Azərbaycan ərazisində ibtidai icma quruluşu




Yüklə 159.24 Kb.
tarix23.02.2016
ölçüsü159.24 Kb.
Azərbaycan ərazisində ibtidai icma quruluşu.
Azərbaycan ərazisi dünyanın ən qədim mədəni ocaqlarından biridir. Əlverişli təbii-coğrafi şəraitə, zəngin flora və fauna aləminə, mülayim iqlimə malik olan Azərbaycan yer kürəsində ibtidai insanın formalaşdığı rayonlar sırasına daxildir.Aparılmış tədqiqatlarla müəyyən olunmuşdurk ki, hələ on iki milyon il əvvəl Azərbaycan ərazisində insanabənzər meymunlar yaşamışdır. 1939-cu ildə Qərbi Azərbaycanla Şərqi Gürcüstanın sərhədində Ceyrançöl və Eldar düzənliyinin mərkəzi hissəsində, Udabno adlı yerdə insanabənzər meymunun qalıqlarının. Həmin dövr geoloji bölgüdə üçüncü dövrlə uyğun gəlir. Beləliklə üçüncü geoloji dövrdə Zaqafqaziya, o cümlədən Azərbaycan ərazisində insanın təşəkkülü üçün əlverişli şərait olmuşdur. İnsanın təşəkkülü və formalaşması dördüncü geoloji dövrlə bağlıdır ki, bu dövrün də dörd milyon ildən artıq olması müəyyənləşdirilmişdir.

Bəşər cəmiyyətinin ilkin inkişaf mərhələsi ibtidai icma quruluşu adlanır. İbtidai cəmiyyət başqa dövrlərə nisbətən uzun müddət davam etmişdir. İbtidai icma quruluşu ilk insanların yaranması ilə başlamış və uzun inkişaf yolu keçmişdir. İbtidai-icma quruluşunun inkişafı və dağılması hər bir ölkənin təbii-coğrafi şəraiti, təbii ehtiyatları və başqa amillərlə bağlı olmuşdur.

İbtidai-icma quruluşu şərti olaraq üç dövrə ayrılır: daş dövrü, tunc dövrü, dəmir dövrü.

Əlverişli təbii-coğrafi mühit olan yerlərdə (şirin su qaynaqlarının, bitki və heyvanlar aləmi zəngin olan, təbii mağaraların və sığıncaqların olduğu yerlər) qədim insanlar məskən salaraq həyat sürmüşlər. Azərbaycan belə ərazilərdən biri olmuşdur.

Dünyada ən qədim insan tiplərinin qalıqları Şərqi Afrikada (Keniya, Tanzaniya) tapılmışdur. Alimlər bu qalıqlara əsasən belə müəyyən etmişlər ki, ən qədim insanlar 2-3 milyon il bundan əvvəl yaşamışlar. Azərbaycanda isə ilk insanlar 1,5 milyon il bundan əvvəl yaşamışlar. Arxeoloqlar Azərbaycan ərazisində - Qarabağ (Azıx, Tağlar, Zar, Naxçıvan (Qazma), Qazax (Daşsalahlı, Damcılı), Lerikdə (Buzeyir) qədim insanların yaşadığı məskənləri öyrənmişlər.

Daş dövrü bir neçə mərhələdən ibarət olmuşdur. Qədim daş dövrü – paleolit, orta daş dövrü – mezolit, yeni daş dövrü – neolit, mis daş dövrü – eneolit adlanır.

İbtidai icma quruluşunun ilkin pilləsi olan Paleolit dövrü üç mərhələyə bölünür: Alt Paleolit, Orta Paleolit və Üst Paleolit. Alt Paleolit ilk insan tipinin yaranmasından başlayaraq 100 min il bundan əvvələ qədər davam etmişdir. Azərbaycan ərazisində alt paleolit mərhələsi Qarabağda Quruçay vadisində yerləşən Azıx mağarası əsasında öyrənilmişdir. Quruçay dərəsində ilk vaxtlar açıq düşərgələrdə yaşayan qədim insanlar iqlim şəraitinin dəyişməsi ilə bağlı yaxınlıqdakı Azıx mağarasına köçmüşlər. Alimlər müəyyən etmişlər ki, qədim insanlar Azıx mağarasına 1-1,2 milyon il əvvəl köçmüşlər. Bu qədim insanların yaratdığı mədəniyyət «Quruçay» mədəniyyəti adlanır.

Mağaranın ən qədim dövrə aid təbəqələrində ibtidai insanların istədikləri kobud daş alətlər tapılmışdır. Bu alətlər adi çay daşlarından hazırlanmışdır. İbtidai insanlar bu alətlərdən ovladıqları heyvanları kəsmək, doğramaq işlərində istifadə etmişlər.

Min illər keçdikcə ibtidai insanlar fiziki və əqli cəhətdən xeyli inkişaf etmişlər. Əmək alətləri təkmilləşdirilmişdir. İlk vaxtlar insanlar çox işlərə yarayan kobud əl çapacaqları, sonralar isə ərsin-qaşov, sıyırğac və s. daş alətlər hazırlamışlar. Belə müxtəlif növ alətlər Azıx mağarasının alt təbəqələrindən tapılmışdır. Mağaradan əmək alətləri ilə yanaşı, nəsli kəsilmiş müxtəlif vəhşi heyvanların sümükləri də tapılmışdır. Ov ilk vaxtlar sadə üsullarla edilirdi. İbtidai insanlar, əsasən, xırda heyvanları və iri heyvanların balalarını ovlayırdılar. Onlar, ovçuluqla yanaşı, yeməli yabanı bitkiləri və giləmeyvələri də yığırdılar. İnsanlar təbiətin hazır məhsullarını mənimsəyirdilər.

İbtidai insanlar kiçik qruplar, dəstələr halında yaşayırdılar. Belə kiçik kollektivlər ibtidai insan «sürüsü» və ya ulu icma adlanır. Ulu icma kortəbii şəkildə, təbiət hadisələri qarşısında aciz qalmamaq məcburiyyətindən yaranmışdır. Belə kollektivlər daimi deyildi. Onlar tez-tez dağılır, sonra yeniləri yaranırdı. Ulu icma ibtidai icma quruluşunun ilk pilləsində meydana gəlmiş və qədilə icması formalaşanadək davam etmişdi.

Azıx mağarasında aşkar olunmuş ən qədim ocaq qalığının 700 min ilə yaxın yaşı var.

Oddan istifadə qədim insanların oddan istifadə etməsi onların həyatında çox mühüm hadisə olmuşdur. İlk vaxtlar ildırım çaxması və ya üzvi maddələrin öz-özünə yanması nəticəsində əmələ gəlmiş təbii oddan istifadə edilmişdir. Sonralar insanlar quru ağac parçalarını, çaxmaqdaşını bir-birinə vurmaqla od əldə etməyi öyrənmişlər. Od, ocaq insanların həyatında böyük rol oynamışdır. Ocaqdan isinmək, yemək hazırlamaq və vəhşi heyvanlardan qorunmaq üçün istifadə olunurdu.

Azıx mağarasında 1968-ci ildə ibtidai insanın alt çənə sümüyünün qalığı tapılmışdır. Bu, dünyada ən qədim belə tapıntılardan biri – dördüncüsüdür. Antropoloqlar həmin ibtidai insanı Azıxantrop, yəni «Azıx adamı» adlandırmışdır. Azıxantroplar 350-400 min il bundan əvvəl yaşamışlar. Azıx çənə sümüyü Azərbaycanın qədim insanının formalaşdığı ərazilərdən biri olduğunu sübut edir.

Azıx mağarasında tikili qalığının tapılması qədim insanların tədricən tikinti vərdişlərinə də yiyələnməsini göstərir. Zaman keçdikcə Azıx adamları tədricən ətraf mühiti dərk etmiş, ibtidai dini təsəvvürlər yaranmış və onlar sadə incəsənətlə məşğul olmuşlar. Azıx mağarasında tapılmış ayı kəllələrindən bəzilərinin üzərində müəyyən işarələr cızılmışdır. Bu, sadə dini ayinlərin və totemlərin (heyvanların inam) yaranması ilə bağlıdır. 4

Alt Paleolit dövrünün sonunda əmək alətlərinin yeni növləri meydana gəlmişdir. Alətlər daha çox çaxmaqdaşından, bazalt və obsidiandan (vulkanik şüşə-dəvəgözü) hazırlanmırdı. Çünki insanlar onları asanlıqlaqəlpələyir və ucu iti, dişli-kəzli, oymalı kəsici alətlər hazırlayırdılar.

Orta Paleolit təxminən 100 min il bundan əvvəl başlanmış, e.ə. 40-cı minilliyə qədər davam etmişdir. Bu dövr Mustye mədəniyyəti (Mustye-Fransada yer adıdır. Bu dövrdə insanların fiziki və zehni inkişafı səviyyəsi artmış, əmək alətləri və əmək vərdişləri təkmilləşdirilmişdi.

Orta Paleolit dövründə yeni insan tipi yaranmışdır. Həmin insanlar neandertal adamı adlanır (Neandertal – Almaniyada yer adıdır. Burada ibtidai insanın kəllə sümüyü tapılmışdır). Onlar əsasən ovçuluqla – Qafqaz maralı, mağara ayısı, boz ayı, tur, dağkeçisi, vəhşi at (gur) və s. ovlamaqla, həmçinin yem toplamaqla (yığıcılıqla) məşğul olmuşlar.

Azərbaycanda bu dövr Azıx mağarasının müəyyən təbəqəsi, Tağlar, Daşsalahlı, Qazma, Zar, Qəbirdərə, Çaxmaqlı, Marallı kimi yaşayış düşərgələri əsasında öyrənilmişdi.

Orta Paleolit dövründə qədim insanların ətraf mühitə münasibətində, dini görüşlərində dəyişikliklər yaranmışdır.

Axirət dünyasına inam ilk dəfə bu dövrdə yaranmışdı. Ovsun, heyvanlara (totemlərə), təbiət qüvvələrinə inamla bağlı dini təsəvvür formaları meydana gəlmişdir.

Orta Paleolit dövründən başlayaraq ulu icma yavaş-yavaş sıradan çıxmış, qəbilə icması yaranmağa başlamışdır.

2. QƏBİLƏ İCMASININ MEYDANA GƏLMƏSİ

Üst paleolit. Ağıllı insan. Paleolitin son mərhələsi üst paleolitdir. Üst paleolit təxminən 40 min il bundan əvvəl başlanmış, e.ə. 12-ci minilliyə qədər davam etmişdir. Bu dövrdə iqlim mülayimləşmiş, bitki və heyvanat aləmində, habelə ictimai həyatda çoxsaylı dəyişikliklər baş vermişdir.

Azərbaycanın bir sıra bölgələrində Üst Paleolit dövrünün mağara düşərgələri öyrənilmişdir. İbtidai insanlar bu mağaralarda yaşamış və özlərini təbiətin təhlükəli hadisələrindən və vəhşi heyvanların hücumlarından qorumuşlar. Bu dövrün maddi qalıqlarına Qarabağ və Qazax bölgələrinin Paleolit düşərgələrində daha çox rast gəlinmişdir.

Üst Paleolit dövründə bir sıra heyvanların, xüsusilə nəhəng maralın, mağara ayısının və s. nəsli kəsilmişdir. İnsanlar Qafqaz maralı, ceyran, cüyür, dağkeçisi vəs. ovlamışlar. İnsanların istifadə etdikləri uclu qaşovlar, biz, dairəvi, yarımdairəvi və uzun qaşovlar, gəzli (yəni kənara dişəkli) və üçbucaq əmək alətləri geniş yayılmışdır.

Üst Paleolit dövründə Azərbaycan ərazisində müasir insan tipinin, yəni ağıllı insanın («Homo Sapiyens») yaranması başa çatmışdı. İnsan fiziki və əqli inkişafın yüksək mərhələsinə çatmışdır. Təfəkkür və nitq inkişaf tapmışdır. İbtidai cəmiyyətin bu mərhələsində ilk vaxtlar insanlar bir-birini adi hərəkətlərlə (kinetik dillə-əl, dodaq hərəkətləri və s. hərəkətlərlə) başa çalırdılar. Lakin onlar bu üsulla uzaq məsafədə və qaranlıqda ünsiyyət yarada bilmirdilər. Əmək fəaliyətinin artması şüurun, düşüncənin inkişafı tədricən səsli nitqin yaranmasına səbəb olmuşdu.

Səsli nitq ilk vaxtlar ibtidai insanların yaratdığı və tələffüz etdiyi ilk sözlərdən, 5

təsərrüfat həyatı ilə bağlı tək-tək sadə ifadələrdən ibarət olmuşdur.

Tədricən ayrı-ayrı ifadələrin birləşməsindən (iki-üç və s. sözdən) nisbətən mürəkkəb fikri ifadə edən səsli nitq – danışıq ünsiyyət vasitəsi yaranmışdır. Bu dövrdə ulu icma nəsli-qəbilə icması ilə əvəz olunmuşdur. Nəsli-qəbilə icmasının əsasını qan qohumluğu ilə bağlı olan insanların birliyi təşkil edirdi. Belə quruluş nəsli-qəbilə quruluşu adlanır.

Nəsil qəbilə dövründə insanlar ana xətti ilə qohumluq əsasında birləşmişdilər. Qəbilənin həyatında qadın mühüm rol oynayırdı. Uşaqların qayğısına qalmaq, giləmeyvə və yabanı bitkilər toplamaq, odu qoruyub saxlamaq, yemək hazırlamaq və s. qadınların işi idi. Buna görə də nəsli qəbilə icması ana xaqanlığı (matriarxat) adlanır.

Mezilit dövrü. Ox və kamanın kəşfi. Mezolit - Orta Daş dövrü Azərbaycan ərazisində e.ə. 12-ci minillikdən e.ə. 8-ci minilliyə qədər bir dövrü əhatə edir.

Mezolit dövründə yaşayış üçün daha əlverişli iqlim şəraiti olmuşdur. Qəbilələr halında birləşmiş insanların həyatında, dünyagörüşündə, ətraf aləmə münasibətlərində xeyli dəyişikliklər baş vermişdir. Yeni əmək alətləri yaratmış insanlar əsasən ovçuluq, yığıcılıq və balıqçılıqla məşğul olmuşlar.

Mezolit dövründə ox və kaman ixtira edilmimşdir. Bu silahın köməyi ilə insanlar heyvanları daha uzaq məsafədən ovlaya bilirdilər. Onlar qida ehtiyatını artırmağa nail olmuş və tədricən heyvanları əhliləşdirməyə başlamışlar. İlk vaxtlar heyvanların balalarını qida ehtiyatı kimi saxlayırdılar. Beləliklə, ibtidai maldarlığın əsası qoyulurdu. Lakin heyvanların əhliləşdirilməsi çox uzun dövr ərzində mümkün olmuşdur.

Mezolit dövründə ilk əkinçilik vərdişləri də yaranırdı. Ət ehtiyatının artması insanların ərzağa olan tələbatını qismən ödədiyinə görə, toplanmış yabanı bitki toxumlarının da bir hissəsini ehtiyat üçün saxlayırdılar. Bu isə ibtidai əkinçiliyin meydana gəlməsinə şərait yaradırdı. Toxumun yerə tökülərək yenidən cücərdiyini müşahidə edən insanlar onu təkrar edərək yenidən məhsul əldə edirdilər.

Beləliklə, Mezolit dövründə mənimsəmə təsərrüfatından istehsal təsərrüfatına keçidin əsası qoyulmuşdu. Lakin istehsal təsərrüfatının formalaşması bir qədər gec – Yeni Daş dövründə başa çatmışdır.

Azərbaycanda Mezolit dövrü əhalisinin yaşayışı, məşğuliyyəti Qobustan abidələri («öküzlər», «Ana Zağa», «Firuz» və s.) əsasında öyrənilmişdir. Burada insanlar təxminən e.ə. 12-ci minillikdən yaşamışlar. Qobustanda insanlar ovçuluq, balıqçılıq və yığıcılıqla, zaman keçdikcəisə maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olmuşlar. Qədim Qobustanlılar mikrolif (kiçik ölçülü) lövhələrdən iti uclu, gəzli, bıçaqvari, qaşov tipli kəsici alətlər hazırlamışlar. Alətlərin çoxusu həndəsi formalıdır (üçbucaqlı, dördbucaqlı və s.). Sümükdən biz, ox ucu, balıq torunun toxunulmasında istifadə olunan alətlər hazırlamışlar.

Mezolit dövründə ibtidai incəsənət xeyli inkişaf etmişdir. Qobustan qayaları üzərində həkk olunmuş qayaüstü rəsmlər ibtidai insanların dini görüşlərini, ətraf aləmə münasibətlərini əks etdirir. O dövrün bitki və heyvanat aləmi haqqında məlumat verir. Bu rəsmlər əsasında mezolit dövrü insanlarının ovsun-totem (heyvanlara inam) inamlarını, dini ayinləri ilə tanış olmaq mümkündür.

Mezolit dövründə insanlar azirət dünyasına inanmış, dəfn zamanı ölülərin yanına əmək alətləri, bəzək əşyaları qoymuşlar. Qobustanda «Firuz» düşərgəsindəki qəbirlərindən belə əşyalar tapılmışdır. 6

3. İstehsal təsərrüfatının yaranması. Mezolit, neolit və eneolit dövrü

Eramızdan əvvəl VIII-VII minillikləri əhatə edən yeni daş dövrü – Neolit dövrü adlanır. Bu dövrdə insanlar daha hər şeyi təbiətdən hazır şəkildə almır, özləri yenisini istehsal edirdilər. Yəni insanlar təbiətdən asılılıqdan azad olmuş, özlərinə lazım olan məhsulların istehsalına başlamışlar. İnsanların məşğuliyyət sahələri içərisində maldarlıq və əkinçilik əsas yer tuturdu. Azərbaycanda bu iki təsərrüfat sahəsinin inkişafı üçün hər cür şərait var idi.

Neolit dövründə insanlar saxsı qablar hazırlamış, daş alətləri cilalamağı və deşməyi öyrənmiş, toxuculuqla məşğul olmuşlar.

Bəşər tarixindəki bu yeniliklər Neolit inqilabı adlandırılmışdır.

Úÿíóáè Ãàôãàçäà âÿ Àçÿðáàéúàí ÿðàçèñèíäÿ íåîëèò (éåíè äàø) äþâðö å.ÿ.VIII-VII ìèíèëëèêëÿðè ÿùàòÿ åäèð. Áó ìÿäÿíèééÿòèí ôîðìàëàøìàñû èêè ìÿðùÿëÿäÿí êå÷ìèøäèð. Áèðèíúè ìÿðùÿëÿ ñàõñû ãàáëàðûí éàðàíìàñûíà ãÿäÿð îëàí, ÿêèí÷èëèéèí, ìàëäàðëûüûí, òîõóúóüóëóüóí òÿøÿêêöëö äþâðöíö-òÿõìèíÿí å.ÿ.VIII ìèíèëëèéè ÿùàòÿ åäèð âÿ åðêÿí íåîëèò àäëàíûð. Èêèíúè ìÿðùÿëÿ èáòèäàè èúìà ãóðóëóøó èíñàíëàðûíûí òÿôÿêêöðöíöí âÿ èñòåùñàë ñàùÿëÿðèí èíêèøàôû, òÿñÿððöôàò ùÿéàòûíäà êþêëö äÿéèøèê-ëèêëÿðèí éàðàíìàñû, ýèë ãàáëàðûí ùàçûðëàíìàñû âÿ öìóìèëèêäÿ éåíè ìÿäÿíèééÿòèí ìåéäàíà ÷ûõìàñû èëÿ ôÿðãëÿíèð. Áó äþâð å.ÿ.VII ìèíèëëèéè ÿùàòÿ åäèð.

Ãàôãàç ðåýèîíó úîüðàôè úÿùÿòäÿí íåîëèò ìÿäÿíèééÿòèíèí éàðàíìàñû âÿ èíêèøàôû ö÷öí ÿëâåðèøëè îëìóøäóð. Òÿáèè êè, áó äþâðäÿ ÿùàëèíèí ñàéû àðòìûøäûð. Èñòåùñàë òÿñÿððöôàòûíûí ôîðìàëàøìàñû ÿêèí÷èëèê, ìàëäàðëûã ñàùÿëÿðèíèí èíêèøàôûíà, äàüÿòÿéè âÿ àðàí çîíàëàðäà éåíè éàøàéûø éåðëÿðèíèí éàðàíìàñûíà ñÿáÿá îëìóøäóð. Ñþç éîõ êè, íåîëèò äþâðöíöí èíñàíëàðû îòóðàã ùÿéàò òÿðçè êå÷èðìèøäèð.

Òÿäãèãàò÷ûëàð äàüëûã âÿ äàüÿòÿéè áþëýÿëÿðäÿ íåîëèò éàøàéûø éåðëÿðèíèí éàðàí-ìàñûíû ñîí äÿðÿúÿ inòåíñèâ ýåäÿí îâ÷ó âÿ éûüûúû òàéôàëàðûí éåðëÿøìÿ ïðîñåñè èëÿ áàüëàéûðëàð.

Àçÿðáàéúàí ÿðàçèñèíäÿ áó äþâðÿ àèä Ýÿíúÿ éàõûíëûüûíäà Ýèëëèäàü, Äàìúûëû ìàüàðàñû, Ãîáóñòàíäà "Îâ÷óëàð çàüàñû", "Àíàçàüà" âÿ "Ôèðóç" äöøÿðýÿëÿðè êèìè àáèäÿëÿð þéðÿíèëìèøäèð. Òÿáðèç éàõûíëûüûíäà éåðëÿøÿí Éàíûãòÿïÿ (êè÷èê òÿïÿ) âÿ Óðìèéà ýþëöíöí úÿíóáóíäàêû Ùàúû Ôèðóç àáèäÿëÿðèíèí àëò òÿáÿãÿëÿðè äÿ íåîëèò äþâðöíÿ àèääèð.

Áó äþâðöí àáèäÿëÿðèíäÿí áèðè də Íàõ÷ûâàí øÿùÿðèíäÿí 8 êì øèìàë-øÿðãäÿ, Áàáÿê ðàéîíóíóí åéíè àäëû êÿíäè ÿðàçèñèíäÿ òÿäãèã îëóíìóø I Êöëòÿïÿäèð. ßðàçèíèí òÿáèè øÿðàèòè I Êöëòÿïÿ ñàêèíëÿðèíèí ôÿàëèééÿòè ö÷öí ùÿðòÿðÿôëè èìêàí éàðàòìûøäûð. Àáèäÿ äàüÿòÿéè ÿðàçèäÿ, äàüëûã çîíàäàí 10-15 êì ìÿñàôÿäÿ ñàëûíìûøäûð.

I Êöëòÿïÿ 1951-1964-úö èëëÿðäÿ þéðÿíèëìèøäèð. 1951-úè èëäÿ Î.Ù.Ùÿáèáóëëàéåâ òÿðÿôèíäÿí ö÷ ãàçûíòû ñàùÿñèíäÿ òÿäãèãàò õàðàêòåðëè àðõåîëîæè ãàçûíòû èøëÿðè àïàðûëìûøäûð. Áèðèíúè ãàçûíòû ñàùÿñèíäÿ (50 ì2) 1,25 ì, èêèíúè ãàçûíòû ñàùÿñèíäÿ (21 ì2) 2,25 ì äÿðèíëèéÿ ãÿäÿð ãàçûíòû èøëÿðè davam etdirilmişdir. Ö÷öíúö ãàçûíòû ñàùÿñè (22,5 ì2) 1953-úö èëäÿí åòèáàðÿí ýåíèøëÿíäèðèëÿðÿê (39 ì2), 10 ìåòð äÿðèíëèéÿäÿê òÿäãèã åäèëìèøäèð. 1955-úè èëäÿí áàøëàéàðàã ö÷öíúö ãàçûíòû ñàùÿñè éåíèäÿí (65 ì2) ÿââÿëúÿ 16,75 ì, ñîíðà èñÿ 21,6-22,2 ìåòð äÿðèíëèéÿäÿê öyrənilmişdir.

Î.Ù.Ùÿáèáóëëàéåâ èëê ãàçûíòûëàðû çàìàíû àðõåîëîæè ìàòåðèàëëàð àðàñûíäà ôÿðãè íÿçÿðÿ àëàðàã, àáèäÿíèí áèðèíúè òÿáÿãÿñèíè 1"à" (äÿðèíëèê 19-22,2 ì) âÿ 1"á" (äÿðèíëèê 12,8-19 ì) òÿáÿãÿëÿðèíÿ áþëñÿ äÿ, ñîíðàäàí áó ôèêðèíäÿí äàøûíìûøäûð. Î çàìàí Úÿíóáè Ãàôãàçäà íåîëèò äþâðö ùàããûíäà ìÿëóìàò àç îëäóüóíäàí, òÿäãèãàò÷û I Êöëòÿïÿíèí 3-3,2 ì ãàëûíëûüûíäà îëàí 1"à" òÿáÿãÿñèíè áó äþâðÿ àèä åòìÿêäÿí ÷ÿêèíìèøäèð. Ëàêèí 7

tədqiqatçı ãåéä åäèð êè, 1"à" òÿáÿãÿñèíèí êåðàìèêà ìÿìóëàòû 1"á" òÿáÿãÿñèíèí êåðàìèêà ìÿìóëàòûíäàí ôÿðãëÿíèð. Áó ôÿðã èëê íþâáÿäÿ ãàáëàðûí àðõàèê ãóðóëóøó, öçÿðèíèí íàùàìàð îëìàñû, ùàçûðëàíìà òåõíîëîýèéàñû, ýèëèíèí òÿðêèáè, ðÿíýè âÿ äèýÿð õöñóñèééÿòëÿðèíäÿ íÿçÿðÿ ÷àðïûð.

I Êöëòÿïÿíèí 3,2 ì ãàëûíëûüûíäà îëàí ÿí àëò-íåîëèò òÿáÿãÿñèíäÿ áåø òèêèíòè ãàòû (äþâð) àøêàð åäèëìèøäèð. Îíëàðäàí áèðèíäÿ-ö÷öíúö äþâðÿ àèä òÿáÿãÿäÿ (21,4 ì äÿðèíëèêäÿ) ìþùðÿäÿí òèêèëìèø äöçáóúàãëû äèâàð ãàëûüûíà ðàñò ýÿëèíìèøäèð. Äèâàðûí åíè 30, ùöíäöðëöéö 20 ñì, áèð òÿðÿôèí ñàëàìàò ãàëìûø ùèññÿñè 2,1 ì, äèýÿð òÿðÿôè 2,5 ì óçóíëóüóíäà îëóá. Òèêèíòèíèí è÷ÿðèñèíäÿ ÷àé äàøûíäàí ïàë÷ûãëà ãóðóëìóø îâàë ôîðìàëû îúàüà ðàñò ýÿëèíèá. Îíóí þë÷öëÿðè 1õ0,8 ì, ñàëàìàò ãàëìûø ùèññÿñèíèí ùöíäöðëöéö 0,8 ñì-äèð. Îúàüûí ÿòðàôûíäàí êîáóä ùàçûðëàíìûø, ãûðìûçû ðÿíýëè ãàá ãûðûãëàðû òàïûëìûøäûð. Áóíäàí ÿëàâÿ 22, 21,8, 21,2 âÿ 19,8 ì äÿðèíëèêäÿ 4 îúàã éåðè ãåéäÿ àëûíìûøäûð.

Äàüûñòàí ÿðàçèñèíäÿ 20-äÿí àðòûã íåîëèò äöøÿðýÿñè ÿââÿë Â.Ã.Êîòîâè÷, ñîíðàëàð èñÿ Ì.Ã.Ùàúûéåâ âÿ Õ.À.Àìèðõàíîâ òÿðÿôèíäÿí òÿäãèã åäèëìèøäèð. Ñþç éîõ êè, áó äþâðäÿ èëê ìåéäàíà ÷ûõàí ãàá êàñà òèïëè, éàñòû îòóðàúàãëû, ýåíèø àüûçëû îëóá. I Êöëòÿïÿíèí åíåîëèò òÿáÿãÿñèíèí ýèë ìÿìóëàòû èñÿ Ýöðúöñòàíäà íåîëèò äþâðöíöí ñîíóíà âÿ åíåîëèò äþâðöíöí ÿââÿëëÿðèíÿ àèä åäèëÿí Ñàìåëå Êëäå âÿ Ñàìåð÷õëå Êëäå ìàüàðàëàðûíäàí òàïûëìûø ãàáëàðäàí áèð ñûðà õöñóñèééÿòèíÿ ýþðÿ äàùà ãÿäèìäèð.

Öìóìèééÿòëÿ, ÿðàçèñèíèí 72% äàüëûã îëàí Çàãàôãàçèéàíûí ãÿäèì ÿêèí÷èëèê ìÿäÿíèééÿòè èãòèñàäè-ìÿäÿíè ÿëàãÿëÿð çÿìèíèíäÿ Þí Àñèéà àáèäÿëÿðèíèí òÿñèðè-íäÿí éàðàíìûøäûð. Áóíó I Êöëòÿïÿíèí íåîëèò äþâðö òÿáÿãÿñèíäÿí òàïûëìûø Õàëàô íèøàíÿëè áîéàëû ãàáëàð äà ñöáóò åäèð. Íàõ÷ûâàíûí ÿðàçè úÿùÿòäÿí Þí Àñèéàéà éàõûí îëìàñû áóðàäà ìöõòÿëèô ìÿäÿíèééÿòëÿðèí Çàãàôãàçèéàíûí äèýÿð ðåýèîíëàðûíà íèñáÿòÿí äàùà òåç ôîðìàëàøìàñûíà ñÿáÿá îëìóøäóð.

Tədqiqatçı È.Ù.Íÿðèìàíîâ ãåéä åäèð êè, Óðìèéà ÿòðàôûíäà éåðëÿøÿí Ùàúû Ôèðóç âÿ Éàíûãòÿïÿ (êè÷èê òÿïÿ) ÿùàëèñè ñîí íåîëèò äþâðöíäÿ áó ðåýèîíóí èëêèí ÿêèí÷è âÿ ìàëäàð òàéôàëàðûíäàí îëìóø (å.ÿ.VI ìèíèëëèê), îíóí àðäûíúà èñÿ áîéàëû ãàáëàðû èëÿ ôÿðãëÿíÿí Äàëìàòÿïÿ êèìè àáèäÿëÿð (áîéàëû ãàáëàð îëàí òÿáÿãÿ å.ÿ.4428±80, ñàäÿ ãàáëàð îëàí òÿáÿãÿ å.ÿ.4216±80 èë) éàðàíìûøäûð.

Azərbaycan ÿðàçèñèíäÿ å.ÿ. VI ìèíèëëèêäÿí åíåîëèò äþâðö áàøëàéûð. Áó äþâð ÿêèí÷èëèê âÿ ìàëäàðëûüûí ýåíèø èíêèøàô òàïìàñû, éàøàéûø éåðëÿðèíèí âÿ ÿùàëèíèí ñàéûíûí àðòìàñû, ãàáëàðûí ôîðìàñûíäà, ùàçûðëàíìà òåõíîëîýèéàñûíäà éåíèëèêëÿðèí, ìèñ ÿøéàëàðûí ìåéäàíà ÷ûõìàñû âÿ éàøàéûø éåðëÿðèíäÿ ìÿäÿíè òÿáÿãÿíèí ãàëûí îëìàñû èëÿ ôÿðãëÿíèð.

Úÿíóáè Ãàôãàçäà áó äþâðöí éàøàéûø éåðëÿðè 0,5 ùåêòàðäàí 4,5-5, áÿçè ùàëëàðäà èñÿ 10 ùåêòàðà ãÿäÿð ñàùÿíè ÿùàòÿ åäèð. Áÿçè éàøàéûø éåðëÿðèíäÿ ìÿäÿíè òÿáÿãÿíèí ãàëûíëûüû 12 ìåòðÿ ÷àòûð. Òÿäãèãàò÷ûëàð áèð òèêèíòè ãàòûíûí 40-60 èë ìþâúóä îëìàñû ãÿíàÿòèíÿ ýÿëèðëÿð. Þí, Îðòà âÿ Êè÷èê Àñèéà àáèäÿëÿðèíäÿ ùÿëÿ íåîëèò äþâðöíäÿí ìÿëóì îëàí ÷èé êÿðïèúäÿí òèêèíòèäÿ èñòèôàäÿ îëóíóð.

Ñîí èëëÿð Íàõ÷ûâàí ÿðàçèñèíäÿ áó äþâðÿ àèä I Êöëòÿïÿ, Îâ÷óëàð òÿïÿñè, Õÿëÿú, Øàùòàõòû Ýàâóðãàëàñû, ßðÿáéåíýèúÿ, Äàìëàìà, Ñÿäÿðÿê âÿ ñ. àáèäÿëÿð ãåéäÿ àëûíìûøäûð.

Neolit dövründən başlayaraq əhali oturaq həyata keçmiş, əkinçilik və maldarlıqla yanaşı, ovçuluqla, balıqçılıqla da məşğul olmuşlar. Əmək alətləri, əsasən, çaxmaqdaşından və obsidiandan (vulkanik şüşə – dəvəgözü) hazırlanırdı. Əkinçilik yeni əkin və biçin alətlərinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Daş toxalar, oraq dişi hazırlanırdı. Daş baltalar, çəkiclər də bu dövrdə yaranmışdır.

Naxçıvanda, Gəncə ətrafında, Təbriz yaxınlığında, Qobustanda, Qazax bölgəsində Neolit dövrü abidələrindən daş toxalar, oraq dişləri, çəkic, balta və lövhələrdən ibarət əmək alətləri tapılmışdır. Gəncə yaxınlığındakı neolit düşərgəsinin 8

əmək alətləri müxtəlifliyi ilə seçilir. Bunlar çaxmaqdaşından düzəldilmiş bıçaqvari lövhələrdən, qaşovlardan, dəvəgözündən hazırlanmış əmək alətlərindən ibarətdir. Bu alətlərdən əkin, biçin, doğrama, kəsmə işlərində istifadə edilmişdir. Toxuculuq və saxsı qablar istehsalı insanların həyatında mühüm yenilik idi. Onların yaradıcıları qadınlar idi. Bu dövrdə «ana xaqanlığı» hökm sürürdü.

E.ə. Y1 minillikdən Azərbaycanda eneolit (mis-daş dövrü) başlanmışdır. Bu dövr e.ə. 1Y minilliyə qədər davam etmişdir. Bu dövr daş dövrünün başqa mərhələlərindən fərqlənir. Çünki qədim insanlar bu dövrdə daş məmulatı ilə yanaşı metaldan da istifadə etmişlər. ilk vaxtlar misdən soyuq döymə üsulu ilə müxtəlif əşyalar hazırlayırdılar. Zaman keçdikcə əmək vərdişləri artır, təkmilləşir və qədim insanlar mis külçələrini əvvəlcə ocaqda qızdırmaq, sonra isə əritməklə ibtidai metalişləmənin sirrlərinə bələd oldular.

Azərbaycanda mis filizi ehtiyatları Gədəbəy, Daşkəsən, Qarabağın dağlıq zonasında, Naxçıvanda mövcuddur.Lakin Eneolit dövründə metaldan istifadə hələ geniş yayılmamışdı. Daş alətlər təsərrüfatda, məişətdə üstün yer tutmuşdur. Eneolit dövründə Azərbaycanda əhali artmış, insanlar daha geniş ərazilərdə məskunlaşmışlar. Azərbaycanda bu dövrün yaşayış məskənləri Gəncə-Qazax, Mil-Qarabağ, Muğan-Naxçıvan bölgələrində, Urmiya gölü ətrafında və Təbriz yaxınlığında öyrənilmişdir.

Azərbaycanda eneolit dövrü əkinçi-maldar tayfaları kiçik kəndlərdə, qəbilə icmaları halında yaşamışlar. Yaşayış məskənləri çay kənarında, əkinçilik və maldarlıq üçün əlverişli yerlərdə salınırdı. Yaşayış binaları və təsərrüfat tikintiləri çiy kərpic və möhrədən dairəvi planda inşa olunmuşdur. Evlər kiçik həcmdə olmuşdur. Mənzilləri qızdırmaq, eləcə də yemək hazırlamaq üçün evin ortasında və ya divarın yanında ocaq qurulmuşdur. Belə evlərdə qoşa nigaha əsaslanan ailələr yaşamışlar. İcma torpağında birgə çalışan bu ailələr ümumi məhsul bölgüsündən aldıqları pay hesabına dolanırdılar.

Eneolit dövrünün əhalisi əkinçilik, madarlıq, balıqçılıqla yanaşı, dulusçuluq, daşişləmə, sümükişləmə, toxuculuq və s. peşələrlə məşğul olmuşlar.

Torpağı toxa ilə şumlayırdılar. Buna görə də həmin dövr əkinçiliyi «toxa əkinçiliyi» adlanır. Taxıl, daş lövhələrdən hazırlanmış oraqla biçilirdi. Taxıl ehtiyatı iri saxsı küplərdə və quyu anbarlarda saxlanırdı.

Azərbaycanın Eneolit dövrü abidələrində çoxlu əkinçilik alətləri və taxıl qalıqları tapılmışdır. Qədim əkinçilər bir neçə buğda və arpa növü əkib becərirdilər.

Maldarlıq təsərrüfatı da xeyli inkişaf etmişdi. Qaramal və davar saxlayırdılar. Eneolit dövründə bizə məlum olan ev heyvanlarının, demək olar, hamısı əhliləşdirilmişdir. E.ə. Y minilliyin axırlarında Azərbaycanda ilk dəfə atın əhliləşdirilməsinə başlanmışdır. Cəlilabad rayonunda qədim Əliköməktəpə yaşayış yerindən əhliləşdirilmiş at sümükləri tapılmışdır.

Ovçuluq və balıqçılıq getdikcə əhalinin ikinci dərəcəli məşğuliyyət sahəsinə çevrilmişdir.

Eneolit dövrü əhalisinin məşğuliyyətində sənətkarlıq mühüm yer tutmuşdur. Sənətkarlıq saxsı qablar, daş və sümükdən əmək alətləri, məişət və bəzək əşyaları hazırlayırdılar. Eneolit dövrü abidələrindən tapılmış iy ucluqları əhalinin toxuculuqla məşğul olduğunu göstərir. Misdən müxtəlif əmək alətləri və bəzək əşyaları hazırlanmışdır.

Bu dövrdə ictimai həyatda ana hüququ və ümumiyyətlə, qadınların mövqeyi hələ möhkəm idi. Qadın nəslin yaşadıcısı, qəbilə və ailə ocağını qoruyub saxlayan, bərəkət, 9

əmin-amanlıq və firavanlıq yaradan müqəddəs varlıq hesab edilmişdir. Azərbaycanın bu dövr mədəniyyət abidələri arasında qadın heykəlləri də tapılmışdır. Eneolit dövründə anaxaqanlığı nəslinin cəmiyyətdəki çoxminillik hakim mövqeyi tədricən sona çatmışdır. Cəmiyyətin həyatında icma ağsaqqalları şurası mühüm rol oynamışdır.

Əhalinin dünyagörüşündə və dinə inamlarında müəyyən dəyişikliklər baş vermişdir. Bu dövrün özünəməxsus dəfn mərasimi olmuşdur. Ölülər yaşayış məskənində, binaların arasında və evlərin içərisində, döşəmə altında basdırılırdı.

Ölülərin üzərinə qan rəmzi sayılan qırmızı boya çəkir, yaxud oxra səpirdilər.

Azərbaycanın Eneolit dövrü əhalisinin həyatında müxtəlif dini ayinlər, ovsun və mərasimləri də müəyyən yer tutmuşdur. Arxeoloji qazıntılar zamanı dini mərasimlərə dair materiallar tapılmışdır. Qobustandakı qayaüstü rəsmlərin bəziləri ovsun və dini mərasimləri əks etdirir.

Eneolitin son mərhələsində (e.ə.1Y miniloiyin birinci yarısı) metalişləmənin inkişafının yeni dövrü başlamışdır. Tunc dövrünə keçidin əsası qoyulmuşdur.

4. Azərbaycan tunc dövründə. Metal alətlərdən istifadə

Metal alətlər. Eramızdan əvvəl 1Y minilliyin sonlarından başlayaraq Eneolit dövrü Tunc dövrü ilə əvəz olunmuşdur.Azərbaycanda bu dövr e.ə. II minilliyin sonlarına qədər davam etmişdir. Tuncun meydana gəlməsi ibtidai cəmiyyətin tələbatından doğmuşdu. Azərbaycanda mis yataqları olması Azərbaycanda metalişləmə və metallurgiyanın inkişafına şərait yaratmışdı. Təmiz misdən hazırlanan alətlər gövrək olduğu üçün davamsız idi və tez xarab olurdu. Onu görə də qədim sənətkarlar misin tərkibinə müxtəlif qatışıqlar, məsələn, mərgümüş, sürmə, nikel, daha sonralar qalay qataraq daha möhkəm metal-tunc əldə etdilər.

Əmək alətlərinin, silahların, məişət və bəzək əşyalarının çoxu tuncdan hazırlandığından bu dövr Tunc dövrü adlanır.

Tunc dövrü ibtidai icma quruluşunun inkişaf tarixində çox mühüm yer tutur. Cəmiyyətin həyatının bütün sahələrində böyük dəyişikliklər baş vermiş, ağır zəhmət tələb edən kişi əməyi(xış əkinçiliyi, maldarlıqla, metalişləmə ilə məşğul olmaq) irəli keçmiş, anaxaqanlığı ataxaqanlığı (patriarxat) ilə əvəz olunmuşdur. Təsərrüfatın yeni sahələri meydana gəlmiş, əmək bərabərsizliyi və sosial bərabərsizlik yaranmışdır. Tunc dövründə Azərbaycanda böyük mədəni-etnik birliklər – böyük tayfalar və tayfa birləşmələri meydana gəlmişdir.

Azərbaycanda tunc dövrü bir neçə mərhələyə erkən, orta və tunc dövrü mərhələlərinə bölünür.

Erkən Tunc dövrü e.ə. 1Y minilliyin ikinci yarısıfndan III minilliyin sonuna qədər davam etmişdir. Bu dövr üçün Azərbaycanda Kür-Araz mədəniyyəti səciyəvidir. Çünki həmin mərhələyə aid olan abidələr ilk dəfə Kür-Araz ovalığında öyrənilmişdir.

Bu dövrdə Azərbaycanda əhalinin sayı artmışdır. Düzən ərazidə yaşayan əhali Erkən Tunc dövründə dağətəyi və dağlıq zonalarda da məskənlər salmışlar. Yaşayış məskənlərində bir neçə qəbilənin birləşdiyi tayfalar yaşayırdı. Yaşayış məskənlərinin sahəsi bəzən 3-5 hektara çatırdı. Yaşayış məskənləri həmişə suya yaxın yerlərdə, çox zaman çay kənarlarında, düşməndən müdafiə olunmaq üçün əlverişli yerlərdə salınırdı. Bəzən yaşayış məskənlərinin ətrafına müdafiə divarı çəkilirdi. Belə abidələr Füzuli 10

rayonunda, Təbriz yaxınlığında, Urmiya gölü ətrafında öyrənilmişdir. Erkən Tunc dövrü yaşayış evləri dairəvi planda olur, bünövrəsi daşdan, divarları çiy kərpicdən tikilirdi. Bəzi bölgələrdə çubuqdan hörülüb suvanmış daxmalarda və yarımqazma evlərdə də yaşamışlar.

Dini ayinlərin icrası üçün ibadətgahlar tikilmişdir. Xaçmaz rayonundakı Sərkərtərə yaşayış məskənində dairəvi planlı böyük ibadət evi aşkar edilmişdir. Bina səliqə ilə suvanaraq, əhənglə ağardılmışdır. Divarın qarşısında ibadət mehrabı qurulmuşdur. Belə ibadət evləri Qazax rayonunda Badadərviş və Naxçıvan yaxınlığında Kültəpə yaşayış yerlərində də vardır.

Xış əkinçiliyi. Tunc dövrünün ilk mərhələsindən başlayaraq əkinçilik və maldarlıq, habelə sənətkarlıq sahələrində xeyli inkişaf olmuşdur. Toxa əkinçiliyi xış əkinçiliyi ilə əvəz edilmişdir. Əkin sahələri daha da genişlənmiş, süni suvarma yaranmışdır. Torpağın xışla şumlanması məhsuldarlığı artırmışdır. Şumlama zamanı qoşqu heyvanlarından istifadə edilirdi. Taxılın biçilməsi, döyülməsi və üyüdülməsində daha mükəmməl alətlər tətbiq olunurdu. Taxılın biçilməsində daş lövləhərdən quraşdırılmış oraqlarla yanaşı, tuncdan hazırlanmış bütöv oraqlardan da istifadə edilirdi. Taxıl xüsusi quyularda və böyük təsərrüfat küplərində saxlanılır, həvəngdəstələr, dən daşları (kirkirə) və sürtkəclərin köməyi ilə üyüdülürdü.

Maldarlığın əkinçilikdən ayrılması. Maldarlığın inkişafında mühüm irəliləyiş var idi. Ev heyvanlarının növü və sayı qat-qat artmışdı. Davarların (qoyun, keçi) sayının artması, habelə atdan istifadə nəticəsində maldarlığın yeni sahəsi – köçmə (yaylaq) maldarlığı meydana gəlmişdi. Mal-qara yaz-yay aylarında dağ çəmənlərində otarılır, payızda soyuqlar düşəndə isə qışlaqlara qaytarılırdı. Əkinçilik və maldarlığın belə sürətli inkişafı nəticəsində təsərrüfatın bu sahələri bir-birindən ayrılmışdır. Tarixdə birinci böyük ictimai-əmək bölgüsü baş vermişdi. Maldar və əkinçi tayfalar daha çox öz sahələri ilə məşğul olmağa başlamışlar. Maldar tayfalar əkinçilərə nisbətən daha əlverişli şəraitə malik olduğundan tez varlanmışlar. Maldarlığın sürətlə inkişafı şəxsi tələbatdan artıq məhsul istehsal etməyə imkan vermişdir. Artıq qalan məhsul alış-verişin genişlənməsinə imkan yaratmışdır. Maldarlıqla məşğul olan tayfaların daxilində əmlak bərabərsizliyi meydana gəlmişdir.

Sənətkarlıq. Azərbaycanın Erkən tunc dövrü əhalisi sənətkarlığın dulusçuluq, metalişləmə, toxuculuq və s. sahələri ilə məşğul olmuşdur. Dulusçuluq daha çox inkişaf etmişdir. Müxtəlif saxsı qab nümunələri hazırlanmış, onların forma və bədii tərtibatına xüsusi diqqət verilmişdir. Onların bir qismi xörək və mətbəx qabları olmuşdur. Ərzaq ehtiyatı və ağartı xüsusi qablarda saxlanırdı. Tuncdan hazırlanan alətlərin, əşyaların keyfiyəti yaxşılaşmışdır. Arxeoloji qazıntılar zamanı Erkən tunc dövrünə aid abidələrdən metal ərintisini tökmək üçün qəliblər və metalişləmə sənətkarlığı ilə bağlı tunc əşyalar aşkar olunmuşdur. Tuncdan əmək alətləri, silahlar, habelə bəzək şeyləri (muncuq, qolbaq və s.) və məişət əşyaları (biz, iynə, bıçaq və s.) hazırlanmışdır. Bəzi sənətkarlar qızıl əşyalar da hazırlamışlar. Tuncun kəşfinə baxmayaraq, məişət və təsərrüfatda daş, sümük alətlərdən hələ də istifadə olunurdu. Qoyunçülüğün inkişafı toxuculuğu genişləndirmişdir.

Erkən tunc dövründə əhalinin dünyagörüşündə, dini inam və mərasimlərində də yeniliklər olmuşdur. Axirət dünyasına inam vardı. Qəbir abidələrinin quruluşu və dəfn alətləri bunu sübut edir. Tunc dövründə ölülər yaşayış məskənindən kənarda dəfn edilmiş, bəzi qəbirlərin üzərində kurqanlar (torpaq təpələr) qurulmuşdur. Ölüyandırma 11

və kollektiv dəfnetmə adəti meydana gəlmişdir.

Əkinçiliyin, maldarlıq və sənətkarlığın inkişafı cəmiyyətin ictimai həyatına da təsir göstərmişdir. Tunc dövrünün əvvəllərindən ailədə, təsərrüfatda və ictimai həyatda kişilərin rolu artmağa başlamışdı. Çünki xış əkinçiliyi, maldarlıq güc və dözüm tələb edirdi. Qadınlar bu işin öhdəsindən gələ bilməmişlər. Nəticədə anaxaqanlığı (matriarxat) süqut etmiş, ataxaqanlığı (patriarxat) yaranmışdır. Ailəyə və tayfaya kişilər başçılıq etməyə başlamışlar.

Orta Tunc dövrü. E.ə. III minilliyin axırı və II minilliyin əvvəllərində Orta Tunc dövrü başlanmışdır. Bu mərhələ e.ə. II minilliyin ortalarına qədər davam etmişdir. Orta Tunc dövründə sosial və əmlak bərabərsizliyi artmış, tayfalar arasında əlaqələr genişlənmiş, iri yaşayış məskənləri yaranmışdı.

Azərbaycanın bir çox bölgələrindəki Orta Tunc dövrü yaşayış məskənləri, kurqanlar, torpaq və daş qutu qəbirlər, qalalar və qayaüstü təsvirlər öyrənilmişdir. Bu mərhələdə kənd tipli yaşayış məskənləri ilə yanaşı ilkin şəhər mərkəzləri də yaranmışdır.

Naxçıvan və Urmiya bölgəsindəki bəzi yaşayış məskənləri Qədim Şərqin ilkin şəhər mərkəzləri səviyyəsinə qədər yüksəlmişdir. Belə mərkəzlər mühüm ticarət yolları üzərində yaranmış, əlverişli yerlərdə – əsasən təbii təpələr üzərində, dərin yarğanlı çay kənarlarında salınmış və möhtəşəm müdafiə divarları ilə əhatə olunmuşdur. Naxçıvandakı İkinci Kültəpə, Oğlanqala, Urmiya sahilindəki Göytəpə, Qarabağdakı Üzərliktəpə belə şəhər tipli yaşayış məskənləridir. Qədim Naxçıvan şəhəri Orta tunc dövründə yaranmış, 3500 il bundan əvvəl tanınmışdır. Bu, Azərbaycanda (indiki Naxçıvan MR ərazisində) ilkin şəhər dövlətlərindən birinin mərkəzi olmuşdur.

İlkin şəhər yerlərinin möhtəşəm müdafiə divarları, iki-üç otaqlı evləri cəmiyyətdə baş verən təbəqələşməni göstərir. Böyük binalar varlı ailələrə məxsus olmuşdur.

Azərbaycanda Orta Tunc dövründə əhalinin iqtisadi-ictimai və mədəni həyatında mühüm dəyişikliklər baş vermişdir.

Əhali əkinçilik, maldarlıq, sənətkarlığın müxtəlif sahələri ilə məşğul olmuşdur. Bağçılıq və bostançılıq kimi yeni təsərrüfat sahələri yaranmışdır. Əmək alətləri xeyli təkmilləşmiş, xış əkinçiliyi genişlənmişdir. Süni suvarma kanalları yaradılmışdır. Bütün bunlar əmək məhsuldarlığını artırmışdır. Taxılın biçilməsi və döyülməsi xeyli asanlaşmışdır. Taxılın döyülməsində öküz və ya at qoşulmuş daş vəllərdən istifadə edilmişdir.

Taxıl və un ehtiyatı saxsı küplərdə, quyularda saxlanırdı. İkinci Kültəpə (Naxçıvan), Üzərliktəpə (Ağdam) yaşayış məskənlərində təsərrüfat quyularında və küplərdə arpa, buğda və darı qalıqları tapılmışdır. Orta Tunc dövründə üzümçülük və şərabçılıq meydana gəlmişdir.

Maldarlıq təsərrüfatın mühüm sahələrindən biri olmuşdur. Əsasən, buynuzlu xırda heyvan (qoyun, keçi) bəsləmişlər. Atçılıq da mühüm yer tutumuşdur. Atdan minik vasitəsi də qoşqu qüvvəsi kimi istifadə edilmişdir. Maldarlığın inkişafı əhalinin ət və süd məhsullarına olan tələbatını ödəməklə yanaşı, tayfalararası ticarətin artmasına şərait yaratmışdır. Maldar əhali ət, süd məhsullarını, yun və dərini taxıla, sənətkarlıq məmulatına dəyişirdi.

Qoyunçüüğün inkişafı yun parça toxuculuğunu gücləndirmişdir.

Azərbaycanda sənətkarlığın müxtəlif növləri ayrıca peşə sahəsinə çevrilmişdir. Sənətkarlıq məhsullarına olan tələbat artmışdır. 12

Sənətkarlığın müstəqil sahəyə çevrilməsi nəticəsində ibtidai icma quruluşu dövründəki ikinci böyük ictimai əmək bölgüsü baş vermişdi, yəni sənətkarlıq başqa istehsal sahələrindən ayrılmışdır.

İlkin şəhər məskənlərindən – Naxçıvan yaxınlığındakı II Kültəpədən dulusçuluq məhəlləsi və dulus sobaları tapılmışdır. Dulusçular yaraşıqlı və davamlı saxsı qablar hazırlamışlar. Onları müxtəlif naxışlarla bəzəmişlər. Bu məqsədlə müxtəlif rəngli boyalardan istifadə edilmişdir. Azərbaycan boyalı qablar mədəniyyəti ilə Yaxın Şərqdə tanınmışdır. Ona görə də Azərbaycanda Orta tunc dövrü mədəniyyəti Boyalı qablar mədəniyyəti adlanır.

Filizçıxarma işi geniş inkişaf etmişdir.

Metalişləmə sahəsində xeyli irəliləyişlər olmuşdur. Metalişləmə sobaları xeyli təkmilləşdirilmişdir. Yaxşı keyfiyyətli, davamlı tunc əşyalar hazırlanmışdır.

Əridilmiş metalı xüsusi qəliblərə tökərək müxtəlif əmək alətləri, silah, bəzək əşyaları hazırlayırdılar. Döymə və lehimləmə üsullarından istifadə olunmuşdur. Bu dövrün abidələrindən tunc məişət avadanlığı (qazan), əmək alətləri biz iskənə, balta, oraq və s.), silah (xəncər, toppuz, ox və nizə ucluqları, döyüş baltası), bəzək şeyləri, qızıl və gümüş əşyalar tapılmışdır.

Toxuculuq, sümükişləmə, gön-dəri işləmə və daşişləmə sənət sahələri də inkişaf etmişdir. Sadə toxuculuq dəzgahında toxunan parça əhalinin tələbatını ödəyirdi. Arxeoloji işlər zamanı toxuculuğa aid çoxlu əmək alətləri (sümükdən əyircəklər, daraqvari əşyalar, iynə, biz və s.) tapılmışdır.

Dəvəgözü və çaxmaqdaşından quraşdırmaq oraq dişləri, ox ucluqları, mərmərdən toppuz və baltalar düzəldilmişdir. Həmçinin daşdan dənəzənlər, sürtkəclər, həvəngdəstə, qablar və s. hazırlanmışdır.

Ovçuluq və balıqçılıq köməkçi məşğuliyyət sahələri idi. Əhali maral, ceyran, çöldonuzu, qulan ovlayır, balıq tuturdu. Ovçuluqda yay, ox, nizə, sapand və tələdən də istifadə olunmuşdur.

Orta Tunc dövründə Azərbaycan ərazisində yaşamış qəbilə və tayfalar böyük tayfa ittifaqlarında birləşmişlər. Soykökü etibarilə bir-birinə yaxın olan kiçik tayfalar varlı və güclü tayfaların ətrafında birləşməyə məcbur olmuşlar. Torpaqlar və yaylaq otlaqları uğrunda tayfalar arasında gedən toqquşmalar, eləcə də qonşu yaxın şərq dövlətlərinin hücum təhlükələri tayfa ittifaqlarının yaranmasını daha da zəruri etmişdir. İri tayfa ittifaqlarının vahid mərkəzləri var idi. Tayfa ittifaqlarına böyük nüfuza malik olan varlı, nüfuzlu adamlar başçılıq etmişlər.

İctimai və əmək bərabərsizliyi dərinləşmişdi. Tayfanın varlı üzvləri və tayfa başçıları icmaya məxsus əmlakın çox hissəsini mənimsəyirdilər. Belə varlı adamlar öləndə zəngin ev əşyaları və silahları ilə birlikdə dəfn olunurdular. Yaxsul tayfa üzvlərinin qəbirlərinə az miqdarda avadanlıq qoyulurdu.

İctimai-iqtisadi sahədəki dəyişikliklər adamların dünyagörüşünə və ətraf aləmin münasibətinə təsir göstərmişdir.

Əhalinin dini inamları, mərasim və ayinləri qəbir abidələrinin quruluşunda (daş qutular, kurqanlar), dəfn alətlərində (ölülərin yandırılması, onların üzərinə qırmızı boya çəkilməsi və s.) əks olunmuşdur. Qaya təsvirlərinin bir çoxu ibtidai ovsunla bağlı olmuşdur. İbtidai incəsənət xeyli inkişaf etmişdir. Qayalar üzərində müxtəlif məzmunlu rəsmlər həkk edilmişdir. Saxsı qabların, metal əşyaların və bəzək şeylərinin üzəri həndəsi naxışlar, heyvan və bitki rəsmləri ilə bəzədilmişdir. 13

Tunc dövrünün sonu. Erkən dəmin dövrü. Azərbaycanda Tunc dövrünün son mərhələsində ibtidai icma quruluşu dağılmağa başlayır. Be dövr e.ə. X1Y-XII əsrləri əhatə edir. Son tunc dövründə cəmiyyətin həyatında yaranmış mühüm yeniliklər Erkən Dəmir dövründə daha güclü şəkildə inkişaf etmişdir. Erkən (İlk) Dəmir dövrü e.ə. X1-YIII əsrləri əhatə edir.

Azərbaycanda Son Tunc və Erkən Dəmir dövrünün yaşayış məskənləri, qəbir abidələri (kurqanlar, daş qutular, torpaq qəbirlər) və müdafiə tikililəri, siklopik qalalar tədqiq edilmişdir. Bu abidələrdən məişət əşyaları, əmək alətləri, silahlar və bəzək nümunələri tapılmışdır. Əhali şəhər və kəndlərdə yaşamışdır.

İbtidai icma quruluşunun sonunda daha davamlı yaşayış və təsərrüfat binaları tikilmişdir. Binaların bünövrəsi çay daşları və ya qaya parçalarından qoyulur, divarları çiy kərpicdən hörülürdü. Düşmən basqınlarından qorunmaq üçün yaşayış məskənlərinin ətrafına qalın müdafiə divarları çəkirdilər. Ətrafı hasarlı yaşayış yerləri və qalalar Azərbaycanın bir çox rayonlarında aşkar edilmişdir. Bu möhkəm tikililər e.ə. II minilliyin axırında Azərbaycanda memarlığın inkişaf etdiyini göstərir.

Son Tunc və Erkən Dəmir dövründə təsərrüfatın ayrı-ayrı sahələri və sənətkarlıq yüksək inkişaf etmiş, qonşu ölkələrlə mübadilə və ticarət əlaqələri genişlənmişdir.

Təsərrüfatda yarımköçəri yaylaq maldarlığı üstün yer tutmuşdur. Maldar tayfalar dağlıq zonalarda məskunlaşmış, dağətəyi bölgələrdə ətrafı möhkəmləndirmiş yaşayış məskənlərində, düzənliklərin mövsümi qışlaqlarında yaşamışlar. Bu ərazilərdə kurqan abidələri geniş yayılmışdır. Maldar tayfalar (qoyun, keçi və qaramal bəsləyir, öz ehtiyaclarından artıq qalan məhsulu əkinçilər və sənətkarlarla taxıla, əmək alətlərinə, silah və zinət şeylərinə dəyişirdilər.

Maldarlığın inkişafında atçılığın böyük rolu olmuşdur. Son Tunc dövründə atdan minik və qoşqu vasitəsi kimi geniş istifadə edilmişdir. Bu dövrün abidələrindən çoxlu at skeletləri və əsləhələri (gəm, qantarğa və s.) tapılmışdır. At insanların həyatında böyük rol oynadığı üçün ona sitayiş ayini meydana gəlmişdir. Bu dövrdə dəvəçilik də geniş yayılmışdır. Dəvədən minik vasitəsi kimi və yük daşınmasında istifadə olunurdu. Bundan əlavə, onun yunundan, südündən və ətindən istifadə edilmişdir.

Metal alətlərin tətbiqi, suvarma kanallarının çəkilməsi əkinçiliyin inkişafına, məhsuldarlığın artmasına təkan vermişdi. Torpaq qoşqu heyvanlarının (öküz, at) köməyi ilə şumlanmış, əkin sahələri xeyli genişlənmişdi.

Əkinçilikdə buğda, arpa, darı və s. bitkilərin bir neçə növü becərilirdi. Taxıl tuncdan və dəmirdən hazırlanmış oraqlarla biçilir, taxta və daş vəllərlə döyülür, dən daşları ilə üyüdülürdü. Taxıl ehtiyatını iri küplərdə və quyularda saxlayırdılar. Qazax rayonundakı Sarıtəpə və Babadərviş yaşayış məskənlərində təsərrüfat quyularının və küplərin içərisində taxıl və un qalığı aşkar edilmişdir.

Süni suvarma (Naxçıvan və Qarabağda qədim süni survarma şəbəkələrinin izləri qalmışdır) sayəsində bağçılıq və bostançılıq da genişlənmişdir. Üzümçülük və şərabçılıq inkişaf etmişdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı gilas, şaftalı, badam çəyirdəkləri, nar və üzüm toxumları və bərkiyib daşlaşmış şərab qalığı tapılmışdır.

Son Tunc və və İlk Dəmir dövründə Azərbaycanda sənətkarlıq sahələri içərisində dulusçuluq xüsusi yer tuturdu. Saxsı qabların istehsalında ayaqla hərəkətə gətirilən dulus çarxından istifadə olunurdu. Məişətdə ərzaq ehtiyatı, süd məhsulları saxlamaq və emal etmək üçün müxtəlif çeşidli saxsı qablar hazırlanırdı. Bu qablar dulusçuluq sobalarında bişirilirdi. Metalişləmə sənətkarlığı böyük rol oynamışdır. Ustalar zərbetmə, 14

oyma, lehimləmə, həkketmə ilə tunc, qızıl və gümüşdən zinət əşyaları hazırlamışlar.

Toxuculuq, sümükişləmə, daşişləmə, ağacişləmə, gön-dəri emalı və başqa sənət sahələri də mühüm əhəmiyyət daşımışdır.

E.ə. II minilliyin axırı – 1 minilliyin əvvəllərində dəmirdən müxtəlif əşyalar hazırlanmışdır.

E.ə. YII əsrdən başlayaraq dəmirdən istifadə geniş xarakter almışdır.

Müxtəlif sənət sahələrinin inkişafı ilə əlaqədar, sənətkarların içərisindən sənətkar-tacirlər qrupu ayrılmışdır. Onlar əsasən, hazır məhsulun satışı ilə məşğul olmuş, sonralar peşəkar tacirlərə çevrilmişlər. Beləliklə, tacirlər sənətkarlardan ayrılmışlar. Ovçuluq və balıqçılıq köməkçi məşğuliyyət sahəsi kimi qalırdı. Yaşayış yerlərindən maral, ceyran, çöldonuzu, quş, balıq sümükləri və balıqçılıq alətləri aşkar olunmuşdur.

Tayfa başçısının hakimiyyətinin qüvvətlənməsi, dini və hərbi rəhbərliyin onların əlində toplanması bu şəxslərin ilahiləşdirilməsinə gətirib çıxarırdı. Belə tayfa başçılarına öləndən sonra da sitayiş olunur, onların xatirəsini əbədiləşdirmək üçün kurqanlar ucaldılırdı.

Bəzən tayfa başçısının arvadını, kənizlərini və qulluqçularını öldürüb onunla birlikdə dəfn edir, sahibi ilə birlikdə atlarını basdırırdılar. Atları öldürərək yüyənli-cilovlu, müxtəlif əşyalarla bəzədilmiş halda qəbirə qoyurdular. Bu dəfn adəti axirət dünyasına inamla bağlıdır.

Bu dövrün dini etiqadları və mərasimləri içərisində oda sitayiş, suya, dağa, meşələrə, müxtəlif ağac növlərinə və heyvanlara inam ja geniş yer tuturdu. Səma cisimlərinə (Aya, ulduzlara, Günəşə) inam dərin kök salmışdı.

İbtidai icma quruluşunun sonunda Azərbaycan tayfaları qonşu ölkələrlə xammal və hazır məhsulla ticarət aparmışlar. Azərbaycanın zəngin filiz yataqları, cins at növləri, saysız-hesabsız heyvan sürüləri, yüksək keyfiyyətli sənətkarlıq nümunələri ticarətdə, alış-verişdə böyük rol oynamışdır. Belə iqtisadi-mədəni əlaqə vasitəsilə həmin ölkələrdən Azərbaycana müxtəlif şeylər, bəzək əşyaları, silah və s. gətirilmişdir. Dəmir dövründə Azərbaycan Qədim Şərqin ən qüdrətli dövləti olan Assuriya ilə geniş ticarət əlaqələri saxlayırdı. Azərbaycanın müxtəlif abidələrindən Assuriyada istehsald olunmuş şirli gil qablar, silindrik möhürlər, silahlar, bəzək şeyləri tapılmışdır. Onlardan biri də Xocalıda tapılan, üzərində mixi xətlə Assuriya padşahının (Adadnirari) adı yazılmış muncuqdur.

Ön Asiya və Yaxın Şərq ölkələri ilə quru və su yolları vasitəsilə ticarət əlaqələri aparılırdı. Su yolları ilə ticarət əlaqələri çay (Kür-Araz) və dəniz (Xəzər) vasitəsilə yaradılırdı.

Qobustan qayaları üzərində həkk edilmiş müxtəlif tipli gəmi təsvirləri bunu əyani sübut edir.

4. Əhalinin məşğuliyyəti, ictimai həyatı və dünyagörüşü



Azərbaycanan ìöíáèò òîðïàãëàðû, äàüÿòÿéè âÿ äàüëûã çîíàëàðû, ñó ìÿíáÿëÿðè ùÿëÿ íåîëèò äþâðöíäÿí áóðàäà òÿñÿððöôàòûí ìöõòÿëèô ñàùÿëÿðèíèí, õöñóñèëÿ ÿêèí÷èëèê âÿ ìàëäàðëûüûí èíêèøàôû ö÷öí çÿìèí éàðàòìûøäûð. Ãåéä åäÿê êè, áó ýöíÿ ãÿäÿð Úÿíóáè Ãàôãàç ÿðàçèñèíäÿ þéðÿíèëìèø ãÿäèì ÿêèí÷è-ìàëäàð òàéôàëàðûí òÿñÿððöôàò ùÿéàòûíû ÿêñ åòäèðÿí àáèäÿëÿðèí ñàéû èêè éöçö þòìöøäöð. ßêèí÷èëèê ìÿäÿíèééÿòèíèí ôîðìàëàøìàñû èêè ìÿðùÿëÿ êå÷ìèøäèð. Áèðèíúè ìÿðùÿëÿ íåîëèò 15

äþâðöíö ÿùàòÿ åäèð êè, áó äþâðäÿ ÿêèí÷èëèê èëêèí éàðàíìà ìÿðùÿ-ëÿñèíäÿ îëóð. Îíóíëà áÿðàáÿð ìàëäàðëûã, ñÿíÿòêàðëûüûí äóëóñ÷óëóã âÿ òîõóúóëóã êèìè ñàùÿëÿðè äÿ ôîðìàëàøìàüà áàøëàéûð. Èêèíúè ìÿðùÿëÿ åíåîëèò äþâðöíö ÿùàòÿ åäèð. Àðòûã áó çàìàí òÿñÿððöôàò éöêñÿëÿí õÿòëÿ èíêèøàô åòìÿéÿ áàøëàéûð. Éûüûúûëûã âÿ îâ÷óëóã íÿçÿðÿ ÷àðïàúàã äÿðÿúÿäÿ ôîðìàëàøûð. Ìÿùñóëäàð ãöââÿëÿðèí èíêèøàôû èñòåùñàëûí éåíè ñàùÿñèíèí-ìåòàëëóðýèéàíûí éàðàíìàñûíà ýÿòèðèá ÷ûõàðûð. Aáèäÿëÿðäÿí òàïûëìûø ãóðàøäûðìà îðàã äèøëÿðè, äÿí äàøû âÿ ñöðòýÿúëÿð, äàø òîõàëàð àðòûã áó äþâðäÿ ÿêèí÷èëèéèí èíòåíñèâ õàðàêòåð äàøûäûüûíà èøàðÿäèð. ßêèí÷èëèéèí èíêèøàôû éàëíûç òÿáèè øÿðàèòëÿ äåéèë, ùÿì÷èíèí áóðàäà éàáàíû òàõûë áèòêèëÿðèíèí îëìàñû èëÿ áàüëû îëìóøäóð. Àçÿðáàéúàíäà éóìøàã âÿ áÿðê áóüäà, ÷îõúÿðýÿëè áóòóëêàøÿêèëëè àðïà âÿ äèýÿð òàõûë íþâëÿðèíÿ ðàñò ýÿëèíìèøäèð. I Êöëòÿïÿäÿí íîõóä âÿ äàðû äÿíëÿðè äÿ àøêàð îëóíìóøäóð. İbtidai-icma cəmiyyətində éåíè éàðàíàí ÿñàñ òÿñÿððöôàò ñàùÿëÿðèíäÿí áèðè də maldarlıq îëìóøäóð. Bu äþâðäÿ ùåéâàí ñöðöëÿðè àðòìûødır. Õûðäàáóéíóçëó ùåéâàíëàð ÿñàñÿí êå÷è âÿ ãîéóíäàí èáàðÿò îëìóøäóð. Åâ ùåéâàíëàðû ñûðàñûíà èòè äÿ àèä åòìÿê îëàð. Âÿùøè ùåéâàí ñöìöêëÿðè ñûðàñûíà ìàðàë, úåéðàí, àéû, ãóðä, òöëêö, ãóø âÿ ñ. äàõèëäèð. Aáèäÿëÿðäÿí ìàëäàðëûüûí èíêèøàôûíû ñöáóò åäÿí îñòåîëîæè ãàëûãëàð âÿ ùåéâàí ôèãóðëàðû ÿëäÿ åäèëìèøäèð. Îñòåîëîæè ãàëûãëàð è÷ÿðèñèíäÿ þêöç ñöìöêëÿðè öñòöíëöê òÿøêèë åäèð. Òàïûíòûëàð àðàñûíäà ãîéóí, êå÷è, äîíóç, èò, äÿâÿ âÿ àò ñöìöêëÿðè äÿ âàðäûð". Éàøàéûø éåðëÿðèíèí òîïîãðàôèéàñûíà âÿ áèð íå÷ÿ àáèäÿäÿ ìÿäÿíè òÿáÿãÿíèí àç éûüûëìàñûíà ÿñàñÿí ñþéëÿìÿê îëàð êè, éàðûìêþ÷ÿðè éàéëàã ìàëäàðëûüû Azərbaycanda àðòûã Êöð-Àðàç ìÿäÿíèééÿòèíèí îðòà èíêèøàô ìÿðùÿëÿñèíäÿ ìþâúóä îëìóøäóð. Åùòèìàë êè, áó, å.ÿ. IV âÿ III ìèíèëëèêëÿðèí àéðûúûíà äöøöð. Îñòåîëîæè ìàòåðèàëûí òÿùëèëè Êöð-Àðàç ìÿäÿíèééÿòè òàéôàëàðûíûí ùÿéàòûíäà îâ÷ó-ëóüóí ìöÿééÿí éåð òóòäóüóíó ýþñòÿðèð. Áàøëûúà îëàðàã, úåéðàí, ìàðàë, àéû, ïèøèê âÿ á. ùåéâàíëàð îâëàíìûøäûð. Âÿùøè ùåéâàíëàðà àèä îñòåîëîæè ãàëûãëàðûí àç îëìàñû (10%) îíëàðûí òÿñÿððöôàòäà èêèíúè äÿðÿúÿëè éåð òóòäóüóíó ýþñòÿðèð. Ìàëäàðëûüûí èíêèøàôû òÿêÿðëè íÿãëèééàòûí âÿ ÿêèí÷èëèéèí èíêèøàôûíà òÿêàí âåðìèøäèð. Èðèáóéíóçëó ùåéâàíëàðäàí òàõûë äþéöìöíäÿ èñòèôàäÿ åäèëìÿñè, ÿìÿê ìÿùñóëäàðëûüûíû âÿ úÿìèééÿòèí èíêèøàôû ö÷öí çÿðóðè îëàí èçàôè ìÿùñóë èñòåùñàëûíû àðòûðìûøäûð. Îðòà òóíú äþâðünäÿ õûðäàáóéíóçëó ùåéâàíëàð ñàéúà àðòìûø, éàðûìêþ÷ÿðè éàéëàã ìàëäàðëûüû èíêèøàô åòìèøäèð. Àçÿðáàéúàíûí éöêñÿê äàüëûã çîíàëàðûíäà âÿ äàü ÿòÿêëÿðèíäÿ éåðëÿøÿí àáèäÿëÿðèí ìåéäàíà ÷ûõìàñû áóíóíëà áàüëûäûð. Áó òèï éàøàéûø éåðëÿðè éàðûìêþ÷ÿðè ìàëäàð òàéôàëàðûí ùÿéàò òÿðçè èëÿ áàüëû îëìóøäóð. Ýÿìèãàéàäà, Õà÷áóëàüûí (Äàøêÿñÿí) éöêñÿê äàüëûã çîíàñûíäà âÿ Êÿëáÿúÿðäÿ àïàðûëàí òÿäãèãàòëàð áó äþâðäÿ Àçÿðáàéúàíäà ìÿñêóíëàøàí òàéôàëàðûí áèð ãèñìèíèí ïîñòîðàë ùÿéàò òÿðçè êå÷èðäèéèíè ýþñòÿðèð. Äàüëûã çîíàëàðäà ÿùàëèíèí ìÿñêóíëàøìàñû îðòà âÿ ñîí òóíú äþâðöíäÿ áàø âåðìèøäèð. Áó äþâðäÿ Àðàç ÷àéû ÿòðàôûíäà, Ìèë-Ãàðàáàü äöçöíäÿ, Ìóüàíäà, Úÿíóá-Øÿðãè Àçÿðáàéúàíäà ýöúëö ìàëäàð òàéôàëàð éàøàìûøäûð. Ìàëäàðëûüûí èíêèøàôû ÿêèí÷èëèéÿ íèñáÿòÿí äàùà ÷îõ èçàôè ìÿùñóë ÿëäÿ åäèëìÿñèíÿ, ñÿðâÿòèí ìöÿééÿí ãðóï àäàìëàðûí ÿëèíäÿ òîïëàíìàñûíà èìêàí éàðàòìûøäûð. Áó, ñîí íÿòèúÿäÿ ÿìëàê áÿðàáÿðñèçëèéèíÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðìûøäûð. Áåëÿ êè, ìàëäàð òàéôàëàðûí ÿëèíäÿ òåç áèð çàìàíäà ÷îõëó âàð-äþâëÿò éûüûëìàüà áàøëàéûð êè, áó äà ìàë-ãàðàíûí ñàõëàíìàñû ö÷öí ÿëàâÿ èø÷è ãöââÿñè úÿëá åòìÿê àðçóñó äîüóðóð. Áó çàìàíäàí å'òèáàðÿí ìöùàðèáÿëÿð íÿòèúÿñèíäÿ ÿëÿ êå÷èðèëìèø ÿñèðëÿðèí ÿìÿéèíäÿí ãóë êèìè èñòèôàäÿ åòìÿéÿ áàøëàéûðëàð. Áó èñÿ ñèíèôëè úÿìèééÿòèí èëê ðöøåéìëÿðèíèí ìåéäàíà ÷ûõìàñûíà ñÿáÿá îëóð. Òàéôà áàø÷ûëàðûíà àèä çÿíýèí ãÿáèðëÿðèí ìåéäàíà ÷ûõìàñû äà, øöáùÿñèç êè, éóõàðûäà ýþñòÿðèëÿíëÿðëÿ áàüëûäûð. Áó äþâðäÿ ùåéâàíäàðëûüûí ìöÿééÿí ñàùÿñèíè äÿ àò÷ûëûã òÿøêèë åòìèøäèð. Ìóüàíäà ßëèêþìÿêòÿïÿñèíäÿí àøêàð îëóíàí àò ñöìöêëÿðè àòûí ùÿëÿ åíåîëèò äþâðöíäÿ 16

ÿùèëëÿøäèðèëäèéèíè göstərir.

Íåîëèò âÿ åíåîëèò äþâðöíäÿ ìåéäàíà ÷ûõàí èáòèäàè ñÿíÿòêàðëûã òóíú äþâðöíäÿ èíêèøàô åäÿðÿê, äàùà äà òÿêìèëëÿøìèøäèð. Àðõåîëîæè ãàçûíòûëàðäàí ÿëäÿ åäèëÿí ìöõòÿëèô ÿìÿê àëÿòëÿðè, òÿñÿððöôàò ÿøéàëàðû î äþâðäÿ ñÿíÿòêàðëûüûí ìöõòÿëèô ãîëëà-ðûíûí-ìåòàëëóðýèéà âÿ ìåòàëèøëÿìÿ, äóëóñ÷óëóã, äàøèøëÿìÿ, ñöìöêèøëÿìÿ, äÿðè âÿ ýþíèøëÿìÿ, òîõóúóëóã âÿ ñ. ìöõòÿëèô ìÿðùÿëÿëÿðäÿ äèíàìèê øÿêèëäÿ èíêèøàô åòäèéèíè ýþñòÿðèð. Íåîëèò äþâðöíäÿ äóëóñ÷óëóã âÿ òîõóúóëóã, åíåîëèò äþâðöíäÿ áóíëàðëà áÿðàáÿð ìåòàëëóðýèéàíûí ìåéäàíà ÷ûõìàñû, òóíú äþâðöíäÿ èñÿ éóõàðûäà ñàäàëàíàíëàð àðàñûíäà ìåòàëëóðýèéà âÿ ìåòàëèøëÿìÿíèí àïàðûúû éåðëÿðäÿí áèðèíè òóòìàñûíà ñÿáÿá îëìóøäóð. Ìÿ'ëóì îëäóüó êèìè, Àçÿðáàéúàíäà âÿ áöòöí Úÿíóáè Ãàôãàçäà ìÿñêóíëàøàí òàéôàëàðûí ìåòàëëà èëê òàíûøëûüû ùÿëÿ åíåîëèò äþâðöíäÿ îëìóøäóð. Áó äþâðÿ àèä àáèäÿëÿðäÿí õûðäà ìåòàë ÿøéàëàð, î úöìëÿäÿí áÿçÿê ö÷öí ìóíúóãëàð òàïûëìûøäûð. Ëåéëàòÿïÿäÿí àøêàð îëóíàí ìàääè-ìÿäÿíèééÿò ãàëûãëàðûíûí ÿí ãèéìÿòëèëÿðèí-äÿí áèðè äÿ ìåòàëëóðýèéàéà àèääèð . Áóðàäàí íÿèíêè ìöõòÿëèô ìåòàë ÿøéàëàð, ùÿì äÿ îíëàðûí áèëàâàñèòÿ éàøàéûø ìÿñêÿíëÿðèíäÿ ùàçûðëàíìàñûíû ýþñòÿðÿí ìàääè ãàëûãëàð òàïûëìûødır.

5. İbtidai icma quruluşunun dağılması

E.ə. II minilliyin axırı – 1 minilliyin əvvəllərində əhalinin yoxsullara və varlılara ayrılması daha da artmış ibtidai-icma quruluşunun dağılması sürətlənmişdir.

Bu dövrdə Azərbaycanın cənub ərazisində dövlət qurumları, şimal hissəsində iri tayfa ittifaqları mövcud olmuşdur. Bu birliklərə nüfuzlu tayfa başçıları rəhbərlik edirdilər. Daha güclü tayfa ittifaqları əlverişli təbii şəraiti, münbit torpağı olan ərazilərə yiyələnmişlər.

Tayfalar daxilində də təbəqələşmə gedirdi. Güclü ailələr, tayfa başçıları və ağsaqqalları, icma şurası üzvləri, nüfuzlu hərbçilər, kahinlər çoxlu var-dövlətə sahib olurdular.

İcmanın daha münbit əkin sahələrini, əsas otlaqlarını, mal-qarasını, at ilxılarını varlı ailələr ələ keçirirdilər. Gəncə yaxınlığında, Qarabağda və s. ərazilərdə belə ailələrin yaşayış binalarının qalıqları aşkar edilmişdir. Həmin binalar bir neə otaqdan ibarət olub, həyətyanı sahə ilə başqalarından ayrılırdı.

Azərbaycanda əhalinin belə təbəqələşməsi yoxsul və varlı adamlara məxsus qəbirlərdə (kurqanlar, daş qutular) yaxşı izlənilir. Yoxsul qəbirlərində ölünün yanına az əşya qoyulmuşdur. Varlı adamların dəfn olunduğu kurqanlar həmçinin böyüklüyü, quruluşu və qəbirə qoyulmuş əşyaların zənginliyi ilə fərqlənir.

Tunc dövründə əhalinin məişətində və dünyagörüşündə əsaslı dəyişikliklər olmuşdur. Onlar tikinti işində məişət avadanlıqlarının çoxnövlü və y üksək bədii zövqlə hazırlanmasında görünür. Dini təsəvvürlərdə də dəyişikliklər baş vermişdi. Axirət dünyasına inamla bağlı dəfn mərasimlərində də bunlar izlənmişdir. Sitayişlə bağlı bütlər yaranırdı. Səma cisimlərinə, suya, ağaca, ayrı-ayrı heyvanlara və s. sitayiş edilirdi.

İncəsənət yüksək inkişaf tapmışdır. Məişət əşyaları, bəzək əşyaları həndəsi naxışlarla, insan, heyvan və quş təsvirləri ilə bəzədilirdi. Bu dövrə aid qayaüstü rəsmlər təsviri incəsənətin gözəl nümunələri sayıla bilər.

Varlı ailələr çoxsaylı mal-qara sürülərinə baxmaq, başqa təsərrüfat sahələrində çalışmaq üçün əlavə işçi qüvvəsindən istifadə edirdilər. Belə işçi qüvvəsi, əsasən var-17

yoxdan çıxmış icma üzvləri, tayfalar arasında gedən müharibələr zamanı əsir düşmüş adamlar hesabına yaranırdı. Bu dövrdə qullar da olmuşdur. Sahibkarın qullarını da onunla birlikdə dəfn edirdilər.

Qəbirlərdən çoxlu silah-nizə, ox ucluqları, xəncər, qılınc, döyüş baltası, paltar zirehləri, toppuz və s. tapılması həmin dövrdə cəmiyyətin həyatında hərb işinin mühüm yer tutduğunu göstərir.

Əhali qəfil hücumlardan qorunmaq üçün daha təhlükəsiz yerlərdə məskən salmışlar. Belə yaşayış məskəninin ətrafına möhkəm müdafiə divarı çəkilmiş, dağlıq yerlərdə qalaçalar və müvəqqəti sığınacaqlar tikilmişdir. Bəzi yaşayış məskənləri tayfalar arasında gedən müharibələr zamanı dağıdılıb yandırılmışdır. Qalib tayfa məğlub tayfanı öz tərkibinə qatır və onun var-dövlətini mənimsəyirdi. Hərbi qənimətlərin və əsirlərin çox hissəsi qalib tayfanın başçısının və nüfuzlu hərbçilərin əlinə keçirdi.

İri tayfa ittifaqlarının yaranması, hakimiyyətin ayrı-ayrı nüfuzlu şəxslərin əlində cəmlənməsi, cəmiyyətin yoxsullara və varlılara parçalanması və s. amillər e.ə. II minilliyin axırı – 1 minilliyin əvvəllərində Şimali Azərbaycanda ibtidai icma quruluşunun dağılmasını sürətləndirdi.

Lakin bu ərazidə sinifli cəmiyyətin yaranması müəyyən müddət ləngimişdir.

Azərbaycanın Yaxın Şərqin mədəniyyət ocaqları ilə sıx əlaqədə olan cənub ərazilərində ilk quldar dövlətlər daha qədim dövrlərdə yaranmışdır.






Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə