Eksperimental psixologiya Cəlbedən halların seleksiyası Bölmə 02 – “Fikirlər”




Yüklə 0.62 Mb.
səhifə1/10
tarix20.04.2016
ölçüsü0.62 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
Eksperimental psixologiya

Cəlbedən halların seleksiyası
Bölmə 02 – “Fikirlər”
Fəsil 02-01

Yalan Məfhumlardan Qurtuluş

“Hamımız bir çox suallarda ev tərbiyəsi zamanı beynimizə yeridilmiş avtoritetlərə və ya “sağlam mənaya” güvənirik; biz, özümüzdə əminlik hissini sarsıtmağa qorxuruq. Əgər bu ittihamı rədd edirsinizsə, bir az səbr edin, çox keçmədən özünüz bunda özünüzü haqlayarsınız.”

Erik Rocers
Fəsilin məzmunu:

02-01-01) Məfhumlar və onların NE-larda əmələ gəlməsinin rolu.

02-01-02) Məfhumların əmələ gəlmə mənbələri.

02-01-03) Aşkar və qeyri-aşkar məfhumlar.

02-01-04) “Açıqca boş” və “işçi” aşkar məfhumlar.

02-01-05) Qarşı qoyma və mexaniki əvəzetmə təcrübəsi.

02-01-06) Antiməfhumlar. Təyini və çeşidləri. “Gələcək” haqqındakı məfhumun nümunələri.

02-01-07) Məfhumlar siyahısının təşkili.

02-01-08) Məfhumların məzmunlarına görə sinifləşdirilməsi.

02-01-09) Güclü və zəif məqsədlər.

02-01-10) İnterpretasiyaların sinifləşdirilməsi. Qohumlar haqqında sual. “Əlaqə” məfhumu.

02-01-11) İnterpretasiyaların seçilməsi. Nümunələr.

02-01-12) Məfhumların baxılması, dəlillər və əks dəlillər.

02-01-13) Məfhumların düz nəzarət metodu.

02-01-14) İnterpretasiyaların dövrəli dəyişməsi.

02-01-15) “Mən” abstrakt məfhumu. Yoxluğun anlama təcrübəsi.
02-01-01) NE-ları aradan qaldırmağa başlayarkən, sən, onların daha çox hadisələrin istədiyin kimi getmədikləri zaman əmələ gəldiklərini görürsən. NE-lar, “belə səhvdir”, “bu yaxşı deyil”, “başqa çür lazımdır” fikirləri ilə müşayiət olunurlar, yəni sənin necə olacağına dair təsəvvürlərin gerçəkdə necə olduğu ilə ziddiyyətə girir, və NE yaşamaq vərdişi belə anlarda aydın bir şəkildə işləyir. NE-ları aradan qaldırma səylərini mükəmməlləşdirərək, onları yaşamaq istəmədiyinə, bu bezdirmiş vərdişi dayandırmaq istədiyinə dair aydınlığı möhkəmləşdirərək, nurlu qavramaları (NQ) yaşamaq üçün sevincli bir arzuda möhkəmləşərək, dərrakəli aydınlıqdan zövq alaraq sən, məfhumların tənqidi olaraq baxılmasına qarşı davamlı bir marağın təzahürünə gəlmiş olursan.

“Məfhum” kəlməsi, elmdə, eksperimental məlumatların fərziyyə və interpretasiyaların olduqca ziddiyyətsiz sisteminin ifadəsi üçün istifadə olunur. “Məfhum” kəlməsi, bu kitabın kontekstində, onun danışıq dilimizdə əldə etdiyi mənaya uyğun olaraq istifadə olunur – “mexaniki olaraq mənimsənmiş baxışlar sistemi”.

“Mexaniki olaraq” – kor koranə təqlid edərək, düşünmədən, NE-ların (məsələn, xüsusi xələllik hissinin, sıxıntının, özünə qarşı neqatif münasibət qorxusunun, təcrid edilmə qorxusunun v.s.) təsiri altında, xüsusi öz düşüncələrin olmadan, eksperimental məlumatlar halında əsasların xüsusi öz araşdırman olmadan deməkdir. Yəni, hər hansı bir iddiaya inanılır və daha sonra insan sanki o şüphəsiz bir gerçəkmiş kimi yaşayır.

“Baxışlar sistemi” – bu, müəyyən şərtlərda vərdiş olaraq meydana gələn fikirlərin davamlı dəstidir.

Məsələn, əgər uşaq bir şeyə dəydisə və ağladısa, meydana alışıq fikirlər dəsti gəlir: “uşaq ağlayır – onun bəzi yerləri ağrayır – təsəlli etmək lazımdır”, bu da “ağlayan uşağı təsəlli etmək lazımdır” məfhumunun var olduğunu demək üçün əsas olur. Fəqət zamanla sən göz yaşı və tələblərin daha çox və daha çox olduqlarını, daha sıx və daha sıx təsəlli etməyə lazım olduğunu kəşf edə bilirsən və o zaman sən, bu məfhumu şüphəyə sala bilərsən, düşünməyə başlaya bilərsən. Düşünmələr, müşahidələr, onlardan meydana gələn ehtimallar və əldə edilən yeni təcrübə nəticəsində sən nəticəyə gələ bilərsən ki, “təsəlli etmək” – deməli uşağı özünə acımağı yaşamağa alışdırmaq deməkdir. Nəticədə sən davranışını dəyişdirə bilərsən – sadəcə təsəlli etməmək deyil, fəqət tam tərsinə – güçlü NE-ları yaşadığı hər dəfəsində uşağı diqqətdən məhrum etmək, ağlamasında bir fasilə meydana gəlir gəlməz isə ona qarşı diqqəti də, rəğbəti də, əgər varsa, göstərmək. Nəticədə, hıçqıra hıçqıra ağlamaların və güçlü özünə yazıqlığın onu sənin diqqətindən məhrum etdiklərini anlayacaq, və həmin vəziyyətdə həmin NE-nı becərmək vərdişini dayandırmaq üçün bir stimul əldə edəcək. Sən isə nəticədə məfhumu aradan qaldırarsan, aydınlıq qavramasını yaşayarsan və sadəcə, uşaq ağlama ilə sənin diqqətini qazanmağa çalışdığı zaman sənə vərdiş olarak meydana gələn NE-ların qüsursuz aradan qaldırmasını əldə etmək qalır.
02-01-02) Sən, məfhumları çox müxtəlif mənbələrdən qazanırsan.

Məsələn, əgər anan yemək zamanı mətbəxqurdunu görərsə, üzünü büzüşdürər, pis bir səslə bağırar, və nifrət və qorxu ilə onu götürüb unitaza atarsa, onda sən, hər şeyi mənimsəyən və özümsəyən kiçik yaşda bir uşaq olaraq, mətbəxqurdlarına qarşı bu münasibəti də mənimsərsən, ondan sonra “mətbəxqurdları – iyrənclikdir” məfhumunu asanlıqla qəbul edərsən. Bu, məfhumların “emosional” ötürmə yoludur.

Digər bir yol – “etibarlı” yoludur. Əgər “hörmətli”, və ya “böyük”, və ya “ağıllı” bir kimsə əzəmətli bir görünüşü ilə onu və onun etməməsini bildirirsə, bu iddianı kor koranə qəbul etmək mümkündür, nə də olsa belə “ağıllı” və “hörmətli” bir insan ağılsız şeylər danışmaz axı.

Üçüncü yol – mimikriya yoludur. Əgər sən insan cəmiyyətinə düşürsənsə, onda onların məfhumlarını mənimsəməyə başlayırsan, əgər qəbul edilmək, rədd edilməmək istiyirsənsə.

Ayrı olaraq acını və ona bağlı qorxunu məfhumların mənimsənmə yolu olaraq vurğulamaq istəyirəm. Əgər uşaq yıxıldısa, bir şeyə dəydisə və qorxdusa, o anda nazikürəkli nənəsinin təzyiqi ilə o, “tez qaçmaq – təhlükəli və pisdir, sakit oturmaq isə – yaxşı və təhlükəsizdir” məfhumunu asan qəbul edər.

Beşinci yol, amıllərin bir dəstinin tam və qəti olaraq baxılması kimi səhvə əsaslanır. Sən, “Marsda həyat yoxdur” dediyin zaman, əvvəlcə bu təhminin indi məlum olan faktlara əsaslandığını və gələcəkdə hər şeyin – ən inanılmaz və gözlənilməz şeylərin – kəşf edilə biləcəyini nəzərdə tutursan, amma zamanla Marsda həyatın olmadığına dair qəti bir inam meydana gəlir.

Altıncı yol – tam bir məntıqi səhvdir, və ya çıxış ilk şərtlərin çatmaması və ya yanlışlığı, və ya kütlük, yəni düşünüşün o xüsusi süstlüyüdür ki, həyata güclü NE-larla çağırılmışdır.

Yeddinci yol, xüsusi vaciblik hissinə əsaslanıb. Bir şeyi vacib bir səs tonu ilə, “işi bilir” bir əda ilə söyləmək – arvadının, dostunun, həmkarının gözündə özünü yüksəltmək deməkdir, sonra nöqtəyi-nəzərini, o nə qədər mənasız olursa olsun, sonuna qədər qorunmaqdan başqa heç bir şey qalmır, psixi təzyiqə (“sən başa düşmürsən?”), sualını qəsdən dolaşdırılmasına, yəni qeyri-müəyyənliyin qəsdən becərməsinə müraciət edərək.

Səkkizinci yol – beyinə girmiş mexaniki arzuları doğuran digər məfhumlardır. Əgər sənin baban, qızının harada gecələməyə niyyətində olduğunu, kiminlə seks ilə məşğul olduğunu v.s. bildirməyə “məcbur” olduğunu düşünürsə, o halda sən getdiyin və ona heç bir şeyi bildirmədiyin zaman, o bir həyacanlılıq, təcavüz şappıltısını hiss edir, səni onun istəyinə əməl etməyə zorlamak istəyir və müxtəlif qorxunc hekayələr uydurmağa başlayır, və onun uydurduğu o axmaqlıq nə qədər daha qorxunc olarsa, bunun sənə təsir etmə ehtimalı o qədər daha yüksəkdir. Beləliklə o, öz içində yeni məfhumları doğurmaq üçün səy göstərir və onları sənə verməyə çalışır, yenidən səni idarə etmək, səni həbsdə tutmaq mümkün olması üçün.

Doqquzuncu yol – ən çox yayılmış olanlardan biri –düşüncələrdə səmimiyyətsizlikdir. Sən, dəlilləri aradan götürə bilərsən, düşüncələri sona çatdırmamağı bilərsən, nəticənin sənin qənaətlərinə zidd olacağını qabaqcadan görərək, və ya öz məfhumunun dar yerlərini diqqətlə gözdən geçirməyə ərinə bilərsən. Belə “düşüncələr” üçün, “görünür ki, ...”, “hər kəsə məlumdur ki, ...”, “alimlər çoxdan kəşf ediblər ki, ...” kimi ünsürlərin mövcudluğu xasdır (bununla belə,təbii ki, alimlərin müəyyən bəyanatlarına heç bir müəyyən sitat, digər fikirlər ilə tutuşdurmaları yoxdur).


02-01-03) İnsanlar çox nadir düşünürlər, çünki “düşünmək” kəlməsi altında düşünmə, dəlilləri tutuşdurma və analiz prosesini deyil, məfhumlar ilə hoqqabazlıq etmə prosesini anlayırlar.

Məfhumlar iki böyük sinifə ayrılırlar. Birincisi – aşkar məfhumlardır, yəni insanın özbaşına xülasə edə biləcəyi, onun özü tərəfindən fəal sürətdə irəli çəkdiyi məfhumlar. Kələmin faydalarını anladan kitabları çox oxumaq, oxuduqlarından ilham almaq və bunda evdəkilərini də inandırmağa başlamaq mümkündür.

Başqa bir vəziyyəti təsəvvür edək: insana, NE-ları hiss etməyə dayandırmaq mümkünmü deyə soruşaq və o, təbii ki, “xeyr” cavabını verər, lakin bu, onun belə bir şey haqqında düşünməsi, bir kimsələrin dəlillərini və ya şahidlərini gözdən keçirməsi və ya özünün səy göstərməyə çalışması demək deyil. Belə fikirlər onun ağlına əsla gəlməmişdir, və ona bu sual verilənə qədər, bu şəkildə cavab verəcəyini o bilməyə bilərdi də. Və ona dünya haqqında olan təsəvvürlərini aşkar bir şəkildə sıralamağı təklif edərdilərsə, bu məfhum siyahıda əsla aşkar olmazdıda. Belə məfhumları mən aşkar olmayan məfhumlar olaraq adlandırıram. Onların aşkar olmamalarına baxmayaraq, onlar insan davranışını aşkar məfhumlar qədər qəti bir şəkildə müəyyən edirlər. Əgər, “NE-ların hiss etməsini dayandırmaq imkansızdır” aşkar olmayan məfhumunu paylaşan birini düşünməyə çəkmək olarsa, o, çox müxtəlif nəticələrə gələ bilər – “dayandırmaq olmaz”, “bəlkə də dayandırmaq mümkündür”, “bilmirəm, sınamamışam”, “düşünmək lazımdır”, “nə üçün də olmasın” v.s., və yenə də o, onların dayandırılmasının imkansızlığı haqqında olan məfhumunu sanki tamamilə və sözsüz olaraq qəbul edən kimi aparacaq.

Əgər insan, qanunu bilməməzliyindən pozarsa, məsuliyyəti o yenə də daşıyacaqdır, beləcə də insanlar öz məfhumlarının nəticələrini, onların olması haqqında hətta sezməyə bilmədiklərinə baxmayaraq hiss edirlər.

Aşkar olmayan məfhumun daha bir misalı: “mən, aydınlaşmağa həyatımın sonuna qədər çatmaram”. Onu təcrübədə təkzib etmək mümkün deyil. Bu məfhumun gözə çarpan bir narahatlıq çağıracağı şübhəlidir, çünki çox uzaq bir şey – həyatın sonu – və son dərəcədə qeyri-müəyyən bir şey – “aydınlaşma” – kimi qavramlardan hərəkət edir. Heç bir gözə çarpan iç dialoq ondan olmaz – yüksək səsli iç dialoq ən mühüm olan ilə məşğuldur. Əgər bir kimsə bu fikri söyləyərsə, sən onunla razılaşmaya bilərsən (əhval-ruhiyyədən asılı olaraq) və ya qeyri-müəyyən bir əlaqədə qala bilərsən və yenə də məfhum var olmağa və yönəlməni basmağa davam edəcək. Bu məfhumun varlığının dərk etməsi öz özünə əmələ gələ bilər – NE-ları aradan qaldırma, nurlu qavramaları doğurma, qarma-qarışıq iç dialoqu nəzarət etmə səyləri, təcrubəçilərlə danışıqlar nəticəsində v.s., və ancaq bundan sonra onun səni bastırdığı o yükü sən hiss edərsən və onu üzərindən atmaq üçün səy göstərməyə başlaya bilərsən.

Aşkar məfhum, araşdırma üçün dərhal mümkündür, aşkar olmayan məfhumu isə ilkin kəşf etmək lazımdır, bu da heç asan deyil, kəşf etməsindən sonra da onu aydın xülasə etmək lazımdır, analizin mövzusu etmək üçün.

Aşkar olmayan məfhumu meydana çıxarmaq üçün mən, yazılı təsbiti və NE-ların əmələ gəldiyi, NF və ya NEH-lın sürdüyü andaki iç dialoqun analizini istifadə etməyə təklif edirəm. Hər hansı bir məfhum – aşkar və ya aşkar olmayan – bu, iç dialoqun (İD) bir hissəsidir, yəni tez keçən bir fikirlər qatarıdır. İç dialoq, bir necə təbəqədən ibarətdir (bunun haqqında sonrakı fəsillərdə). Yüksək səsli iç dialoq öz özünə tamamən söylənən sözlərdən ibarətdir və belə bir fikir, saniyənin bir hissəsindən daha çoxuna qədər davam edə bilər. Kor iç dialoq, saniyənin otuzda birindən başlayan bir sürəkliliyə sahib sözlər və sürətlərin qırıqlarından ibarətdir, və belə parçaların zəncirlərindən ibarət olan bir fikir, çox qısa bir sürəkliyə sahib ola bilər – məsələn, saniyənin üçdə birinə, belə ki bunun kimi fikirlərin “anlaması” və təsbiti böyük bir diqqəti, NE-ları yüksək aradan qaldırma sürətini tələb edir.

Belə bir təcrübəni mən “aşkar olmayan məfhumlar ilə operativ çalışma” olaraq adlandırıram.

Başqa bir üsul – rezonanslı fikirlərin axtarışı. NF və ya NEH hiss edərkən mən onu dərhal aradan qaldırmıram, hiss etməyə davam edirəm və müxtəlif mövzuları araşdırıram, özümə suallar verirəm: “məni nə narahat edir, nə incidir? Ütü cərəyana qoşulumu qaldı? Xeyr. Uşaqmı acdı? Xeyr. İşimdə problemlərimmi var? Xeyr...”. Mən, rezonans hadisəni (NF-nun gərginliyinin şappıltısı baş verir, NE-lar əmələ gəlir) əmələ gətirəcək fikirləri axtarıram. Bu, aşkar olmayan məfhumu axtarma istiqamətinin tapılmış olduğu mənasına gəlir. İndi mən, bu sahədən olan fikirləri, rezonans yenidən aşkar olununana qədər araşdırıram, bu da axtarma sahənin daha çox daralmasına gətirəcək.

Mən, dairəni nə qədər daha dəqiq olaraq cizıramsa, öz-özünə əmələ gələn aydınlığın gəlmə ehtimalı o qədər daha yüksəkdir. Belə bir təcrübə ilə nə qədər daha sıx məşğul oluramsa, təcrübələr o qədər daha mükəmməl olurlar.

Aşkar olmayan məfhumları axtarma sahəsinin aşkara çıxarılmasının üçüncü üsulu – “rezonanslı modelləşdirmədir”. Xəyalında gerçək vəziyyəti dəyişdir və müşahidə et – NF güçlənir, zəifləyir və ya dəyişmədənmi qalır. Məsələn, maaşının artırıldığını təsəvvür et, sonra da – endirildiyini. Daha sonra, uşağının daha yaxşı oxumağa başladığını təsəvvür et, sonra da – daha pis oxumağa başladığını. Və sairə. Hər dəfə sən NF-nun bir qədər zəifləməsini və ya güçlənməsini müşahidə edəcəksən, lakin mövzunun biri əsasən güçlü bir rezonans ilə cavab verəcək – deməli, məsələ elə orada basdırılıb.

Çox vaxt məfhumların axtarışı onları tam bir salxımlarla ortaya çıxarır. Məsələn: qonaqların var, çay içirsiniz, narahatlıq əmələ gəlir. İç dialoqun parçalarını araşdırandan sonra sən, uşağının qonaqlar yanında ağzını marçıldatmağa başlamasından qorxduğunu anlayırsan. Buradan, birinci məfhum: “Ağzı marçıldatmaq – mədəniyyətsizdir, yaxşı deyil”. Qazımağa davam edirsən: “amma nədən məhz mən qorxuram, axı ağız marçıldadan mən deyiləm... çünki bu mənim uşağımdır”. Buradan, ikinci məfhum: “Mən, uşağımın davranışlarından cavabdehəm”. Və sairə. Məfhumların tam bir konqlomeratlar ilə təzahür olunması və bir birini dəstəkləməsi aydın olur. Aydınlığı əldə etmək üçün, onları parçalara ayırmaq və hər məsələni ayrı olaraq araşdırmaq gərəkdir.


02-01-04) Aşkar məfhumların iki tipini gözdən keçirək. Birinciləri daha yaxın baxışda açıqca əsassız olaraq qarşımıza çıxırlar. Onları “açıqca boş” adlandıraq. İkincilərin gözdən keçirilməsi səni aydınlığa birdən gətirmir, təhlil, dəlillərin, əks dəlillərin, əks dəlillərin əkslərinin v.s. gözdən keçirilməsi gərəkdir. Belə məfhumları, “işləyən məfhumlar” olaraq adlandıraq.

Açıqca boş məfhumdan qurtuluş, çox asan gəlir sadəcə, lakin bu belə deyil. Axı, onun əsassazlığı sənə açıq olmasına baxmayaraq, o, bu yerdə mövcuddur, deməli, buna bir səbəb vardır. Səbəb, yuxarıda sıralanan doqquz səbəbdən biri ola bilər, bundan başqa da – inersiya, vərdiş. Ən ziyansız vərdişin belə aradan qaldırılması, ardıcıl və sevincli qavramalar tələb edir, əsasən əgər bu vərdiş başqa vərdişlərlə dəstəklənirsə – məsələn, həmin vəziyyətdə NE hiss etmək vərdişi ilə. Məsələn, uşaqlıqda sən özünü yaraşıqsız hesab edirdin. Belə bir fikrin səhv olmasında əmin olduğunda, və birinin səni gözəl saymasının yanında bir başqasının isə laqeydliyini anladığında, oğlanlarla tanış olarkən ixtiyarsız olaraq eyni NE-ları hiss etməyə davam etdin, məfhum isə aşkardan aşkar olmayana dönüb, və NE-ların əmələ gəlməsi üçün bir tətik olmağa davam edirdi.


02-01-05) Açıqca yalan (və ya analiz nəticəsi açıqca yalana yaxın bir hala gətirilmiş) məfhumların varlığının inersiyasının aradan qaldırılması üçün mən, qarşı qoyma üsulunu tövsiyə edirəm. Verilmiş məfhumu təkzib edən bir fikiri xülasə edirəm, yəni qarşı bir məfhumu xülasə edirəm, ondan sonra formal təcrübəni yerinə yetirirəm (sonra müvafiq fəsildə bax) – gündə yüz dəfə özümə sual verirəm – nəyin mən doğru olduğunu hesab edirəm – məfhumu və ya qarşı məfhumumu? “Mən yaraşıqsızam” fikrinimi və ya “birinin xoşuna gəlirəm, birinin deyil” fikrinimi? Əmələ gələn NE-ların qüsursuz aradan qaldırılması ilə müşayiət olunan belə bir təcrübənin nəticəsində, qoyulmuş hədəfə nail olunur – açıqca yalan məfhumun mənim davranışlarıma təsiri yavaş yavaş zəifləyir, tamamilə kəsilincəyə qədər.

Digər bir yanaşmanın adı, mexaniki dəyişdirmə (MD) təcrübəsidir. O, sənin içinə eynən zorla – kobud bir psixi təzyiq ilə – basılmış açıqca yalan məfhumlar üçün effektivdir. Anan, sənə yapışıb və bağırır: “SƏN DİNC OTURACAQSANMI???!!!!”, və ya tərsinə –həzin-həzin baxır, az qalsın ağlayaraq: “məni nə üçün rüsvay edirsən...”. Sən, yumağa dönürsən və “anlayırsan” - dinc oturmaq – yaxşıdır, yaramazlıq etmək – pisdir.

Mexaniki dəyişdirmə təcrübəsi, qarşı məfhumu sənin hər dəfə yüksək səslə söyləməyindən ibarətdir – məsələn, tam bir saat boyunca, hər gün bir saat. Bu, məfhumun əsaslı zəifləməsinə gətirir, əvvəlki çiviyi sökən bir çivi olaraq.

Bu təcrübə həmçinin iş məfhumlarının, onlar açıqca yalan və ya buna yaxın bir səviyyəyə endirilmiş olduqlarında, aradan qaldırılmasının sona gətirməsinə izin verir.

“İnsanlara yardım etmək lazımdır” məfhumu üçün qarşı məfhum, “mən, ancaq istədiyim, mənim xoşuma gələnlərə yardım etmək istəyirəm” olacaq, çox vaxt isə qarşı məfhumları sadəcə bir inkar əlavə etməklə yaratmaq mümkündür: “əgər o bir başqası ilə seks ilə məşğul olursa, bu, mənə qarşı bir sevgi hiss etmir deməkdir” – “əgər o bir başqası ilə seks ilə məşğul olursa, bu, mənə qarşı bir sevgi hiss etmir demək DEYİLDİR”.

Belə bir təcrübəni başqa bir fəaliyyət ilə uyğunlaşdırmaq mümkündür, o bundan effektivliyini o qədər də itirmir.

Bu məfhumu biz bütün həyatımız boyunca on və yüz minlərcə ucadan və ya yavaşcadan təkrarlayırdıq, lakin kor təsirin gücü, sevincli bir arzu nəticəsində seçilən təsirin gücündən çox daha azdır, onun üçün qarşı məfhumu sadəcə bir neçə min təkrarı məqsədə çatır, açıqca yalan məfhumu mexaniki olaraq sıxışdırıb çıxardaraq. Qarşı məfhum, məfhumun yerinə keçmir və özü də əngələ dönmür, çünki sən onu kor koranə deyil, tamamən açıq bir məqsəd – xarici bir mexanizmanı sıxışdırıb çıxartmaq – üçün istifadə edirsən.

Bu təcrübəni, digər təcrübəcilərlə birlikdə həyata keçirmək mümkündür – qarşı məfhumu əvvəl biri, sonra bir başqası ucadan söyləyir, üstəlik diqqətlə dinləməyə lüzum yoxdur.


02-01-06) “Qarşı məfhum” terminini müəyyən edək. Qarşı məfhum – bu, belə bir iddiadır ki:

a) baxılan məfhumun mənasına zidd olur,

b) nurlu qavramalar (NQ) ilə rezonansı çağırır,

c) mənə bu an üçün məfhumdan daha doğru, daha əsaslı kimi gəlir.

Aşkar olmayan məfhumlar (təyinə sonra bax) üçün olan qarşı məfhumlar, “c)” xüsusiyyətinə sahib olmaya bilirlər, çünki təyin etibarı ilə onları nə əsaslandırmaq, nə də təkzib etmək mümkün deyil. Məsələn, mən belə bir qarşı məfhumu yarada bilərəm: “Gələcək yoxdur, sadəcə burada-və-indi vardır”. Bunu mən əsaslandıra bilmirəm, çünki “gələcək” kəlməsi qavramaların heç bir müəyyən cəmini göstərmir, və demək ki, mən nə onun olduğunu, nə də olmadığını söyləyə bilmərəm, axı anlaşılmır – nədən söhbət gedir, lakin bu iddia, əvvəlcədən sezilmənin şappıltısına, sevincli arzuların təzahürünə, “gələcək” haqqında olan fikirlərə bağlı müxtəlif qayğıların zülmündən qurtulmağa gətirdiyinə görə, ortaya bu qarşı məfhumu yetişdirmək arzusu çıxır.

Qarşı məfhumların istifadəsi, özünü aldatmanın bir şəkli olmurmu? Mən, bunun belə olmadığını göstərəcəyəm. “Gələcək var” deyən çıxış məfhum, heç bir şeyi ifadə etməyən bir söz yığımıdır, çünki səndə “gələcək” kəlməsini daxil edən fikirlər var, “gələcək” kəlməsinə bağlı olaraq əmələ gələn emosiyalar var, “gələcək” kəlməsini daxil edən fikirlərə bağlı olaraq əmələ gələn arzular vardır, lakin “gələcək” kəlməsi ilə adlandırdığın heç bir belə sərbəst qavrama yoxdur. Hər hansı bir qavrama, məhz burada-və-indi mövcuddur. Beləliklə səndə bir seçim var – ya vərdiş olaraq dalınca NE-ların əmələ gəlməsinə səbəb olan fikirləri, ya da nəticəsində NE-lar əmələ gələn əvvəlki fikirləri təkzib edən fikirləri dəstəkləməkdir. Bununla belə, həm birinci, həm də ikinci fikir abstrakt məfhumlardır, yəni heç bir şeyi ifadə etməyən iddialardır. Təbii ki, 2-ci-fikri dəstəkləmək istəyi meydana gəlir, bu fikir, 1-ci-fikrin negatif təsirini sıfıra endirdikdən sonra isə mən ikisindən də asan imtina edərəm, çünki “gələcək” kəlməsinin heç bir müəyyən qavramanı bildirmədiyində özümə aydın bir şəkildə hesab verirəm. Yəni mən qarşı məfhuma “inanmağa” başlamıram, onu isə effektiv bir alət olaraq istifadə edirəm. Sən, məfhum-qarşı məfhum cütünü meydana gətirdiyin zaman, zorla qəbul etdirilmiş bir avtomatizmdən qurtulmuş olursan, günlük məfhumlar halında isə doğru bir təcrübəni də qazana bilərsən, ondan sonra bu və ya digər nöqtəyi-nəzərə daha əsaslı bir şəkildə əyiləcəksən, və ya ikisini də atacaqsan.

Əgər tərəzinin bir gözündə, oraya mənim tərəfimdən huşsuz bir halda qoyulmuş, mexaniki olaraq mənimsənmiş bir məfhum varsa, onda ilk iş olaraq mən onu qarşı məfhum ilə tarazlaşdırmaq, sonra isə NE-lardan və mənfi rəylərdən azadlıq halında ikisini də araşdırmaq istəyirəm.

Mənim üçün müəyyən heç bir şeyi bildirməyən kəlmələri daxil edən bəzi cümlələr, nurlu qavramalarla rezonans edirlər (yəni nurlu qavramaların şappıltısı baş verir), onun üçün taktik düşüncələrdən mən onları bir zaman üçün söz ehtiyatında saxlayıram.

Küləyin ani şiddəti belə, öz ağırlığı altında əyilmiş nəhəng bir ağacı sındıra bilər. Məfhum, illərlə sağlam fikirə və sevincli arzulara zidd ola bilər, lakin anın birində sanki özbaşına yıxılır. Sən, 30 il qohumlarla yaşayıb təmas saxlaya bilərsən, çünki bu “belə gərəkdir”, “belə qoyulub”, ancaq bunu gerçəkdən sevincli olaraq istədiyin olanlarla deyil. 30 il qonşularla salamlaşa bilərsən, iş və hava haqqında olan söhbətləri davam edə bilərsən, çünki “rədd etmək yaxşı deyil”. Və bir gün bu yalandan, əbədi negatif münasibət qorxusundan zəhərlənmə o qədər acıq olur ki, krizis o qədər qaçınılmaz hala gəlir ki, qarşı məfhumu sadəcə bir an üçün eşitmək kifayət olur və çıban, aydınlıq ilə partlayar: “Başqa cür də yaşamaq mümkündür axı!”. Qabarmış çığ qopur.

Digər məfhumlar üzərində onlar qopmadan qabaq ınadla çalışmaq lazım olacaq, amma bu çalışma – gələcək xəyalı nemətlər üçün deyildir, nəticəsi sən dərhal, elə indi, aydınlığın nisbətən çox artmasına çatar çatmaz, əldə edərsən. Mexaniki dəyişdirmənin hər seriyasından sonra, “lehinə” və ”əleyhinə” olan dəlillərin hər təhlilindən sonra bir aydınlıq qabarması meydana gəlir, bununla digər nurlu qavramalar rezonans yaradır və addım addım sən sevincli arzuların gerçəkləşdirməsinə irəliləyirsən – NE-lar və kütlükdən qurtuluşa, nurlu qavramaların tətbiq etməsinə və inkişafına.


02-01-07) Məfhumun varlığına dair nail olunmuş aydınlıq artıq bir dəqiqədən sonra yox olur və məfhum yenidən aşkar olmayan məfhumlar sahəsində itər – sən, öz kəşfin barəsində unutacaqsan. Bunda əmin olmaq asandır – özündə tapdığın bütün məfhumları lap indi sıralamağa çalış, və ən yaxşı halda, onların ancaq az bir hissəsi xatırlanacaq. Bu elə, bu anda xatırlamadığın bütün o məfhumların nəzarət xarıcındə, müşahidə xarıcındə olması və bəlkə lap indi əvvəlki gücləri ilə səni təsir etməsi mənasına gəlir.

Aydınlığı əldə edərkən sən, olmağa hələ alışıq olmadığın bir vəziyyətin içinə düşürsən, onun üçün tez (bəzən bir neçə saniyə içində) aydınlığın olmadığı alışıq vəziyyətə sürüşməyə başlayırsan. Çox dəfə eyni kəşfi sən dəfələrcə edirsən, aydınlıq sabitləşincəyə qədər, onun üçün mən, şəxsi məfhumların siyahısını tutmağa və onu, yeni məfhumlar kəşf edildikçə, tamamlamağa tövsiyə edirəm. Bu, məfhumların analizinin aparılmasını asanlaşdırdığı kimi, cari NF-dan cavabdeh məfhumun rezonanslı arayış prosesini də asanlaşdırır – siyahını alırsan və hər pozisiyanın üzərindən keçirsən.

Mexaniki düşüncəli fəaliyyət halında aydınlıq-NQ-nın meydana gəlməsi gerçəkləşmirsə və, əgər sən bir dəfə bir nəticəyə gəlmisənsə, daha sonrakı dəfələrdə sən onu sadəcə təkrarlamış olursan, yəni heç bir şeyi yaşamadan, halbuki aydınlıq-NQ hər zaman yeni kimi yaşanır, o, hətta sənin artıq bildiyin bir cümlə ilə təsvir edilirsə də.

Adi insanlar heç bir zaman aydınlığa nail olmurlar, onlar sadəcə bir məfhumu bir başqası ilə dəyişdirirlər – ilkin bir şeyə inanırlar, sonra başqa bir şeyə. Sadəcə məntiq qaydalarına görə nəticə çıxarmış deyil, aydınlığı əldə etməyə çalışmış bir insanı tapmaq, NE, onu başqa bir emosiya ilə çıxartmaq deyil, onu aradan qaldırma təcrübəsi olan birini tapmaq qədər çətindir.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə