Azərbaycan Arxeologiyası 127 Azerbaijan Archeology




Yüklə 22.41 Kb.
tarix22.04.2016
ölçüsü22.41 Kb.
Azərbaycan Arxeologiyası 127 Azerbaijan Archeology
2002 Vol.: 4 Num.: 1-2

ERAMIZDAN ƏWƏL VI - IV MlNlLLlKLƏRDƏ AZƏRBAYCAMN PALEOEKOLOGIYASINA DAİR Vəfa Mahmudova



(Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya Institutu)

Insan yarandığı gündən etibarən təbiətdən ayrılmaz surətdə asılıdır, həmişə bitki və heyvan aləmilə sıx əlaqədə olmuşdur. Hər hansı bir dövrün bitki və heyvan-lar aləmi öyrənilmədən o dövrün tam tarixi mənzərəsini vermək mümkün deyildir. Bu proseslərin mahiyyətini daha yaxşı başa düşmək üçün bu dövrdə baş verən tarixi hadisələrə diqqət vermək lazımdır.

Ərzaq məhsulları istehsalma keçid insan tarixində ən mütərəqqi mərhələdir. Təsadüfi deyildir ki, bu dövrü görkəmli arxeoloq Q.Çayld neolit inqilabı kimi adlandırmağı təklif etmişdir (Childe, 1939), bəzən bu dövrü "yemək istehsalı inqilabı" kimi də adlandırırdılar (Braidword, 1967).

Ərzaq məhsulları istehsalına keçidin mühüm cəhətlərindən biri əhalinin sayınm nəzərə çarpacaq dərəcədə artmasıdır. . Iqtisadiyyatm bu yeni formasma keçiddən dərhal sonra Ön Asiya və digər regionlarda oturaq əkinçilərin yüzlərlə yaşayış məskəni yaranmışdır. Müxtəlif mənbələrə görə əhalinin sıxlığınm kəmiyyət göstəriciləri 100m2 5-7 nəfərdən 1000 nəfərə qədər artır (Masson, 1971). Əkinçiliyə və maldarlığa keçidlə əlaqədar olaraq Yer kürəsi əhalisinin sayı 15 dəfə artmışdır.

Əlbəttə ki, qədim insanm ətraf mühit haqqmda təsəvvürləri elmi xarakter daşımırdı, lakin zaman keçdikcə məhz onlar ekoloji biliklərin mənbəyi olmuşlar.

Ən qədim rəsmlərdə, yazılarda nəinki müxtəlif heyvanların və bitkilərin adı çəkilir, hətta onların həyat tərzi, canlı orqanizmin, o cümlədən də insanın yaşamasmda ətraf mühitin əhəmiyyəti haqqmda az da olsa, məlumatlar verilir. Ekologiya termini ilk dəfə olaraq 1866-cı alman bioloqu Ernest Hekkel tərəfindən işlənmişdir (yunan sözü olub eykos-ev, yaşayış yeri, vətən və loqos-elm dem.) Hərfİ mənada ev, yer, öz həyatının haqqında elm deməkdir. Ancaq daha geniş mənada ekologiya - orqanizmlərin onları əhatə edən ətraf miihitlə qarşılıqlı münasibətləri haqqmda elmdir (eyni zamanda onların digər orqanizmlərlə olan çoxşaxəli qarşılıqh münasibətlərini də öyrənir).

Paleoekologiya isə ibtidai cəmiyyətin təbii aləmlə qarşılıqh əlaqələrini öyrə-nir. Son zamanlar Cənubi Qafqazm digər regionlarında bu sahədə əsasən paleolit, xüsusilə də son paleolitdə təbii mühitlə qarşılıqh münasibətlərin bərpa edilməsinə cəhd edilmişdir. Bütövlükdə, təbii mühitdəki dəyişikliklər və ibtidai insanın arasın-dakı əlaqələr aydınlaşdırılmışdır. Iqlim dəyişkənliyi, onun ardmca landşaft örtüyü-nün yaranması təsərrüfatda və ibtidai cəmiyyətin maddi mədəniyyətində adantiv də-yişikliklərə səbəb olmuşdur (Veliçko, 1973, 1985, Doluxanov^ 1984). Veliçko pa-leolitdən mezolitə və neolitə keçidin pleystoçen və holosen dövründə baş verdiyini göstərir. Baxmayaraq ki, qədim insan məskənləri aşkar edilən digər regionlar üçün bu problem demək olar ki, həll edilmişdir. Azərbaycan arxeologiyası üçün aktual olaraq qalmaqdadır.

Holosen dövründə insanların təbiətə təsir dairəsi genişlənmişdir. Umumiyyət-lə, ibtidai icma mədəniyyətinin inkişafmda holosenin iqlim optimu (9000-5000 l.n.)-

Azərbaycan Arxeologiyası 128 Azerbaijan Archeology

2002 Vol.: 4 Num.: 1-2

istiliyin və rütubətin müsbət uyğunlaşması, bitki və heyvan aləminin intensiv inkişa-fına səbəb olmuşdur. P.M.Doluxanova görə Cənubi Qafqazda dağarası ərazilərdə əkinçiliyin inkişafı iqlim optimumun əvvəllərində b.e.ə VI minillikdən gec olma-yaraq başlanmışdır.

Azərbaycanm təbii-coğrafi iqlimi və relyefi də tədqiq edilən dövrdə ilk əkinçi tayfalarının yaşayış məkkənlərinin bu ərazilərdə yayılmasma səbəb olmuşdur.

2001-ci ilin oktyabr ayında Avrasiyada neolit problemləri üzrə keçirilən bey-nəlxalq simpoziumda Honkonq Çin universitetinin professoru T.L.D.Lyu "Cənubi Cinin ilk keramikası və onun arxeoloji əhəmiyyəti" mövzusunda etdiyi məruzədə keramika, cilalanmış sümük alətlər, balıqqulağı və vəhşi düyü sortlarmın meydana gəlməsinin regionda həyat təminatı sisteminin dəyişilməsi ilə bərabər qədim insanların ətraf mühitə təsirində də yüksək olmasını göstərir. Azərbaycanm ilk əkinçi-maldar tayfalarmm yaşayış məskənlərindən aşkar edilən bitkilərin paleobotaniki tədqiqi isə bu region üçün fərqli mülahizə söyləməyə əsas verir.

Qədim zamanlarda Azərbaycan əhalisinin təbii bitkilərə təsirini müəyyən etmək üçün paleocoğrafıyaçılar bir neçə qədim əkinçi-maldar tayfalarınm yaşayış düşərgələrini (Ağdam rayonu ərazisindəki Çalağantəpə, Leylatəpə, Uçoğlan, Üzər-liktəpə abidələrini) palionoloji cəhətdən öyrənmişlər. Onlar bu ərazilərin müasir bitki örtüyünün yovşan, qarağac, dənli ot bitkiləri və onlarm qarışığmdan ibarət yarımsəhra landşaftmdan ibarət olduğunu, yaxın zamanlara qədər isə Tuqay meşələri ilə örtülü olduğunu, çay dərələrinin aralarındakı geniş ərazilərdə isə enliyarpaq -seyrək arid meşələr inkişaf etdiyini göstərmişlər. Bu dövrdə Yaxın Şərqin səhra zolaqlarmın da təkcə ot deyil, meşə zolaqları ilə örtülü olduğu haqqmda da müasir elmdə mülahizəyə rast gəlinir. Bu ərazilərdə də arpa, buğda və dənli bitkilərin qalığma rast gəlinmişdir.

Paleocoğrafiyaçılar (S.S.Vəliyev, Y.N.Tağıyeva, R.M.Atakişiyev) Çalağantəpə və Leylatəpə yaşayış düşərgələrinin mədəni spor tozcuq spektrlərinə əsasən şam tozcuqlarınm miqdarının üstünlük təşkil etdiyini, Leylatəpənin aşağı qatlarmda isə mədəni bitki qalıqlarınm və şam ağacı tozcuqlarının qeydə alınmasını I.Nərimano-vun Leylatəpə abidəsinin qədim sakinlərinin dulusçu olduqları və dulus istehsalı zamanı şam ağacından istifadə etdikləri ehtimalına əsaslanaraq bu regionda şam massivlərinin yoxa çıxmasını bununla əlaqələndirirlər.

Biologiya elmləri doktoru V.Hacıyevin müşahidələrinə görə şam ağacı pöhrə vermir, onların bəzən öz-özünə azalması, məhv olub getməsi mümkündür.

Müəlliflər bu regionda Şərq vələsi, adi vələs, qoz, fındıq, mamrr, sarmaşıq, mürəkkəbçiçəklilər, paxlalılar, əməköməcilər, cır moruqlarm tozcuqlarına da rast gəlindiyini söyləyirlər.

Bu, b.e.ə. VI-IV minilliklərdə göstərilən regionun florasının daha zəngin ol-duğu, insanın təbiətə təsirinin isə hələ zəif olduğunu ehtimal etməyə imkan verir.


Azərbaycan Arxeologiyası 129 Azerbaijan Archeology

2002 Vol.: 4 Num.: 1-2

ƏDƏBİYYAT


  1. Braidwood R. Prehistoric Man. Illinois, 1967.

  2. Childe G. Urban revolution/Town Planning Revue. V.21, 1950, .Nb2.

  3. BejiHeB C.C., TarueBa E.H., ATaKHuiHeB P.M. AHTponoreHHaa TpaHc^opMauHa pacTHTe^bHoro noKpoBa TeppHTopHH A3ep6aiizpKaHa b IV-II thc. äo h.ə. - reorpacjwji h npHpo^Hbie pecypcbi. No2, anpejib-moHb, 1996, c. 169-178.

  4. JJojryxaHOB n.M. Ənoxa 6poH3bi: ƏKOJiorHHecKue, ƏKOHOMHHecKue h KyjibTypHbie npoııeccbi. Te3HCbi ÄOKJiaflOB BcecoK»3Horo cHMno3HyMa, nocBauieHHoro 60-JieTHio o6pa30BaHHa CCCP. EpeBaH, 1982, c.4-6.

  5. MaccoH B.M. nepBbie iiHBHJiH3auHH h BceMupHaa HCTopHfl. Y(J)a, 1999.

  6. HapHMaHOB H. KyjibTypa apeBHeHiuero 3eMJieflejibHecKo-cKOTOBo,zr4ecKoro HacejieHHH A3ep6aftfl>KaHa, BaKy, 1987.

Vafa Makmudova

ABOUT PALEOECOLOGY OF AZERBAIJAN IN

THE 6th -4th MILLENNIUM D.C.

SUMMARY


From the day the men appeared in this world, they were always depended on the nature having connections with flora and fauna. Without analysis of fauna and flora it is impossible to have whole scenery of any historical period.

During the period of halogen the power on the nature by men is extended. For determining influence of Azerbaijan population on the wild flora, the paleogeographers studied some ancient settlement of agriculture and cattlebreeding tribes of Chalaqhantepe, Leylatepe, Uzarliktepe and Uchoghlan in Aghdam region. They came to the conclusion that today's flora of the territory consists of yovshan, qaragan, food grains and of their mixture. Before present time the territory was covered with Tuga woods and there were dzoad-leaved arid forests in the vast lands between river canyons. According to the spar pollens taken from the cut of the cultural layers of Chalaghantepe and Leylatepe settlements paleogeographers (S.S.Valiyev, Y.N.Tagiyev, R.M.Atakishiyev) say that amount of the pine-pollens are high in the spor example. Pone pollens weren't founded in the lower layers of Leylatepe. I.Narimanov connects, this fact with the production of pottery and the usage of pine woods for their burning quality. From his opinion disappearance of pine wood massives is a result of it. A pine tree doesn't give sprout and V. Haciyev (doctor of biology) relates the destruction of pine woods with it.



The notes that walnuts, nuts, hornbills bindweed's, beans, composites are found in the region gives us an opportunity to say that the flora of this region was much more rich and the influence of the people settled there in 5th-4th millenniums B.C was very weak.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə