-cı ildə qəbul olunmuş «Yerli özünüidarə haqqında» Qanuna əsasən, bələdiyyələr (qminalar) öz ərazilərində əhalinin içməli su təminatına bilavasitə məsuliyyət daşıyırlar. Qanuna əsasən səlahiyyətlərlə yanaşı mülkiyyət hüququ da daxil olmaqla içməli su infrastrukturuna aid əmlak da bələdiyyələrin sərəncamına verildi.

1996-cı ildə qəbul olunan «Bələdiyyə idarəetməsi haqqında» Qanun bələdiyyələrin su təchizatı xidmətləri göstərmək üçün istifadə edə biləcəsi mümkün təşkilati-hüquqi formaları müəyyənləşdirdi. Həmin sənədə görə, bələdiyyələr yerli səviyyədə içməli su təchizatını ya bələdiyyə birlikləri formalaşdırmaqla, ya idarətmə müqaviləsi əsasında öz səlahiyyətlərini kommersiya təşkilatlarına həvalə etməklə, ya da səhmlərinin 100%-i ayrıca bələdiyyəyə məxsus səhmdar cəmiyyət təsis etməklə həyata keçirə bilər. Polşa Konstiutsiyasına və yerli özünüidarəyə dair milli qanunvericiliyə görə, bələdiyyələr bəldəiyyə birliklərini assosiasiya və ya ortaq müəssisə formasında yaratmaq hüququna malikdirlər. 2008-ci ildə ölkədə 238 bələdiyyələrarası birlik mövcud olub (1991-ci ildə onların sayı cəmi 50 idi).

2001-ci ildə Polşanın su qanunvericliyini Avropa Birliyinin müvafiq qanunvericiliyinə uyğunlaşdırmaq üçün su resursları və ətraf mühitin mühafizəsi haqqında yeni qanunlar qəbul edildi. Bu sənədlər su resurslarının idarə olunması və istifadəsinin, həmçinin içməli su tariflərinin formalaşdırılmasının qayda və prinsiplərini, içməli suyun keyfiyyətinə qarşı tələbləri, tullantı sularının axıdılmasına icazə verilməsinin qaydalarını müəyyənləşdirir. 2001-ci ildə həmçinin «Kollektiv su təchizatı və kaealizasiya xidmətləri haqqında» Qanun qəbul edildi. Həmin qanunda bələdiyylərin və onların tərəfdaş kimi seçdiyi müəssisələrin əhalinin içməli su təminatı ilə bağlı öhdəlikləri, «öz xərcini tam ödəmə» prinsipi əsasında su tariflərinin formalaşması ilə bağlı müddəalar öz əksini tapmışdı. Bundan başqa, qanun bələdiyyələrin üzərinə su təminatı ilə bağlı uzun müddətli inkişaf və modeonləşdirmə proqramlarının hazırlanması ilə bağlı öhdəlik qoyur. «Dövlət maliyyəsi haqqında» Qanun isə bələdiyyələrin su infrastrukturunun investisiya ehtiyaclarını qarşılaması ilə bağlı hüquqi qaydaları müəyyənləşdirir.

Qüvvədə olan qanunvericilik ayrı-ayrı subyektlərin və idarəetmə pillələrinin əhalinin içməli su təminatı sahəsində öhdəliklərini dəqiq müəyyənləşdirir. Ətraf Mühit Nazirliyi suyun keyfiyyətinə cavabdehdir, Ətraf Mühitin Qorunması üzrə Milli Fond bələdiyyə və digər su təchizatı müəssisələrinin layihələrinin maliyyələşdirilməsi ilə məşğul olur, Su Resurslarının Səmərəli İstifadəsi üzrə Dövlət Şurası sudan effektiv istifadə üzrə tövsiyyələr hazırlayır.

Ölkədə əhalinin, xüsusilə də kənd yerlərində yaşayanların içməli su təchizatı ilə bağlı real mənzərəyə və institusional mühitə gəldikdə vəziyyət belədir: hazırda Polşada kənd əhalisinin 84,5%-i su kəmərləri vasitəsilə su əldə edir. Kəndlərdə içməli su təminatı sisteminin idarə olunmasının aşağıdakı 3 təşkilati formasında istifadə olunur:


  • Bələdiyyələrin su departamentləri (bölmələri). Bu strukturlar müstəqil hüquqi şəxslər deyil, bəldəiyyələrin idarəetmə sisteminə daxil olan qurumlardır, onların topladıqları su haqları yerli büdcələrə mədaxil edilir və bilavasitə bələdiyyə büdcəsindən maliyyələşirlər;

  • Bələdiyyə müəssisələri. Qüvvədə olan qanunvericiliyə görə, onlar da müstəqil hüquqi şəxs deyillər, amma su departamentlərindən fərqli olaraq onların toplaqdıqları vəsait məqsədli fondda cəmlənir, bu qurumlar bələdiyyə büdcəsindən maliyyələşmirlər. Bələdiyyə müəssisələri öz mənfəətlərinin müəyyən hissəsini yerli büdcələrə ayırırlar, zərərlə işlədikdə isə bələdiyyədən subsidiya alırlar, su infrastrukturunun bütün kapital xərclərini isə bələdiyyələr həyata keçirir;

  • Bələdiyyələrə məxsus, amma kommersiya (tam öz xərcini ödəmə) prinsipləri əsasında müstəqil hüquqi şəxs kimi fəaliyyət göstərən məhdud məsuliyyətli müəssisələr və ya səhmdar cəmiyyətlər. Bəzi hallarda bələdiyyələr, yaxud bələdiyyə birlikləri təsisçi kimi bu müəssisələrin fəaliyyətə başlaması üçün onları start maliyyə resursları ilə təmin edirlər, lakin sonrakı dövrdə su haqları, kapital bazarından götürülən güzəştli kreditlər onların kpital ehtiyaclarını tam ödəyir. Amma bələdiyyələr təsisçi kimi, tariflərin müəyyən olunmasında, idarə heyəti üzvlərinin seçilməsi və geri çağrılmasında öz təsir imkanlarını saxlayırlar.

Ən son məlumata görə, Polşada 1400 su təchizatı müəssisəsi fəaliyyət göstərir ki, onlardan 41%-i «büdcə müəssisələri», 32%-i «səhmdar və ya məhdud məsuliyyətli cəmiyyət» statusunda, yerdə qalanları isə bələdiyyələrin su departamentləri və özəl sektora məxsus müəssisələr kimi fəaliyyət göstərirlər. Son illərdə Polşada əhalinin içməli su təchizatında bələdiyyə-özəl sektor əməkdaşlığı da genişlənməkdədir. Məsələn, 2005-ci ildə «AQUA S.A. Bielsko-Biala» su təchizatı müəssisəsi yaranıb. Qurumun səhmlərinin 51%-i Bielsko-Biala bələdiyyəsinə, 33%-i «United Utilities Poland BV» özəl şirkətinə, 16%-i isə digər özəl səhmdarlara məxsusdur. Üarandığı ilk dövrdə müəsissə 16 kənd bələdiyyə ərazisinə xidmət etsə də, sonrakı dövrlərdə fəaliyyət coğrafiyası genişlənməyə başladı.


Estoniya təcrübəsi
Estoniya 1991-ci ildə müstəqillik qazanandan içməli su sisteminin inkişafına böyük investisyalar yatırıb. Həmin investisyaların əsas hissəsi içməli suyun keyfiyyətini yüksəldilməsinə yönəldilib. Hazırda içməli su infrastrukturunun inkişafı ilə bağlı sərmayələr Avraopa Birliyi (AB) və Estoniya Ətraf Mühit üzrə İnvestisya Mərkəzi tərəfindən müştərək şəkildə maliyyələşdirilir. AB-də suyun istifadəsi və qorunması sahəsi çoxsaylı direktivlərlə nizamlandığına görə, həmin direktivlərdə nəzərdə müddəalara əməl olunması Estoniya üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ölkədə su sektorunun investisya ehtiyacları üçün əsas prioritet sahələrindən biri məhz əhalinin kifayət həcmdə içməli su ilə təminatıdır.

Avropa Birliyinin qanunvericiliyinə uyğunlaşmaq üçün Estoniya içməli su sektorunun idarə edilməsinə dair bir sıra öhdəliklər hazırlayıb. Həmin öhdəliklərə daxildir




  • 2013-cü ilin sonuna qədər sakinlərinin sayı 50–dən çox olan hər bir yaşayış məntəqəsində içməli suya çxışı təmin olunmalıdır;

  • 2015-ci ilin sonuna qədər Estoniyanın əsas su mənbələri yüksək ekoloji standarta çatdırılmalıdır.

Bu öhdəliklərin ödənilməsi əhəmiyyətli resurslar tələb edən əsas məsələdir. 2007-2013-cü il büdcə dövrü üçün içməli su layihələri üçün Estoniya Avropa Birliyindən ümumilkdə 450 milyon avro vəsait alacaq. Ölkənin şəhərlərdə əhalinin 97%-i, kənd yaşayış məntəqələrində 65%-i mərkəzləşdirilmiş su təminatı ilə əhatə olunub.

Hazırda yerli səəviyyədə içməli su təminatı bilavasitə bələdiyyələrin səlahiyyətlərinə aiddir. Kiçik bələdiyyələrdə içməli su təchizatı ilə bilavasitə bələdiyyələrin su departamentləri, böyük bələdiyyələrdə idarəedici (və ya icarədar) su şirkətləri tərəfindən həyata keçirilir. Hazırda su idarəetmə kompaniyalarının özəlləşdirilməsi prioritet bir məsələ deyil. Çünki həmin şirkətlərin iri investisyaları bilavasitə dövlət və Avropa Birliyinin fondları tərəfindən maliyyələşdirilir7.

Sovet dövründə Estoniyada su təchizatı ilə dövlət mülkiyyətində olan “Estoniya Su” (Eesti Vesi) məşğul olurdu. Müstəqilliyin ilk illərində isə su təchizatı və sanitar-texniki qurğular üzərində mülkiyyət hüququ və idarəetmə səlihiyyətləri bələdiyyələrə verildi. Bu zaman qarşıya ciddi problemlər cıxdı: xidmət keyfiyyətinin aşağı səviyyədə olması, infrastrukturun köhnəlməsi, su sərfiyyatının yüksək sivvəyədə olması, çirklənmə problemləri, adekvat olmayan maliyyələşdirmə mexanizmi, institusional və qanunvericilikdə olan catışmamazlıqlar. Eyni zamanda, Estoniyanın yerli özünüidarə qurumları infrastrukturun yenilənməsi məqsədi ilə maliyyə cəlb etmək üçün kifayət qədər böyük deyildilər. Buna görə də, sektorda əsas investisiya proqramlarının idarəedilməsi və koordinasiyası üçün bələdiyyə mülkiyyətində olan “Estoniya Su Şirkəti” (EWC) yaradıldı. Bələdiyyələrə infrastrukturun yenidən qurulmasına kreditin verilmə imkanlarını araşdırmaq üçün Avropa YenidənQurma və İnkişaf Bankı 13 yerli özünüidarə orqanını cəlb etməklə tədqiqatın aparılmasını təşəbbüs kimi irəli sürdü (“Kiçik Bələdiyyələrin Ətraf Mühüt Layihəsi” (SMEP)). Bu tədqiqat cərcivəsində bir necə layihələr həyata keçirildi (məsələn, çirkab suların axıdılması, kanalizasiya sisteminin və nasos stansiyalarının qurulması, su təchizatı üzrə qəbuledici məntəqələrin yaradılması, paylayıcı şəbəkələr üzrə razılaşmaların əldə olunması). Paralel olaraq, “Skandinaviyanın Ətraf Mühüt üzrə Maliyyə Korporasiyası” (NEFCO) dəstəyi ilə EWC-nin texniki bazası formalaşdırıldı. Bələdiyyələr tərəfindən ödənilən haqq müqabilində EWC müxtəlif proqram və təkliflərin (məsləhətcilərin, podratcıların, tikinti şirkətlərinin və s. cəlb edilməsi) idarəedilməsini həyata keçirməya başladı və SMEP layihəsinin maliyyə menecmentini reallaşdırdı. Bu islahat mərhələsində iri bələdiyyələr (ümumilikdə ölkədə 34 şəhər bələdəyyəsi var) daha geniş ərazi və sosial bazaya arxalanaraq nisbətən müstəqil hərəkət etdilər. Hələ 2001-də Tallin bələdiyyəsi Britaniyanın “United Utilities” şirkəti ilə şəhərin su və kanalizasiya təchizatına dair 15-illik müqavilə imzaladı. Beləliklə də Tallinin su təchizatı operatoru olan “Tallinna Vesi”-nin (ASTV) həmmülkiyyətcisi oldu. İndi “Tallinna Vesi” 400 min insana xidmət etməklə, Estoniyada ən iri su və kanalizasiya təchizatcısıdır8.

Estoniyada bələdiyyələrin ölçüsü müxtəlifdir, əgər Tallin bələdiyyəsi 427 500 min vətəndaşa xidmət edirsə, Ruhnu bələdiyyəsi cəmi 68 nəfəri əhatə edir9. Yerliözünü idarəetmə orqanlarının 193-ü kənd ərazilərində yerləşir. Ölkə üzrə bələdiyyələrin üçdə ikisinin əhalisi 3 000 min nəfərdən azdır. Odur ki, əksər bələdiyyələr ictimai xidmətləri əsasən bələdiyyələrarası əməkdaşlıq (ortaq müəssisə) vasitəsilə həyata keçirməyə üstünlük verirlər. Adətən, kiçik bələdiyyələr öz ərazilərində əhali üçün içməli su və kanalizasiya xidmətlərini daha keyfiyyətli çatdırmaq üçün ixtisaslaşmış və peşəkar operatorın imkanlarından bəhrələnirlər. Hazırda Estoniyada demək olar ki, əksər bələdiyyələrdə xarici investisiyaların və Avropa Birliyinin maliyyəsi hesabına içməli su təchizatı infrastrukturu tam yenilənib, şəbəkə bələdiyyələr tərəfindən su təchizatcı şirkətlərinə idarəetməyə verilib. Həmin şirkətlər abonentlərlə bağlanılmış müqavilələr əsasında fəaliyyət göstərirlər. Məlumat üçün bildirək ki, indi Estoniyada ümumilikdə 227 bələdiyyə qurumu və 1235 su təchizatı şirkəti fəaliyyət göstərir10. Yəni bir bələdiyyə qurumuna orta hesabla 5,4 su təchizatı şirkəti düşür. Bu, yerli özünüidarə orqanlarına geniş seçim imkanı verməklə içməli təchuzatı sahəsində maksimum rəqabət şəraiti yaradır. Eston qanunvericiliyinə görə, bələdiyyələr özləri təchizatcı şirkətlərin seçim meyarlarını müəyyən edə bilərlər. Bu isə təchizat şəbəkəsi üzrə səlahiyyətlərə malik bələdiyyələr üçün kifayət qədər sərbəstliyi təmin edir. Eyni zamanda, əhali üçün rəqabət olan su təchizatı xidmətləri bazarında öz seçimini etmək imkanı yaradılır. Məsələn, ölkənin ən iri su təchizatcı şirkətlərində olan “Tallinna Vesi”-nin (ASTV) istehlakcılarla bağladığı ümumi xidmətlər müqaviləsinin 5.1.-ci bəndinə görə, istifadəçi şirkət ilə xidmət müqaviləsini, yazılı sürətdə 5 gün əvvəlcədən xəbər verməklə, birtərəfli qaydada xətm edə bilər 11.

Bir çox Avropa Birliyi ölkələrində olduğu kimi Estoniyada da dövlət içməli su təminatı üzərində əsasən nəzarət funksiyalarının həyata keçirir. Bu sahə üzrə səlahiyyətlər 2 qurum - Sosial Məsələlər Nazirliyi (əsasən tənzimləyici səlahiyyətlərə malikdir) və Ətraf Mühüt Nazirliyi (əsasən içməli suyun keyfiyyətinə nəzarət edir) arasında bölüşdürülüb. Amma əsas “yük” Sosial Məsələlər Nazirliyi struktur bölməsi olan Sağlamlığın Mühafizəsi Müfəttişliyini üzərinə düşür12. Bu qurum su istehsalcıları tərəfindən həyata keçirilən su təminatı üzrə monitorinq proqramları hazırlayır (seçim meyarları, monitorinqin müntəzəmliliyi, monitorinq edilməli olan məsələlər, suyun keyfiyyəti), onlara konsultasiyalar verir və təlimatlar qəbul edir. Ümumilikdə, ölkənin sudan istifadə və suyun mühafizəsi qanunvericiliyi birbaşa 20 qanun və qanun səviyyəli sənəddən ibarətdir. Bunlardan ən əsası ilk dəfə 1994-ci ildə qəbul edilmiş “Su haqqında” Qanunundur. Həmin sənədə görə, yeraltı sular dövlət mülkiyyətindədir. Səth suları, suyun istifadə edilməsi və ekoloji status üzrə konkret hallardan və şəraitdən asılı olaraq həm özəl, həm də ictimai mülkiyyətdə ola bilər. Qanunvericiliyə görə, sudan istifadə ictimai və ya xüsusi ola bilər. Sonuncu halda, əgər su yerin təkindən və içməli su təminatı üçün hasil edilsə, xüsusi icazənin alınması vacibdir.

Digər əhəmiyyətli sənədin – “Mərkəzləşmiş su təchizatı və kanalizasiya haqqında” Qanundur (1995 qəbul edilib). Sənəd su istehlakçıları, su təchizatcı şirkətləri və yerli hökümətlər (bələdiyyələr) arasında əməkdaşlıq münüsibətlərini tənzimləyir. Eyni zamanda, bu qanun suyun keyfiyyətini təmin etmək və çirklənmənin qarşısını almaq üçün sahil zolağında mümkün fəaliyyətlərə məhdudiyyətlər qoyulur. Bunula bərabər, “İctimai səhiyyə haqqında” Qanun içməli suya olan tələbləri, “Ətraf mühütə nəzarət haqqında” Qanun müvafiq Müfəttişliyin görməli olduğu əsas işlərin siyahısını müəyyənləşdirir, “Çirklənmə üçün məsuliyyət haqqında” Qanun torpaq, hava və suyun çirkləndirilməsinə görə məsuliyyətin dairəsini təyin edir.
Ukrayna təcrübəsi
Ukraynada kənd əhalisinin içməli su təchizatında ciddi problemlər mövcuddur. Belə ki, kənd yaşayış məntəqələrinin cəmi 22,1%-i (ölkədə 22 541 kənd var) mərkəzləşdirilmiş su təminatı sistemi ilə əhatə olunub. Halbuki ölkənin 458 şəhərində həmin göstərici 100%, 886 qəsəbə tipli şəhərlərdə isə 86,7% təşkil edir. Ölkə əhalisinin 68%-i şəhərlərdə, cəmi 32%-i kənd yerlərində yaşayır. Tədqiqatçılar kənd yaşayış məskənlərinin mərkəzləşdirilmiş içməli su şəbəkəsinə qoşulma səviyyəsinin aşağı olmasını 2 səbəblə əlaqələndirirlər: yerli özünüilarə orqanlarının ifnvestisiya fəallığı çox aşağıdır və kəndlərdə su infrastrukturuna investisiya yatırmağa marağı olan biznes strukturları çox azdır.

«Yerli özünidarə haqqında», «Mənzil-kommunal xidmətləri haqqında» və «İçməli su təchizatı haqqında» qanunlara əsasən, Ukraynada əhalinin içməli su təminatının idarə olunması ilə bağlı funksiya və öhdəliklər dövlət orqanları və yerli özünüidarə qurumları arasında dəqiq bölünüb. Məsələn, su təchizatı müəssisələrinin lisenziyalaşdırılmasına Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Nazirliyi, yerin təkindən çıxan suyun istifadəsinə xüsusi razılığı Ətraf Mühitin Mühafizəsi Nazirliyi, sudan istifadə üzrə tariflərin təsdiqinə İqtisadiyyat Nazirliyi, vilayətlər üzrə dövlət administrasiyası və bələdiyyələr, saycağları olmayan ev təsərrüfatlarının məişət ehtiyacları üçün su istehlakı normalarının müəyyən edilməsinə bələdiyyələr, içməli su infrastrukturunun idarə olunmasına bələdiyyələr məsuliyyət daşıyır.

Ukraynada içməli su təsərrüfatında idarəçiliyin əksmərkəzləşdirilməsinə hələ 1994-cü ildə start verilib. «Yerli özünidarə haqqında» Qanuna əsasən, dövlətə məxsus yerli əhəmiyyətli su infrastrukuturu bütövlükdə bu sektorun əsas fondları ilə birlikdə bələdiyyələrin mülkiyyətinə verilməyə başladı. Həmin qanun içməli su xidmətlərinin keyfiyyətli təşkili ilə bağlı səlahiyyətləri bələdiyyələrin müstəsna funksiyaları kimi müəyyənləşdirir. Yerli özünüidarə qurumları xidmətlərin əhaliyə çatdırılması üçün operatorların seçilməsində, onlarla müqavilə münasibətlərinin qurulmasında müstəqildirlər. İçməli su təsərrüfatının özəl operatorlar tərəfindən idarəetmə, icarə və konssesiya müqavilələri əsasında istismarına dair hüquqi baza mövcuddur. Lakin qüvvədə olan qanunvericilik içməli su infrastrukturunun özəlləşdirilməsini qadağan edir.

Hazırda Ukraynada yerli səviyyədə mərkəzləşdirilmiş su təchizatı ilə məşğul olan müəssisələrin 3 tipik forması mövcuddur: unitar kommunal müəssisələr, icarə əsaslı müəssisələr, səhmdar və ya məhdud məsuliyyətli cəmiyyətlər. İndiki mərhələdə ölkədə ən geniş yayılmış forma kommunal müəssisələrdir. Həmin müəssisələr tamamilə bələdiyyə mülkiyyətində olan müstəqil təsərrüfat subyektləridir. Bu qurumlar öz fəaliyyətini nizamnamələrinə əsasən qururlar və adətən bələdiyyələrlə rəsmi müqavilələr bağlamırlar. Ölkə üzrə yerli səviyyədə içməli su infrastrukturunun istismarı üzrə ixtisaslaşmış 6109 müəssisədən 2903-ü (bütün müəssisələrin 47,2%-i) kommunal müəssisələr olub. Ölkə üzrə bəldəiyyələrə idarəetmə, icarə və konssesiya müqavilə əsasında 2760 (bütün müəssisələrin 45%-i) özəl operator fəaliyyət göstərir. Bunlardan əlavə, əhaliyə içməli su xidmətlərini çatdıran 476 dövlət müəssisəsi də mövcuddur.

Ukraynada iri şəhərlərdən fərqli olaraq kənd yerlərində, xüsusilə də kiçik yaşayış məntəqələrində su təsərrüfaının idarə olunmasının əksmərkəzləşməsi sahəsində ciddi problemlər mövcuddur. Əksər hallarda maliyyə resurslarının qıtlığı infrastrukturun effektiv idarə olunmasına imkan vermir, qüvvədə olan qanunvericilik isə kənd bələdiyyələrin kredit götürməsini qadağan edir. Mərkəzi və regional hökumətlərin isə bələdiyyələri zəruri maliyyə resursları ilə təmin etməsinə dair dəqiq hüquqi öhdəliklər yoxdur. Bələdiyyələrin təşəbbüs və səylərinə baxmayaraq əhalisi 200-300 nəfərdən ibarət olan kiçik yaşayış məntəqələrinin su təsərrüfatını idarəetməyə götürmək isə özəl operatorlar üçün cəlbedici deyil.

Son illərdə Ukraynada yerli su idarəçiliyinin yeni modelindən istifadə olunur. Həmin model bələdiyyələrarası əməkdaşlıq əsasında konkret region üzrə vahid operatorun yaradılmasını nəzərdə tutur. Həmin operatorla müqvilə üzrə tərəfdaş kimi vilayətin yerli özünüidarəetmə şurası çıxış edir. Məsələn, Luqansk yerli özünüidarəetmə şurası «Luqanskvoda» Kommunal Şirkətəni təsis edib. Həmin şirkət bələdiyyələrarası əməkdaşlıq müqaviləsi əsasında vilayət üzrə bütün yaşayış məntəqələrində əhalinin içməli su infrastrukturunu idarə edir. Şirkətin xidmət dairəsinə 1,6 milyon nəfərin yaşadığı 26 şəhər, 66 qəsəbə tipli şəhər, 81 kənd daxildir.

Ukraynada kəndlərdə özəl operatorların fəaliyətilə bağlı uğurlu nümunələr var. Məsələn, Krım Muxtar Respublikasının Saks rayonunda özəl operator ayrı-ayrı kənd bələdiyyə şuraları ilə birbaşa icarə müqavilələri əsasında rayon ərazisinin 90%-nə xidmət göstərir.

Gürcüstan təcrübəsi 13

  1   2


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə