CƏlal bəYDİLİ (MƏMMƏdov) İSTİqbal xalq əDƏBİyyatinindir




Yüklə 1.39 Mb.
səhifə5/15
tarix27.02.2016
ölçüsü1.39 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

ƏDƏBİYYAT:

1. Əbu Həyyan əl-Əndəlusi. Kitab əl-idrak li-lisan əl-ətrak (Türk dillərini dərketmə kitabı) / Ərəbc. tərc.: Z.Bünyadov. B., 1992.

2. Günay Ü., Güngör H. Türk din tarihi. İstanbul, 1998.

3. Köprülü M.F. Edebiyat araştırmaları, c.I. İstanbul, 1989.

4. Zahidoğlu V. Ulu dastanımızın etnoqrafik yaddaşı // “Folk­lor və etnoqrafiya” jurn. B., 2004, №3, s.32-43.

5. Алексеев Н.А. Традиционные религиозные верования тюркоязычных народов Сибири. Новосибирск, 1992.

6. Басилов В.Н. Шаманство у народов Средней Азии и Казахстана. М., 1992.

7. Гроф Ст. Духовный кризис. Статьи и исследования / пер. с англ., М., 1995.

8. Кляшторный С. Мифологические сюжеты в древнетюрк. памятниках // Тюркологический сборник–1977, М., 1981, с.117-137.

9. Новик Е. Обряд и фольклор в сибирском шаманизме. Опыт сопоставления структур. М., 1984.

10. Потапов Л.П. Алтайский шаманизм. Л., 1991.

11. Ревуненкова Е. Народы Малайзии и Западной Индо­незии (некоторые аспекты духовной культуры). М., 1980.

12. Ревуненкова Е. Миф–обряд–религия. Некоторые аспек­ты проблемы на материале народов Индонезии. М., 1992.

13. Ревуненкова Е., Решетов А. Сергей Михайлович Широ­ко­горов // ж. “Этногр. обозрение”, 2003, №3, с.100-119.

14. Харитонова В. Шаманы и шаманисты: некоторые тео­ретич. аспекты изучения шаманизма и иных трад. веров. и прак­тик // ж. “Этнографическое обозрение”, 2004, №2, с.99-119.

15. Ямаева Е. Духовная культура алтайцев (Миф. Эпос. Ри­туал). Автореф. дис. на соиск. учен. степ. докт. ист. наук. СПб., 2002.


2005

* * *


BİR BAXŞININ SÖYLƏDİKLƏRİ: “Dünyanın tən ortasında əzəl­dən yaranmış Göy Təpə ucalır. Göy Təpənin zirvəsində isə Bay Dirək boy atır. Həmən Bay Dirəyin dörd budağı göy qübbəsinin bütün qatlarını yarıb keçir. Göyün qatlarını saxlayan Bay Dirəyin budaq­larıdır. Bay Dirəyin kökü Yerin bütün qatlarını yarıb keçərək dərin sulara qədər işləyir...

...Bəyim, nahaqdan günaha batanlar göy göyərçinə dönüb Dər­yanın ortasındakı adaya uçurlar. Orada qüllənin başında otuz il qadın cildində yaşayıb övladı olmayan sonsuz qadınlara övlad bəxş edərlər.

...Axsaq qız qırx qızdan yeganə diri qalanıdır. O, yeraltı ölülər səltənətindən şamanların “ölü desəm, ölü deyil, diri desəm, diri deyil” və “yeraltı sular səltənətinin yiyəsi” dedikləri Qorqudun ölməz nəğ­mələrini insanlara yetirir...

Adam ölməmişdən qırx gün qabaq ruh göyərçin donunda bədəni tərk eləyir və uçub Bay Dirəyin yanına gedir. Bay Dirəyin tökülən və yenidən boy atan yarpaqlarında adamların adları yazılıbdı. Ruh da öz yarpağını tapıb onun üstünə qonar. Can isə ...mərhumun ölümündən yalnız qırx gün sonra evi tərk edir...

...Bay Dirəyin gövdəsi boyunca canlar yerə enib qadınların bət­ninə girər, yeni həyat doğurarlar. Beləcə də heyvanlarda, ya bitki­lər­də... Hər nəsnənin özünün çevrəsi var...

...Qoç sümüyü, ya da qoç buynuzu olan yerlərdə yaman ruhlar dolaşmaz; qoç yer üzündə insandan əvvəl yaranan, özü də ən təmiz heyvandır. Həyat gücünün, uğurun, xoşbəxtliyin daşıyıcısıdır o...

...Bu dördguşəli Yeri hər yandan Dərya suları yuyur. Həmin dörd cəhətin nişanı isə dörd qüllədir. Ancaq bəzən də deyirlər ki, qüllələrin yerinə dörd böyük ağac boy atır... Və Dünyanın sonu – Axır Zaman gəlib çatanda bütün dağlar uçulub dağılacaq, bütün dərələr, təpələr ha­marlanıb torpaq bərabəri olacaq. Yer üzünü alov bürüyəcək və üfüqdə süzən bu dörd qüllə qiyamətdən kim xilas olubsa, onların gözünə görünəcək...

...Yerin künc-bucaqlarındakı həmin dörd qüllə yeddi qatlı Göyün dayağıdır. Bu yeddi göy qatında qoltuqları altdan qurşaq bağlamış adam­lar yaşayırlar. Yerin altındakı yeddi qatda yaşayanlar isə beldən aşağı qurşaq bağlayarlar. Bütün kürreyi-ərz ulu Göy Öküzün buy­nuz­ları üstündə dayanır. Göy Öküz özü də Çada daşının üstündə durub.

...Danışardılar ki, babam ha yanda isə Sarı Arx deyilən bir yer var, həmişə o yerə gedər, oradakı Ata Övliya Ağaca dua eləyib səcdə qılarmış. Ata Övliya Ağacı yapma təpənin zirvəsində hələ iki yüz il bundan qabaq naymanlardan olan bir baxşı basdırıbmış. Deyirlər, indi o ağac quruyubdu.

...Dünya bir bütövdür... Onda nə sükunətdə olan var, nə əbə­diyyən qalan... Hərəkətsiz bir tək ölülər, bir də qara torpaqdı. Qalan hər nə var, hərəkət halındadır, başlanğıcından ta sonacan və yenidən başlanğıca... Hər nə varsa – təbiət, adamlar, qalan canlılar, nəsnələr, – hamısının hər yöndən Dünyaya bənzəri var...


(“Декоративное искусство СССР” j., 1980 №8)

MİF MƏDƏNİYYƏT KONTEKSTİNDƏ
“Bəlkə bir gün anlarıq ki, istər mifoloji, istərsə

də elmi təfəkkürü çalışdıran məntiq eynidir və

insan həmişə eyni ölçüdə “yaxşı” düşünübdür”.

Klod Levi-Stros
“Mif” məfhumuna Şərq dillərindən ərəbcədə “həqiqətə uy­ğun olmayan, əsilsiz və boş sözlər” mənasındakı “əsatir” kəl­mə­si uyğun gəlir. Bu kəlmə də Qurani-Kərimdə “ibtidai cəmiy­yət­lər” və ya “qədim xalqlar” mənası bildirən “əvvəlin” sözüylə bir­likdə “əsatirül-əvvəlin” şəklində dəfələrcə işlənibdir.

Əski mədəniyyətlərə gəlincə, mif gerçəkliyin rəmzi-obrazlı şəkildə yeganə doğru bilinən izahıydı. Dərin mənalarla yüklü olduğuna görədir ki, o, bütün qədim çağlar boyu mədəniyyətlərə yol göstərmişdir. Onda “mədəniyyətin zamandankənar əbədi dipdiri mahiyyəti” qorunur.

Dünyanın mifoloji dərki öz mahiyyətinə görə rasional deyil, emosional-hissi səciyyə daşıyır və özündə əski çağ insanının bü­tün varlıq aləmi ilə üzvi bağlı olduğu düşüncəsini yaşadır. Kul­turoloji baxımdan bəşər mədəniyyətinin nailiyyəti sayılan mif bu mənada həm antropoloji fenomen olub, sonrakı çağların fəlsəfi-antropoloji görüşlərinə də güclü təsir etmişdir.

P.Feyerabend deyirdi: “Yaddan çıxarmaq olmaz ki, neçə-neçə kəşflər, ixtiralar üçün biz miflərə borcluyuq”. Qadamer isə “Mif və zəka”da (1954) mifləri unikal mədəni dəyərlər kimi nəzərdən keçirərək xüsusi vurğulayırdı ki, elmi və mifoloji dün­ya mənzərəsi bir-birinə zidd olmayıb, mahiyyətcə biri digərini tamamlayır: “Miflərə din adamlarının yalanı və ya nənələrin he­kayətləri deyib rişxənd eləmək yox, onlarda müdriklik dolu keç­mişin səsini, sədasını duymaq gərəkdir”. Bir məşhur yapon alimi də belə demişdi ki, fizika ilə məşğul olmaq üçün yunan miflərini oxumaq lazımdır. Yunan miflərini, yəni ümumən mifləri...

Araşdırıcıların doğru qənaətinə görə, mifin mahiyyətini üslub, təhkiyə şəkli və ya sintaksis deyil, danışılan hadisə təşkil edir. Bunun nəticəsidir ki, hətta ən pis tərcümədə belə onun məna-məzmun dəyərinə xələl gəlmir. Texnologiyadan doğan qor­xuları durmadan artan çağdaş insanın düşüncə tərzindən bir çox göstəricilərinə görə fərqlənərək təbiət qanunlarına əməl et­məyin, təbiəti prinsip səviyyəsində yamsılamağın və ondan öy­rən­məyin öndə olduğu mifoloji çağ düşüncəsi etnik-mədəni ənənəni təşkil edən mürəkkəb bir yarımsistem kimidir.

Etnik-mədəni ənənə çərçivəsində insan davranışının bütün mühüm paradiqmalarını yaradan mif mədəniyyətin özü deyilsə belə, onun fundamental əsasıdır. Ən əski cəmiyyətlərdə hakim mədəniyyət forması mifdir; etnosu içəridən bağlayan simvollar da onda qərar tutubdur. Ona görə də mifsiz bir mədəniyyət ol­duğunu düşünmək onu hər hansı anlamdan məhrum etmək de­məkdir. Zaman-zaman hətta din düşüncəsinin belə mifdən tö­rəndiyinə dair fikirlər səslənmişdir.

Dünya, yaradılış və s. haqda ibtidai təsəvvürlərin ayrılmaz parçası olan mif düşüncədə dünyanı xaosdan kosmosa çevirib, onu bir bütün şəklində qavramaq imkanı verir. Çünki o, ger­çəkdə də dünya, yaradılış haqda bəlli metaforik təsəvvürlər sis­temidir və bu mənada mifin işi yaradılışladır. Mifoloji təsəv­vür­lərin zəngin simvolikası, ənənəvi rəmzlər dünyası əski sivili­zasiyaları indikilərdən fərqləndirən başlıca əlamət idi.

Mənəvi-ruhani olanın belə maddi qavrandığı mif bir janr hadisəsi də deyil, idrak prosesinin ta özüdür, lakin o, həm də məcazi təfəkkür tərzi olub əski düşüncəyə təpər vermişdir. İlkin çağ insanının yaradılış, gerçək aləm və təbiət hadisələrini necə qavraması məhz həmin prosesin dərkiylə mümkün olur. Bir başlıca qaynağı da ritual olan mif dünyada baş verənləri izah edir. İzah etmək birbaşa funksiyası olmasa da, gerçəkliyi intuitiv dərk, mistik qavrayış tərzi kimi ən mühüm cizgisi emosionallıq, obrazlılıq olan bu fenomen dünyanı dərk etməyin əski bir formasıdır. Dünya və yaradılışın təbiətinin mifik-rəmzi duyumu sonu gəlinmiş nəticələrdən bir çoxunun elmi olduğu gerçəyi sonrakı dövrlərin araşdırmaları ilə də öz təsdiqini tapmışdır. Mifik çağın intuitiv idrak sahibi olan insanı yaradılışın sirlərini elmin uğurları ilə lovğalanan bir rasionalistə nisbətən daha dərin duyur və bilirdi. Arxaik mif mətnlərindən bəlli olan mifoloji görüşlər çağdaş elmi-nəzəri konsepsiyalarla bu üzdən də bir sıra hallarda açıq-açığına səsləşməkdədir.

Mifin müqayisəli-tarixi şəkildə öyrənilməsi, ayrı-ayrı dünya xalqlarında ən müxtəlif görüntülərinə baxmayaraq, başlıca mif süjet və motivlərinin bir-birini təkrarladığı faktını, yəni mif ya­ra­dıcılığında xalqların bir-birilərindən xəbərsiz eyni yollarla ge­dib, eyni (bənzər və yaxın) simvollarla işlədiyi gerçəyini üzə çı­xardığı kimi “dünya dinləri”nin elmi şəkildə araşdırılması on­ların da miflərlə “dolu” olduğu gerçəyini ortaya qoymuşdur. Əs­kilərə getdikcə – “ilkin çağında yığcam, lapidar və azstrukturlu” olan (A.F.Losev) mif inancla, etiqadla iç-içə yoğrulubdur. Onun yaradılışda qorxu hadisəsi ilə bir bağlılığı yoxdur. Frezerin “mərasimləri izah edən ibtidai elm” dediyi mif tarixi hadisələrin əksi olmaqdan da çox uzaqdır. İbtidai mədəniyyətin vacib komponenti olan mif, bir vaxtlar ehtimal edildiyi kimi, hər halda sözlərin ilkin anlamlarını itirmələrindən yaranmayıbdır.

Personajları fövqəltəbii varlıqlar olan mif alleqoriya və ya bir məcaz da deyil. Hər zaman mütləq gerçəklik kimi özlüyündə bir “enerji olan və ona görə də içindən aramsız düşüncələri say­rışdıran” mif həm diaxronik (keçmiş haqda hekayətlər), həm də sinxronik (indiyə və gələcəyə münasibət) olmaqla, hər iki as­pekti özündə ehtiva edir. Beləcə, mifin yardımı sayəsində keç­mişlə indi və gələcək arasında bağlılıq qurulmuş olur ki, bu da nəsillərin öz aralarındakı mənəvi bağlılığını təmin edir.

Ən əski çağların ilkin miflərinə gəlincə isə, təbii olaraq ya­zıya alına bilmədiyindən onların arxaik şəklinin bərpası da müm­kün deyildir. Bir çoxlarının haqlı olaraq “metaforik məna”, yəni məcazilik gördükləri mifləri, etnoqrafların verdikləri bilgi­lərə əsasən, öz inkişafının ilkin çağını yaşayan cəmiyyətlərdə daha çox hərfi mənada qavrayırdılar. Bilginin başlanğıc bir şəkli kimi o, cəmiyyət həyatı və təbiət hadisələri haqqında sinkretik təsəvvürdür. Yəni mif danışılan bir tarixçə deyil, yaşanılan bir ger­çəklikdir. Mifdə bəşər mədəniyyətinin ən erkən şəkli kimi ilkin bilgilər, dini inanışlar öz əksini tapıbdır. Y.Meletinski bir dəfə yazmışdı: “Miflər haqda bizə doğru-dürüst bəlli olan bir tək odur ki, adamlar onlara inanırdılar”.

Mifdəki “idrak” anlayışı ənənəvi mənada başa düşülən bilgi qazanmaq de­yil, bir dünya duyumudur. Mif süjetlərində eləcə insanın özü-özünü dərkinin müx­təlif aspektləri də ifadəsini tapır. Miflərin yuxularla dərinlərdən gələn bir bağlılığı da var.

İbtidai və arxaik cəmiyyətlər üçün varlığı dərk an­lamında hər şey demək olan mif zamanın başlanğıcındakı mütləq tarix, insan davra­nışlarının örnəyi olaraq qəbul edilirdi. XVIII əsrin dilində isə artıq gerçəklik çərçivəsindən çıxan nə vardısa adına “mif” deyildi. Ümumən XVIII əsr maarifçiliyi dövründə mifin əvvəlki sakral məzmunundan büsbütün qoparılmağı prosesi son həd­də çat­dı. Sırf rasionalizmə köklənmiş maarifçilər mifi geri­liyin, cə­halətin və mövhumatın simvolu saymaqda, ona həqa­rət­lə yanaş­maq­daydılar. Həmin münasibətin ümumiləşmiş ifadəsi beləydi ki, zərif hisslərə malik mədəni insanı özündən uzaqlaş­dıran mif dün­yasının obrazları olsa olsa ibtidai şüur səviyyə­sin­dəki vəhşi adam­ların diqqətini cəlb edə bilər. Maarifçi dün­ya­duyumu daşıyıcıları mifdə xalq düşüncə tərzinin “barbar” təza­hürünün mənasız, cə­fəng və biçimsiz dedikləri bir digər forma­sını görürdülər.

Əsrin sonları və XIX əsrin əvvəlləri üçün mif yenidən dəyər qazanaraq dövrün romantiklərinin gözündə əski çağların insa­nının ali müdrikliyinin ifadəsinə çevrilmişdi. Onu əbədi-bədii fikrin ana bətni bilənlər vardı...

Beləliklə, Baxofenin mifdə “xalqın həyatındakı hadisələrin dini etiqadlar işığındakı təsviri”ni görməsindən ta psixoanalitik məktəb nümayəndələrinin mifin mahiyyətində şüurun dəyişik halını görmələrinə qədər, eləcə də ondan sonrakı vaxtlarda miflə bağlı ən müxtəlif görüşlər mövcuddur. Həmin çoxsaylı və müx­təlif görüşlərdən biri də budur ki, mif təhtəlşüurla gələn uydur­madır, təsəvvürdür və ya obrazdır, söz və rəvayətdir; o, dini ina­nışla bağlı bir hadisə deyil və s.

Eyni zamanda, son dərəcə müxtəlif görüşlərin olmağına və mif nəzəriyyəsinin zəngin tarixinə baxmayaraq, ümumun mifin nə olduğu haqda bu və ya digər düzəlişlə də olsa qəbul edə bi­ləcəyi ortaq fikir – mif anlayışı haqda tam aydın təsəvvür yox­dur. Əslində miflə bağlı nə qədər dərin bilgilər əldə olunmuş­dursa, bir o qədər də qarmaşıq məsələlər meydana çıxmışdır ki, onlar da bəlli zamanadək mübahisə doğurmayanların özünü belə şübhə altında qoymuşdur. Təsadüfi deyil ki, K.Levi-Stros yazır­dı: “Mif” anlayışı düşüncəmizin, keyfimiz istədiyi kimi istifadə etdiyimiz bir kateqoriyasıdır”.

Mifdə həqiqətən də hər addımbaşı formal məntiqin qanun­la­rı pozulur, çünki mifoloji düşüncənin öz daxili məntiqi var. Mif­şünaslığın ölçülərindən kənar və yanlış dərk olunması üzündən həm uydurma kimi baxılan, həm bir janr kimi yanaşılan, həm­çinin də psixoloji fenomen kimi qəbul edilən mif əslində isə öz-özünü yaradan və özünü təşkil (tənzim) edən sistem kimi canlı təbiətdəki genetik yaddaş mexanizmini yada salır.

Kosmoqoniya və kosmologiyanın bir-biriylə üst-üstə düşdü­yü miflər, mifoloji təsəvvürlər yaradılışın bütün məzmununu özündə ehtiva edərək bütöv halında “mifoloji dünya mənzərə­si”nin əsasında dayanır. Həmin mənzərə isə mifoloji mətnlər, qədim yazılı ədəbi-mədəni abidələr, sənət yadigarları əsasında bərpa oluna bilir. Bu mətnlər içərisində mifoloji rəvayətlər, sınamalar, yasaqlar, əfsanələr və s. özlüyündə miflə qarışıq olan janrlardır. Lakin mif süjetləri qətiyyən dağınıq deyil, bəlli bir mövzu ətrafında birləşən informasiya yüklü mətnlər silsiləsidir. Dünya xalqlarında olan mif mətnləri tipologiyasına görə eyni olub; kosmoqonik (kosmoloji) miflər, etnoqonik (genealoji) mif­lər və təqvim mifləri adı altında təsnif olunur. Araşdırmalar səciyyə etibarilə bu bölgünün inanc, tapınış və mərasimləri əks etdirən bütün mif mətnlərini əhatə etdiyini göstərir.

Bir janr hadisəsi olmayan mifin verbal mətn kimi özünün bir çox başlıca funksiyası var. Məsələn, odun əldə edilməsi və ya özündə ilkin xaosu təcəssüm etdirən əjdaha və ya divlərlə mi­foloji qəhrəmanın mübarizəsi və b. süjetlər “universal” səciy­yə­lidir, yəni hər hansı etnik-mədəni sistemin öz faktı, milli özü­nəməxsusluğun ifadəsi deyil və bu baxımdan milli mədəni sis­temin araşdırılmasında bir o qədər mühüm əhəmiyyət kəsb et­məyə bilir. Bununla yanaşı hər bir ənənin özündə onun bir sistem kimi bütövlüyünü, başqalarından fərqliliyini təmin edən mifik personajları və s. mövcuddur. Arxetip strukturların ifadəsi olan mifin başlıca mövzusu xaosun dəf olunması, kosmosun bər­pası, dünyanın nizama düşməsi, yaradılışın sahmana salınma­sıdır. Onda olan nə varsa keçmişdədir və mifin də funksiyası bütün bunları izah etməkdir. Bu mənada ilkin yaradılış çağından danışan mif etioloji məzmun daşıyır; o, dünyanın, zamanın ya­ranmasını, daşqını, kainatın sonunu, eləcə də insan soyunun ne­cə meydana gəlməsini, ölümü, bütövlükdə mədəni sayılan nə varsa hamısını izah edir.

Mistik baxımdan miflərə mütləq gerçəkliyin sözlərlə ifadə olunma şəkli kimi baxılır. Həqiqətən miflə dil arasında bir əlaqə var və bu bağlılıq özünü metaforik təfəkkürdə göstərir. Məhz metaforadır ki, miflə dil arasındakı bağlılığı təmin edir və bəlkə bü üzdən də metaforanın mənşəyi gah dilin yaranışı, gah da mifoloji təxəyyüllə əlaqələndirilibdir. Şellinq mifologiyanı dildə cilvələnən görürdü. Bir vaxtlar problem dilin mifdən əvvəl yarandığı şəklində qoyulur və belə anlaşılırdı ki, mif özü də dilin məhsuludur. Başlanğıcda gerçəkdən mif də, dil də ayrılmaz bir bağlılıqda olubdur.

Arxaik ənənələrdən ötrü mifin gerçək gücü var; onun ger­çəkliyinə inam mifoloji personajların həqiqətən var olduğu dü­şün­cəsində də özünü göstərir. K.Levi-Strosa görə, mif eyni də­rəcədə keçmişi, indini və gələcəyi izah edir. Yəni mif özünün bü­tün variantları ilə bir arada götürüldükdə mövcud sayılır. Trans­formasiyaları bir növ mifin materiyasının saxlanılması prin­siplərini qoruyur. Buna uyğun olaraq hər zaman istənilən mifdən bir başqa mif yarana bilir. Hər xalq özünün mifoloji dün­yaduyumunu dəyişik yollarla yaşatmaqdadır. Lakin bəzən elə olur ki, bu prosesin gedişi zamanı ilkin formulun bütövlüyü po­zulur, bununla belə onun fərqləndirici əlamətlərini bilmək olur.

Mif – bir mənada da ilahinin adi ölümlülərin üzünə yasaq “qeyb aləmi” ilə bağlı “sözləri”dir ki, şamanlar, kahinlər, peyğəmbərlər və ya digər araçılar vasitəsilə insanla­ra çatdırılır. Sonra isə nəsillərdən-nəsillərə sakral bilgilərin xüsusi qoruyu­cuları olan elə həmin şaman, yaxud kahinlər tərəfindən də ötü­rülür. Mif mətnlərində qorunan mifoloji informasiyaların – bil­gilərin ötürücüləri isə təsviri sənət nümunələri, memarlıq abi­dələri, pir, ocaq kimi təbii obyektlər, rəmzlər və s. ola bilir. On­dakı informasiyanın realizə dərəcəsi də çoxplanlıdır. Həmin bil­gilər mədəniyyətdə mövcud mətnlərin müxtəliflik dərəcəsindən asılıdır və ənənənin ən müxtəlif səviyyələrində ötürülə bilir. Ənə­nəvi cəmiyyətlərdə belə mətnlər dini-magik folklor örnək­ləri, epik nağıl mətnləri, paremioloji strukturlar və b. mətnlərdir.

Daha sonrakı çağların mədəniyyətlərində isə həmin bilgilər – dini məzmunlu olanlardan başlamış ta elmi məzmun daşı­yan­lara qədər – olduqca dəyişik tipli mətnlərdə qorunur. Folklor, elə­cə də digər ədəbi mətnlərdə mifoloji bilgi bəzən dolayısı ilə qoruna bilir, yəni həmin informasiya mətnin üz qatında olmur. Poetik dilin semantikası bu baxımdan mifoloji simvolika ilə ol­duqca yüklənmiş görünür. Beləliklə, ilk dövrlərdə fərdin və top­luluğun dünya, yaradılış haqqında bütöv bilgi ehtiyacını ödəyən miflərə folklorun qaynağı – sonrakı dövrlərin nağılçılıq ənənə­sində, söyləyicilik mədəniy­yətində yer alacaq motiv və süjet­lə­rin cəbbəxanası kimi baxmaq olar.

Araşdırmaları ilkin mifoloji düşüncə ilə bağlı təsəvvürləri xey­li dərinləşdirən M.Eliadeyə görə, mifin ənənəvi anlamda baş­lıca funksiyası insan davranışının qəliblərini – “model-obraz”la­rını formalaşdırmaqdır. Miflərdə mütləq gerçəkliyin sözlərlə uğurlu ifadəsini görənlər də vardır.

Mif ümumən insanların davranış qaydalarını, stereotipləri müəyyən edir, həmçinin ictimai dəyərlər sisteminin şərt­lən­dirici amili kimi şəxsiyyətə təbiətdən, cəmiyyətdən və elə onun öz fərdiyyətindən gə­lən böhranlı anları yüngül keçirə bilməsində kömək olur. Öz-özünü yaradan və ya özü-özünü quran şifahi ənənənin təbiətinin araşdırılması ilə o da sübuta yetirilir ki, mif­lərin dili rəmzləndirmə potensialı baxımından son dərəcə güc­lüdür. Başlanğıcda isə onun məzmununda alleqoriyadan, mücər­rəd anlayışlardan əsər-əlamət də yox idi.

Psixoanalitik mədəniyyətşünaslıq nümayəndələrinin araşdır­ma­ları göstərir ki, artıq inkişaf etmiş cəmiyyətlərdə mədəniy­yətin hakim forması olmaqdan qalan mif is­tənilən halda yenə də tamamən yox olmur, insan şüurunun şüuraltı strukturlarında ar­xetiplər şəklində yaşamaqda davam edir. Bu isə dünyanın mi­foloji dərkinin insan psi­xikası və bəşər mədəniyyətinin ayrılmaz parçası olduğundan gəlir. Miflər, bu mə­nada təkcə yazısız ənə­nələrin uzaq keçmişdən bu günlərə qalan adi bir mirası, quru yadi­garı deyil. O, mənəvi həyatın sadəcə bir parçası da olmayıb, bütövlükdə mədəniyyətin canı­na, qanına hopmuşdur.


ƏDƏBİYYAT:

1. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, 6 cilddə, I c., /“Mifologiya” bölməsi/. B., 2004.

2. Гадамер Г. Актуальность прекрасного. М., 1991.

3. Леви-Строс К. Как умирают мифы // Зарубежные иссле­дования по семиотике фольклора. – M., 1985.

4. Лотман Ю., Успенский Б. Миф—имя—культура // Лот­ман Ю.М. Избранные статьи в трех томах. - Т.I . Статьи по се­мио­тике и топологии культуры . – Таллин, 1992.

5. Мелетинский Е. Поэтика мифа. М., 1976.

6. Фрейденберг О. Миф и литература древности. М., 1978.
2005
MİFOLOJİ ULU ANA KOMPLEKSİNİN TƏDQİQİ TƏCRÜBƏSİNDƏN
Etnik-mədəni birlikləri içəridən bağlayan mifoloji struk­tur­lar mövcuddur. Əsasında mifologiyanın dayandığı ritual-məra­sim qaynaqlı arxaik folklorun janr sistemini də şərtləndirən hə­min strukturlardır ki, sonrakı dövrlərin əski miflərdən azad mə­dəniyyətlərində bədii ədəbiyyat nümunələrinə qədər mifik adlar, motiv və süjetlər olaraq səpələnib, ayrı-ayrı görünüşlərdə alt struk­turlar kimi yaşamaqda davam edir [3, s.237].

İlkin imkanları özündə cəmləşdirən mifoloji struktur bütün dəyişilmələrinə baxmayaraq, qorunan invariant strukturdur. Ge­ne­zisinə görə mifoloji komplekslə bağlanan obrazların transfor­masiyaları həmin imkanlardan keçir. Bu mənada mifoloji kom­pleksin evolyusiyası ondakı ilkin imkanların bu və ya başqa şə­kildə gerçəkləşməsidir ki, onun da evolyusiyası yaradılışın özü kimi mahiyyətdə bir yaradıcılıq prosesidir.

Öz-özünü təşkil və tənzimetmə yaradıcılıq içərisində olan təbii proseslərin atributudur. Mifoloji strukturlar da onlara yaxın şəkildə daimi yaradıcılıq içərisindədir. Onun dayanıqlığını təmin edən isə dəyişməzliyi deyil, məhz yeni-yeni şəkillər yaradan, lakin ilkin əsası qoruyan quruluşudur. Simvollar ye­rinə də keçə bilən bu strukturlar canlı orqanizm kimi sistem olaraq məhz ulu dil çağında doğulan və tam işləkliyi də həmin çağla sərhədlənən mifologiyanın özülündə dayanır. Hər bir elementinin varlığı di­gər­lərinin də varlığını tələb edən bu struk­turların mümkün şəkil­lərinin intəhasız görünməsinə baxmayaraq, həmin variasiyaların dəyişə bilmələrinin də bəlli bir həddi var [6, s.45]. Necə ki, Lordun formula ideyasında olduğu kimi, ozanlar minlərlə mis­ranın, qatar-qatar şerin özündən çox onların formulasını yadda saxlayır, dastan oxuyandasa həmən formulaları yalnız konkret dil materialları ilə doldururlar, elə də mifoloji strukturlar mədəni ənənə boyu qəlib olaraq qalır.

Mif özü mifik düşüncənin əsasında dayanan ilkin element­lər, insan şüuru üçün xarakterik sxemlər əsasında törəyir. Əl­bət­tə, sonrakı dövrlərdə həmin strukturların üzərinə yeni mənim­sənilmiş strukturlar da laylanır. Bu strukturların rekonstruksiyası əski miflər haqda müəyyən təsəvvürlər əldə olunmasına yardım edir, çünki onlar ilkin örnək, əzəli formuldur, başqa sözlə, tarixi dəyişmələrdən qıraqda qalan sxemlərdir.

Mifoloji reminissensiyaları araşdırmağın isə elmi olaraq əsas­landırılmış öz yolu vardır. Ənənə daşıyıcıları bəzən onların mifik anlamının fərqində də olmur, amma həmin reminissen­siyalar mifoloji semantika ilə yüklüdür. V.Nalimovun ümumi qənaətinə görə, kollektiv şüur halının dəyişməsi mədəniyyətin simasını dəyişdirir [9, s.23]. Bununla yanaşı, qarışıq kütlə şüu­runun özü olan kollektiv təsəvvürlər mədəni-tarixi şəraitin təsiri ilə nisbi dəyişikliyə uğraya bilər, lakin mədəni ənənənin kom­ponenti olaraq mifoloji strukturlar müəyyən nisbətdə belə olsa, öz varlığını qoruyub saxlamağı bacarır.

Əski türklərin ilkin dünyaduyumunu təşkil edən mifoloji mətnlər yazılı şəkildə bu zamanadək gəlib çatmasa da, arxaik miflərin strukturu rekonstruksiya yolu ilə bərpa edilib üzə çıxa­rıla bilir. Çünki arxaik mifoloji strukturlar sonrakı zamanlarda nə qədər dəyişikliyə məruz qalsa belə, mətnlər korpusunda adlar, detallar və s. şəklində özlərində bəlli informasiya daşıyaraq ya­şamaqda davam edir.

Sinergetikadakı anlayışa görə quruluş, struktur özü özlü­yün­də bir prosesdir; yəni struktur prosesin özünü müəyyən edir. Etnik-mədəni ənənənin gücü, dayanıqlığı və dağılmazlığı da tə­kamülün öz daxilindən gələn, yəni prosesin özünü müəyyən edən struktur kimi bu qanunauyğunluqdadır. Mifoloji strukturlar sayəsində sistem olaraq etnik-mədəni ənənə özü özünü beləcə təşkil və tənzim edir.

Sistemlərin özlərini necə aparmalarının araşdırılması göstə­rir ki, dünyanı bir bütövə çevirən düzümlə düzümsüzlüyün bir­gəliyi varlığın fundamental səciyyəsidir, ona görə də bütün pro­ses boyu nizamsızlıqla yanaşı, eyni zamanda nizam yaradılmaq­dadır. Kosmosun özü-özünü bu təşkili prosesində dünya-aləm bir an ara vermədən təzələnir.

Parçalarda bütünün mahiyyətini anlamaq çətindir. Parçalar­dan sanki bütövlük yaradan nizamıyla dünya tam bir vəhdət ha­lındadır. Bu zaman kosmosa (nizama) aparan təkamül yollarının seçilməsində uzlaşdırıcı rolu xaos oynayır. Bütövlük, tamlıq var olan mövcudatın öz mahiyyətidir. Bütövdə görünə bilən həqi­qətin mahiyyəti parçalarda görünmür, çünki mahiyyətcə həqiqət özü də bir bütündür ki, var olanların hamısı kökdə bağlandıqları o bir olandan gəlir. Təkamülün son məqsədi elə nəsnələrin ilkin təbiətinə xas həmin bütünlüyə can atıb ona yetməkdir.

Çağdaş elmi bilgilərə əsasən, təbiətdəki sahmanın özü, dün­ya nizamı bəlli ölçüdə təsadüflərdən doğur və elə təsadüflərin özü də hər an bununçün gərəkli şərtləri meydana gətirir. Bəzi təsadüfi uyğunluq və ya uzlaşmalar yeni formalar meydana gə­tirə bilir. Lakin onlar da invariant strukturdan gəlib ilkin kom­pleksin imkanında ola biləcək mümkünlərdir.

Kompleks təkamül keçirdikcə arxaik strukturunu bütünlüklə qoruya bilmir, invariantdakı imkanlarını transformasiyaya uğra­dığı obrazlarda bir-bir, iki-iki... gerçəkləşdirir. İlkin kompleks dağılıb parçalansa belə, sonradan ayrılacaq tərkib hissələrinin əlamətləri onda toplanmış olduğu kimi bu tərkib hissələri təka­mü­lün bəlli qanunları üzrə həmin kompleksin də əlamətlərini özün­də yaşadır. Yəni folklor-mifoloji ənənə bioloji təkamülə bən­zər biçimdə ilkin informasiyanın tam olmayaraq ötürülmə­si­dir. Beləcə, özlüyündə bir proses olan və gec-tez, nə zaman olsa gerçəkləşəcək strukturların sonu görünmürmüş kimi intəhasız təsiri bağışlayan, əslində isə mövcudluğunun şərti olan variasi­yaları labi­rinti yaranır ki, həmin labirintdə də ilkin imkanlar özü-özünü təşkil eləyən sistemdə üzə çıxır, təbiət qanunlarının əsla ziddinə olma­yaraq, hörümçək toru kimi münasibətlər şəbə­kəsi yaradır. Çünki bir bütövdən ayrılan parçalar olduğundan transformasiyalar qarşılıqlı bağlılıqdadır. Transformların toplusu isə son nəticədə invariant strukturu üzə çıxarmaq imkanı verir [6, s.73-74].

Üst-üstə transformlar vahid ənənə çərçivəsində invariantdan bəlkə daha zəngin görünə bilir, lakin ayrılıqda həmin trans­formlardan heç biri onunla bir bərabərdə ola bilmir. Ən müxtəlif transformasiyalarında da əsas mifdə onun özülünü müəyyən edən başlıca elementlərdən heç olmazsa biri (və ya bir neçəsi) qorunub qalır ki, məhz həmin elementlərə görə invariant struk­turu bərpa etmək mümkün olur [6, s.74]. Bu mənada təkamül sadəcə yeni nəyinsə meydana gəlməyi deyildir. İlkin imkanlar özündəki bütün əlamətləri realizə edə-edə invariant strukturla bağlılığı qoruyur, çünki həmin bağlılıq pozulmazdır. Bu zaman baş verənlərdə təsadüfi heç nə yer almır, təsadüf kimi görünən­lərin öz içərisində qanunauyğun bağlılıq var. Burada təsadüfi de­yilən də sona qədər və ya ümumən dərk olunmamış qanunauy­ğunluqdur.

İlkin kompleksdəki imkanlar daha çox təkamül prosesinin bəlli qanunlar üzrə hərəkəti üçün bir yoldur. Daha doğrusu, proqramlaşdırılan müəyyən mənada prosesin son nəticəsi yox, istiqamətidir. Bu prosesi anlamağın ən düzgün yolu isə onu bütün təşəkkülü halında görməkdən ibarətdir.

İlkin canlı varlıqların genomunda onların bütün təkamülü və inkişafı xırdalıqlarına qədər yazılmış kimidir. Bu baxımdan mi­foloji kompleksin transformasiyaları özlüyündə tam bir proses təsiri bağışlayır. Təkamülü bütünlüklə təbiətə xas keyfiyyətlə spontan cərəyan edən bu kompleksin transformasiya olunub va­riasiyaya uğramasında da təkamülün öz içərisindən gələn bir qanunauyğunluq var. Yəni variativliyin özü belə ənənənin nəza­rətində baş verir [14, с.142]. Etnik-mədəni sistemin gücü və da­yanıq­lığı da həmin qanunauyğunluqdadır.

Türk mifologiyasında bir çox arxaik strukturlu obrazlar var ki, öz mifoloji simvolikasına görə bunlardan ən zəngini Ulu Ana, Ulu Ağ Ana, İlahə Ana (bəzən də Yer Ana) adı verilən kom­pleksdir. Bolluq-bərəkət hamisi, torpaq yiyəsi olub təbiət başlanğıcının özünü təmsil edən Ulu Ananın etnoqrafi­ya­da qoru­nub qalan ən arxaik nümunəsi Qarı nənə (küp qarısı, küpəgirən qarı) obrazı sayılır [11, s.179]. Dünyanın sonu (və ya esxato­logiya) anlayışı da kosmoqonik təsəvvürlərlə əlaqələndiyi üçün Ana Yer haqda təsəvvürlərlə bağlanır.

Bir neçə dəfə transformasiyaya uğrayan mifoloji Ulu Ana kompleksi diferensiasiyaya getdikcə müstəqil funksiya daşıyan obrazlar meydana çıxmış, hər biri də ay­rı­lıqda fəaliyyət statusu almışdır. Həmin əsatiri varlıqlar və hami ruh obrazları ilkin struk­turda bağlı olduqları Ulu Ana obrazının atributlarından biri­ni və ya bir neçəsini daşımaqdadır. İnvariant strukturda isə bir kökə – kompleksə bağlandıqlarından həmin kompleksdən qopub ayrılan elementlər müxtəlif funksiya yerinə yetirə bildikləri kimi o strukturun müxtəlif görünən elementləri də zaman-zaman biri digərinin yerinə keçib onunla struktur-semantik baxımdan və mifoloji simvolika etibarilə yaxın, bəzən da eyni funksiya icra edə bilir. Bu mənada Ulu Ana (Ulu Ağ Ana) bir “əzəli formul” kimi ondan qopub ayrılan obrazların bənzərliyi əsasında daya­naraq funksional baxımdan o varlıqları bir-birinə yaxınlaşdırır, bəzən də eyni funksiya daşıyıcısına çevirir.

Ulu Ana bir çox mifoloji sistemlərdə məna potensialı geniş olan, lakin bütün dəyişilmələrinə baxmayaraq, qorunan invariant strukturdur. İnvariant model kimi mifologiyalarda daha çox yer­lə, xtonik təbiətli varlıq kimi qadın başlanğıcı ilə eyniləşdirilən Ulu Ananın funksiyaları başlanğıcdan bəri bir sıra mifoloji var­lıqlar arasında paylanmışdır. Bu funksiyalarsa biri-biriylə bağlı­lıqdadır və kompleksin semantik törəmələri olan obrazlar ara­sında az qala bütünlüklə qorunub qalmışdır. Həmin obrazlardan heç biri özündə Ulu Ananın başlıca mifoloji simvolikalarını ayrılıqda bütünlüklə təmsil edə bilmir. Lakin semantik törəmə olan o obrazların hər birinin struktur-funksional özəllikləri digərlərinin də özəlliklərinə bağlıdır və bunlar toplu halında Ulu Ana kompleksinin strukturunu müəyyən edir.

Türk mifoloji dünya modelində Ulu Ananın yeri yaradıcı, bolluq-bərəkət hamisi olmaq kimi funksiyalarla səciyyələnir ki, bunun da bir neçə aspekti var. Əbədi yaşayış, həyatın dövrəviliyi ideyasını əks etdirən mifoloji təsəvvürlər sistemində Ulu ilahə Anaya həyatverici gücün, ölümsüzlüyün ən ali ifadəsi olaraq baxılmışdır. Yaşlanmaq nədir bilməyən Ulu Ana obrazında am­bivalent təbiətli ritual-mifoloji varlıq kimi həm nizamlayıcı kos­mik başlanğıc, həm də dağıdıcı xaos başlanğıcı bir aradadır.

Dünyada hərəkətsiz və dəyişməz qalan heç nə olmadığı kimi ziddiyyətlər özləri də biri-birinə keçə bilir. Bu mənada İlahə Anadan qopan mifoloji varlıqların bir-birinə əks yönlü transfor­masiyaları təbiidir. Eyni varlıqdır ki, bir yandan övlad bəxş edir, ya uşaqların himayəçisi kimi çıxış edə bilir, o bir yandan isə onları oğurlayıb yeyə bilir [10, s.118]. Yəni keçirdiyi “demon­laşma” prosesinin son mərhələsində obraz folklorda və xalq inanclarında cadugər qarıya, adamcıl qurda çevrilir və s.; bir çox zahiri cizgiləri də onun prototipik “ana”lıq funksiyasına işarə edərək bu tipli personajların daimi əlaməti olaraq qalır. Həmin ilahə-anadır ki, sonsuzlara həm oğul-uşaq verir, həm də bunun qarşısında əngəl olur; hər şeyə qadir Humay həm yeni övlad dünyaya gəlməsinin səbəbidir, həm də ölüm gətirir və ya Al ruhu bir zamanlar boylu qadınları himayə edirkən, onunla tama­mən eyni funksional strukturlu olan Hal nənəsi haqda deyilir ki, o, əvvəl öz uşağını yeyibdir. Bu baxımdan eyni bir Ulu Ana kompleksindən qopan Al ruhu, Umay və b. kimi personajların həm həyatverici başlanğıc olması, həm ölüm gətirə bilməsi məna potensialı geniş invariant modeldə hər iki başlanğıcın bir arada olması ilə bağlıdır. Bu isə Ulu Ana kompleksinin transfor­masiyası olan obrazların xtonizmini də şərtləndirmişdir.

Diriliyin ilkin stixiyasını simvolizə edən Ulu Ana əski dü­şüncədə bütün yer-suların sahibi kimi ilkin substansiya olan su stixi­yası ilə əlaqəlidir1, yer üzündə hər nə varsa, hamısına, bir sözlə, bütün təbiətə, varlığa həyat-can, nəfəs verən də odur. Türk mifologiyasının bu olduqca əski personajı, məsələn, Altay epo­sunda su və dağ əyələrinin böyüyüdür. Güman edilir ki, həmin dağ və su əyələri təbiətin yaradıcı gücünü əks etdirərək, hər şeyi bilən Yer Ana obrazının konkret təzahür şəkilləridir [13, s.40].

Dünyanın yaradılması aktında iştirak edən mifoloji Ulu Ananın bir başlıca zahiri atributu onun iri, sallaq döşlü olması­dır. Ən əski çağlardan qalma qaya təsvirlərində Ulu Ana bolluq, məhsuldarlıq, artım düşüncəsinin ifadəçisi olaraq iri, sallaq döş­lü qadın kimi rəsm edilir ki, bu da mifoloji düşüncə ilə ya­şayan qədim insanın nəzərində Ulu Ananın metaforik bir obraz deyil, canlı varlıq olaraq düşünüldüyünü göstərir. Arxeoloji qazıntılar zamanı üzə çıxarılan qadın heykəllərinin iri döşlülüyü onların məhz artım və bolluq-bərəkət düşüncəsiylə bağlandığını göstə­rir. Kişi şamanların mərasim icra edən zaman nə üçün qadın ge­yimi geymələri də onların yaradılışın gücünü öz varlığında daşı­yaraq artımın, bolluğun və həyatın dövrəviliyi ideyasının daşı­yıcısı sayılan Ulu Ana obrazının təcəssümü olmalarından gəlir. Yakutlarda tanrıçılıq mərasiminin aparıcısı (alqış bilən) ağsaqqal başına qadın papağı qoyardı. Ümumiyyətlə, bir çox şamanların qadın geyimləri geymələri, ruhlarla bağlılıq yaratmaq imkanı verən öz şaman təbiətlərinin sanki qadın yönünün daha güclü olduğunu göstərməkçün paltarlarında qadın döşü təsvir etmələri də etnoqrafik ədəbiyyatdan bəllidir. Tuva xalq inanışlarına görə, şamanların ulu əcdadı bir qadın şamandır ki, bu da Ulu Ana obrazının şaman mifologiyasındakı yadigarıdır.

Yeri gəlmişkən, şamanı ruhların mənəvi oğlu olaraq şaman edən, ona qamlıq gücü verən Ulu Ananın atributlarını şaman folk­lorunda albıs obrazı daşıyır. “Yallı” rəqs adının türk xalq ina­nışlarında iri, sallaq döşlərini çiyinləri ardına atmış qadın ki­mi təsəvvür olunan mifoloji Al//Hal, Al qarısının (Albastı) adıyla əlaqələndirilməsi bu baxımdan maraq doğurur. Qobustan qaya rəsmləri arasında təsadüf edilən gec dövr “Yallı” səhnə­sinin təsvirindən yuxarıda bütün bədəni döydürmə şəkillərlə ör­tülü iri döşlü qadın təsvirləri də artım, ölümsüzlük və məhsul­darlıq rəmzi olan ilahi qüvvəyə – ana əcdadına, başqa sözlə, Ulu Anaya tapınışın izi kimi qəbul edilir [1, s.91].

Mifoloji Ulu Ananın başlıca əlamətlərindən biri də seksual gücünün aqressivlik deyiləcək qədər artıqlığı ilə seçilməsidir. Seksual-erotik aktivlik atributiv bir motiv kimi demonik ob­raz­lar, Ulu Ana kompleksindən qopma xtonik qadın obrazları (və ya hami ruhlar) üçün də xarakterikdir. Məsələn, yakutlarda şa­manın baş hami-ruhu şəhvətpərəstdir və şəhvani duyğular ha­misi sayılır ki, bu cəhət yenə də varlığın artım gücünün simvolu olan mifoloji Ulu Ana kompleksindən gəlir [2]. Ulu Ananın belə bir özəlliyi isə tipoloji səciyyəli olub, dünya xalqlarının mifoloji sistemlərində geniş ölçüdə bilinməkdədir.

Ulu Ananın bir başqa özəlliyi görücü, bilici olmağıdır ki, bu funksiyası da baxşıların yuxularına gələn ağ saçlı görücü qarı obrazında qorunmuşdur. Təsadüfi deyil ki, doğum zamanı qa­dın­lara hamilik eləyən varlıqlardan biri də çal saçlı qarıdır. Olon­xolara görə, qəhrəmanlara ən ağıllı, ən müdrik məsləhətləri də məhz Yer ruhu verir, keçmişini bildiyi qəhrəmanların baş­la­rına nə gələcəyindən belə onları xəbərdar edir, bəlalardan qur­tulmağın yollarını göstərir. Çünki o, hər şeyi bilir, görür; hər nə varsa ona əyandır [4, s.11].

Ulu Ananın başlıca mifoloji funksiyası mərasim hamisi ol­ma­sıdır. Həmin funksiya sonralar əsasən də ilkin şaman obra­zına variasiya olunubdur ki, sehirli nağıllarda bu, qəhrəmanın Qarı nənənin tərbiyəsindən keçməyi, onun himayəsilə yeni statusa daxil ola bilməyi şəklinə düşübdür. İnisiasiyadan keçmə – ölüb yeniləşmiş halda doğulma da arxaik strukturlu və məna yaddaşı zəngin mifoloji Ulu Ananın səltənətində özü də məhz onun hamiliyi ilə olur [2].

Ulu Ana kompleksinin bir transformu olub adına Yaradılış əfsanəsində rast gəlinən ulu varlıq (mələk və ya qoruyucu ruh) – yer-göy yaradılmazdan öncə xəyalı süzülərək göyləri dolaşdığı söylənən Ağ Ana həyati başlanğıcı olan nə varsa hamısına ruh verərək yaşayışın dövrəviliyi ideyasını daşıyan obraz kimi dü­şünülmüşdür. O, təbiətin başlıca yaradıcı gücünü özündə top­layaraq müəyyən mənada şüuraltı əzəli sirri də rəmzləndirən bir obrazdır. İşıqdan bir qadın xəyalı olan (varlığı işıqdan yoğrulan) Ağ Ana, Altay türklərinin inancına görə, ilahi Ülgenə yaratmaq qüdrəti və ilhamı vermişdi. Dünya Ağacının içərisindən çıxan və “tuluq kimi” iri döşündən süd verərək Ağ oğlanı yenilməz ba­hadır edən qadın obrazı da ilkin mifoloji kompleks olan Ulu Ana obrazından gəlir və özündə kainatın ölüb-dirilmələr silsiləsindən ibarət artım, dövrəvilik ideyasını təcəssüm etdirir.

Saqayların xeyirxah ruh Umay Anaya verdikləri “Uluq ax ine” [5, s.93], yəni Ulu Ağ Ana adı da yaradılış mifinə görə Tan­rıya yaratmaq ilhamı verən Ağ Ana obrazına genezisdəki ya­xın­lığı baxımından diqqəti çəkir. Ad özlüyündə Umay obrazının Ulu Ana kompleksinə bağlılığı və bu mifoloji kompleksin trans­formasiyaya uğramış bir şəkli olduğunun da göstəricisidir. Yəni “Ulu Ağ Ana” xeyirxah Umay ilahəsinə verilən bir ad kimi qopub gəldiyi mifoloji kompleksin adınadək çox əski inanışın izlərini yaşatmaqdadır.

Qazax “Goroğlu”sunda da qəhrəman Goroğlunun anası Ağ-Ana adını daşıyır. Goroğlunun göy oğlu (və ya mədəni qəh­rəman) olduğu düşünülərsə, buradakı Ağ Ana obrazının ən əski Ulu (Yer) Ana və ya onun dəyişik şəkli kimi Ulu Ağ Ananın adının bir modifikasiyası olduğu qənaətinə gəlinə bilər. Adın­dakı “Ağ” komponenti isə bu varlığın müqəddəs bilindiyinə işa­rə edir, mifoloji obrazın mübarək üzlü və müqəddəs olanla bağ­lılığını rəmzləndirir. Altay şaman mətnlərində və b. bu söz “mü­barək üzlü, müqəddəs” mənasında da tərcümə olunur. Teleut­larda həmin müqəddəs ana obrazı Ağ Anadır (“Ak Ene”) ki, həm də “ene-yayaçı” (yaradan ana) adını daşımışdır.

Kosmologiyadakı fərziyyələrdən biri budur ki, yer sanki nəfəs alırmış kimi gah genişləyir, gah sıxılır; elə bil ürəyi var – döyünür. Həqiqətdə yer özlüyündə canlıdır və elə bir sistemdir ki, onun bütün parçaları biri-biriylə bağlıdır. Yer yaradılışın, var­lığın tükənməz mənbəyi və onun bütün formalarının özülü kimi bir bütövdür. Ən başlıcası, əski mifoloji ənənələrdə yer, kosmologiyadakı şəkliylə, canlı olaraq düşünülübdür. Yerin can­lı olduğuna dair bu təsəvvür türk xalqlarında geniş biçimdə qo­runmuşdur. Qaqauzların təbiət aləminə baxışlarından bəhs edər­kən V.Moşkov onlarda yerin canlı varlıq kimi təsəvvür olun­du­ğunu da vurğulayırdı [8, s.259-260].

Yer Ana kultu özünün bütün variasiyalarında qadın-ana başlanğıcını, həyati güc-qüdrət rəmzini qoruyub saxlayır. Yakut qəhrəmanlıq dastanlarında – olonxolarda dəyişik adlar daşıyan və gələcək qəhrə­manları döşünün südüylə bəsləyib yedirən də odur. Özü də sağ döşündən iki, sol döşündən bir kərə – cəmi üçcə dəfə əmməyə imkan verir ki, bunun sayəsində qəhrə­manın qollarına güc-qüvvət gəlir [4, s.7]. Yer ilahəsini təmsil eləyən hər hansı təsvirin olmadığının söyləndiyinə baxmayaraq, mətn­lərdən də göründüyü kimi, o həmçinin qocaman ağcaqayın göv­dəsində yaşayan ağbirçək qarı görkəmində təsəvvür edilmişdir.

Bütövlükdə yakut (saxa) olonxolarındakı Yer ruhu obrazı gizli təbiət qüvvələrinə əski inamın ifadəsidir. “Altay Buuçay” dastanının qəhrəmanı Altay Buuçay Ulu (Yer) Ananın övladıdır [12]. Yakut dastanlarına görə gələcəyin yenilməz igidlərinin bir çoxu uşaq vaxtı o dərəcədə çəlimsiz, zəif və eybəcər olurlar ki, hətta ata-anaları onlardan imtina edirlər. Lakin yeri qazıyıb hə­mən uşaqları orada – torpağın içində basdırandan sonra Yer Anadan canlarına şirə çəkən bu uşaqlar görünməmiş güc-qüvvət toplayıb yaraşıqlı, gözəl və əfsanəvi bahadırlar olurlar. Beləcə, Yer Ana həm də bir hami ruhdur.

Anadoluda dəli olanların quyuya salınmağının da mifoloji görüşlərdən gələn öz yozumu var. Quyuya salınmaq yerdə bas­dırılmağın eyniydi. Yerə basdırılan xəstə, inama görə, bu dəfə artıq Ulu Ananın övladı kimi torpağın bətnindən onun sapsağ­lam övladı kimi yenidən doğulacaqdı. Ulu (Yer) Ana ilə bağlı əski təsəvvürlərin digər qalıntısı da bəzi yerlərdə yeni doğulmuş zəif və halsız uşağın aparılıb köhnə qəbrə qoyulması, orada bir gecə saxlandıqdan sonra uşağın hala gələcəyinə olan inamdır.

Mifoloji Ulu Ana obrazının transformları kimi Umay, Ötü­ken, Hal anası, Qarı, Xuu İney və b. obrazlarla bağlı müqayisə xarakterli ilkin müşahidələr onların struktur-semantik xüsusiy­yətlər baxımından aralarında çox sayda paralellər aparılmasını mümkün edir.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə