Aslanov z. Y., Musayeva t. T




Yüklə 1.01 Mb.
səhifə1/5
tarix10.04.2016
ölçüsü1.01 Mb.
  1   2   3   4   5
ASLANOV Z.Y., MUSAYEVA T.T.
METROLOGİYANIN ЏSASLARI

M E T O D İ K İ VЏSAİT




BAKI-2014

AZЏRBAYCAN RESPUBLİKASI TЏHSİL NAZİRLİYİ
AZЏRBAYCAN DЦVLЏT İQTİSAD UNİVERSİTETİ

METROLOGİYANIN ЏSASLARI

KURSU ЬZRЏ

METODİKİ VЏSAİT

AzYrbaycan Respublikası TYhsil Nazirliyinin



«07» fevral 2014-cь il tarixli 127 saylı

Ymri ilY tYsdiq olunmuşdur



BAKI-2014

RYy verYnlYr: ADİU-nun “Standartlaşdırma vY

sertifikasiya” kafedrasın professoru

Nuriyev M.N. ;

ADİU-nun “Dizayn” kafedrasının mьdiri

professor Şamxalov O.Ş.;

AzTU-nun“Metrologiya vY standartlaşdırma”

kafedrasının dosenti Şıxseyidov A.Ş.

TYrtib edYnlYr: ADİU-nun “Standartlaşdırma vY sertifikasiya” kafedrasının mьdiri dos.Aslanov Z.Y. vY kafedranın mьYllimi Musayeva T.T.

Redaktor: t.e.n., dos. Aslanov Z.Y.

“Metrologiyanın Ysasları” fYnni ьzrY mYşğYlY dYrslYrinin yerinY yetirilmYsinY dair metodiki gцstYriş 050647 “Metrologiya, standartlaşdırma vY sertifikasiya mьhYndisliyi” ixtisası ьzrY bakalavr pillYsindY tYhsil alan tYlYbYlYr tYrYfindYn цyrYnilYn “Metrologiyanın Ysasları” kursunun tYdris proqramına Ysasın hazırlanmışdır.

MYşğYlY dYrslYri AzYrbaycan Respublikasının NazirlYr Kabinetinin 348 saylı 24.12..2013-cь il tarixli Ymri ilY tYsdiq  olunmuşdur  “Ali tYhsil mьYssisYlYrinin bakalavriat vY magistratura sYviyyYlYrindY kredit sistemi ilY tYdrisin tYşkili Qaydaları” nın tYsdiq edilmYsi haqqında qanuna uyğun qiymYtlYndirilmYlidir.


MЬNDЏRİCAT


  1. MYşğYlY №1. Metrologiya haqqında ьmumi mYlu-matlar...............................................................................6

  2. MYşğYlY №2. Цlзь şkaları..........................................15

  3. MYşğYlY №3.ЦlзьlYn kYmiyyYtlYrin keyfiyyYt vY kYmiyyYt xarakteristikaları............................................21

  4. MYşğYlY №4. Цlзь vahidlYri. VahidlYr sistemi.........23

  5. MYşğYlY №5. Ehtimal paylanma qanunlari vY onlarin YdYdi xarakteristikalari..................................................26

  6. MYşğYlY №6. ЦlзmYnin nYticYsinin normal ehtimal paylanma qanununa uyğunluğunun yoxlanmasi...........36

  7. MYşğYlY №7. ЦlзmYnin nцvlYri vY metodlari............40

  8. MYşğYlY №8. ЦlзmYlYrin xYtalari..............................45

  9. MYşğYlY №9. ЦlзmY nYticYlYrinin emal metodlari....54

  10. MYşğYlY №10. Dolayisi ilY цlзmY...........................64

  11. MYşğYlY №11. Dinamik цlзmYlYr vY determinY edilmiş xYtti цlзь zYncirlYrinin xYtaları........................68

  12. MYşğYlY №12 ЦlзmY vasitYlYrinin siniflYşdirilmYsi……………………………………….85

  13. MYşğYlY №13. ЦlзmY vasitYlYrinin xYtaları..............91

  14. MYşğYlY №14. ЦlзmY vasitYlYrinin dYqiqlik siniflYri……………………………………………….95

  15. MYşğYlY №15. ЦlзmY vasitYlYrinin metroloji etibarliği........................................................................99ЏDЏBİYYAT.............................................................104


MЏŞĞЏLЏ № 1. METROLOGİYA HAQQINDA ЬMUMİ MЏLUMATLAR

Metodiki gцstYrişdY metrologiyanin Ysas terminlYri vY anlayışları, fiziki kYmiyyYt vahidlYrinin Yks etdirilmYsi, цlзmYnin vahidliyi, texniki sistemlYrin parametrlYrinin цlзьlmYsinin Ysasları, цlзmY va­si­tY­lY­ri­nin metroloji xarakteristikalarının normalaşdırılması, цlзmY va­si­tY­lY­rinin seзilmYsi, metroloji tYminatın prinsiplYri, metrologiya vY tex­niki цlзmYnin digYr vacib mYsYlYlYri ilY YlaqYdar geniş mYlumat ve­rilmişdir.

Метролоэийа термини ики йунан сюзцнцн бирляшмясиндян ямяля эялмишдир: метрон-юлчмя вя логос-юйрянмя, тялим. Демяли, метролоэийа физики кямиййятлярин юлчцлмяляри, юлчмялярин вящдятинин тямин олунма методлары вя васитяляри, лазыми дягиглийя наил олма цсуллары щаггында елмдир. Метролоэийа бу эцн елмин ян бюйцк вя важиб сащясидир. Инди щеч бир мцтяхясис елми- техники тяряггини кямиййятжя характеризя едян дягиг юлчмяляр олмадан кечиня билмяз. Гаршыйа гойулмуш проблемляр ня гядяр мцряккябдирся, онларын щяллиндя метролоэийанын ролу да о гядяр йцксякдир.

Метролоэийанын предмети юлчмяляр, онларын вящдяти вя дягиглийидир. Метролоэийа практики олараг истещсалатда бцтцн юлчмя ишляринин йериня йетирилмяси методларыны, щямчинин онларын щцгуги вя нязяри ясасларыны юзцндя бирляшдирир.

Щцгуги ясаслар (ганунверижи метролоэийа) дювлят тяряфиндян мцяййянляшдирилмиш гайдаларла юлчмя васитяляринин ейнилийини вя юлчмялярин вящдятини тямин едир. Дювлят тянзимлямяси щцгуги актлар васитясиля ижра щакимиййяти органлары (назирликляр вя идаряляр), Дювлят метролоъи хидмяти, мцяссися вя тяшкилатларын метролоъи хидмятляри тяряфиндян йериня йетирилир.

Нязяри (фундаментал) метролоэийа бу елмин фундаментал ясасларыны ишляйиб щазырлайыр.

Тятбиги (практики) метролоэийа нязяри ишлямялярин вя ганунверижи метролоэийанын мцддяаларынын практики тятбиги мясялялярини ишыгландырыр.

Юлчмялярин вящдятинин тямин едилмяси цчцн ашаьыдакы шяртляр йериня йетирилир:

- анжаг гайдаларла гануниляшдирилмиш юлчц ващидляри тятбиг едилир;

- юлчмялярин бурахылабилян хяталары вя бу хяталарын верилмиш ещтималла щцдудлары мцяййянляшдирилир.

Щазырки ясрдя метролоэийанын мадди-техники базасы эениш инкишаф етмишдир. Механики юлчмя васитяляри електрик юлчмя васитяляри иля, сонра ися електрон юлчмя васитяляри иля сыхышдырылмышдыр, онлар ися аналоглу жищазлардан ядяди жищазлара чеврилмиш, комплекс вя системлярдя бирляшмишляр.

Юлчмя техникасы, електроника вя щесаблама техникасы инкишафын катализаторларыдыр. Бу техники васитяляр щамыйа лазымдыр. Сяпинин вахтыны тяйин едян кяндлидян тутмуш бюйцк кяшфляр едян тядгигатчы алимляря гядяр щамыйа етибарлы юлчмя методлары вя дягиг, йцксяк щиссийатлы юлчц жищазлары лазымдыр. Сон заманлар елм вя техниканын сцрятли иникшафы иля ялагядар олараг чохлу «метролоэийалар» ямяля эялмишдир: квант метролоэийасы, иншаат метролоэийасы, тибби метролоэийа, идман метролоэийасы вя с. Лакин буна бахмайараг, гейд етмяк лазымдыр ки, метролоэийа юзцнцн ващид принсипляри, методлары вя цсуллары иля бцтюв елмдир.

NY­zYri met­ro­lo­gi­yada bu el­min fun­da­me­ntal Ysas­la­rı­nı цy­rY­nir­lYr.

Qa­nun­ve­rici met­ro­lo­gi­yada цlз­mY­nin va­hid­li­yi­nin vY la­zım olan dY­qiq­li­yin tY­min edil­mY­sinY is­ti­qa­mYt­lYn­miş fi­ziki kY­miy­yYt va­hid­lY­ri­nin, eta­lon­la­rın, цlз­mY­nin me­tod vY va­si­tY­lY­ri­nin tYt­biqi ьзьn va­cib olan texniki vY hь­quqi tY­lYb­lYr mьYy­yYn­lYş­di­ri­lir.

TYc­rьbi (tYt­biqi) met­ro­lo­giya nY­zYri iş­lY­rin tYc­rь­bY­dY tYt­bi­qini vY qa­nun­ve­rici met­ro­lo­gi­ya­nın mьd­dYa­la­rı­nı işıq­lan­dı­rır.

Mьx­tY­lif pro­ses­lY­rin vY ci­sim­lY­rin xas­sY­lY­rini YdYdi qiy­mYt­lYr­lY gцs­tYr­mYk ьзьn kY­miy­yYt ifa­dY­sin­dYn is­ti­fadY edi­lir.

KY­miy­yYt, hYr han­sı şe­yin bir xas­sY­si­nin di­gYr xas­sY­lYri­ndYn fYrq­lY­nYn, bu vY ya di­gYr ьsul­la, o cьmlYdYn kYmiyyYtcY qiy­mYt­lYn­di­ri­lYn gцs­tY­ri­ci­sinY de­yi­lir.

KY­miy­yYt цzь-цz­lь­yьn­dY mцv­cud de­yil. Mьx­tY­lif xas­sY­lYrY ma­lik ob­yekt­lY­rin ve­ril­miş kY­miy­yYt­lY ifadY edil­mYsi za­manı ya­ra­nır.

KY­miy­yYt­lYr real vY ideal kY­miy­yYt­lYrY ay­rı­lır­lar ( şY­kil 1).

İdeal kY­miy­yYt­lYr Ysa­sYn ri­ya­ziy­yata aid­dir vY konk­ret real an­la­yış­la­rın ьmu­mi­lYş­di­ril­mY­sı­dir.

Real kY­miy­yYt­lYr цz nцv­bY­sin­dY fi­ziki vY qey­ri-fi­ziki kY­miy­yYt­lYrY bц­lь­nьr­lYr.

Fi­ziki kY­miy­yYt­lYr ьmumi hal­da, tYbiYt vY tex­niki elm­lYr­dY цy­rY­ni­lYn mad­di ob­yekt­lYrY xas olan kY­miy­yYt­lYr kimi tY­yin edilY bi­lYr.

Qey­ri-fi­ziki kY­miy­yYt­lYri ic­timai elm­lYrY, mY­sY­lYn fYl­sY­fYyY, sosio­lo­gi­yaya, iq­ti­sa­diy­yata vY s. aid et­mYk olar.

Fi­ziki kY­miy­yYt­lYr, ьmu­miy­yYt­lY fi­ziki ob­yekt­lY­rin vY pro­ses­lY­rin xas­sY­lY­rini цy­rYn­mYk ьзьn va­si­tY­dir.

Fi­ziki kY­miy­yYt­lYri, цl­зь­lYn vY qiy­mYt­lYn­di­ri­lYn kY­miy­yYt­lYrY ayır­maq mYq­sYdY uy­ğun­dur.

Цl­зь­lYn kY­miy­yYt­lYr tY­yin edil­miş цl­зь va­hidi ilY, YdYd­lY ifadY edilY bi­lYr. Bu vY ya di­gYr sY­bYb­lYr ьzьn­dYn tYyin oluna bi­lin­mY­yYn fi­ziki kY­miy­yYt­lYr yal­nız qiy­mYt­lYn­di­rilY bi­lYr.





ŞY­kil 1. KY­miy­yYt­lY­rin si­nif­lYş­di­ril­mYsi

KY­miy­yYt­lYr şka­la­la­rı­n kц­mYyi ilY qiy­mYt­lYn­di­ri­lir. KY­miy­yYt­lYr şka­lası, ra­zı­laş­dı­rıl­ma ilY qY­bul edil­miş dY­qiq цlз­mY nY­ti­cY­sin­dY tY­yin edi­lYn qiy­mYt­lY­rin ar­dı­cıl ni­zam­lan­ma­sına de­yi­lir.

Fiziki kYmiyyYtlYrin daha dYqiq цyrYnilmYsi ьзьn on­ların siniflYşdirilmYsi mYqsYdYuyğundur (şYkil 2).

Ha­di­sY­lY­rin nц­vьnY gцrY fi­ziki kY­miy­yYt­lYr aşa­ğı­dakı qrup­lara ay­rı­lır­lar:



  • mad­di kY­miy­yYt­lYr mad­dY­lY­rin, ma­terial­la­rın, on­lar­dan ha­zırlanmış mY­mul­la­rın fi­ziki vY fi­ziki-kim­yYvi xas­sY­lY­rini tYs­vir edir.

Bu qrupa kьt­lY, sıx­lıq, elekt­rik mь­qa­vi­mYti, hYcm, in­duk­tiv­lik vY s. da­xil­dir. BYzi hal­lar­da gцs­tY­ri­lYn fi­ziki kY­miy­yYt­lYri pas­siv fi­ziki kY­miy­yYt­lYr ad­lan­dı­rır­lar. Bu kY­miy­yYt­lYri цlз­mYk ьзьn цlз­mY in­for­ma­siya siqnalını for­ma­laş­dı­ran kц­mYk­зi ener­ji mYn­bY­yin­dYn is­ti­fadY edi­lir. Bu hal­da pas­siv fi­ziki kY­miy­yYt­lYri ak­tiv fi­ziki kY­miy­yYt­lYrY зe­vi­ri­lir­lYr;

  • ener­ge­tik kY­miy­yYt­lYr зe­vi­ril­mY pro­ses­lY­rini, ener­ji­nin цtь­rьl­mY­sini vY is­ti­fa­dY­sini xa­rak­te­rizY edir. Bu kY­miy­yYt­lYrY cY­rY­yan şid­dYti, gYr­gin­lik, gьc da­xil­dir. Gцs­tY­ri­lYn kY­miy­yYt­lYri ak­tiv kY­miy­yYt­lYr ad­lan­dı­rır­lar. On­lar, kц­mYk­зi ener­ji mYn­bY­yin­dYn is­ti­fadY edil­mY­dYn цlз­mY in­for­ma­sıya sı­naq­la­rına зev­rilY bi­lYr­lYr;

  • pro­ses­lY­rin axı­nını mьYy­yYn vaxt mьd­dY­tin­dY xa­rak­te­rizY edYn kY­miy­yYt­lYr. Bu qrupa mьx­tY­lif spekt­ral xa­rak­te­ris­ti­ka­lar, kor­rel­ya­siya funk­si­ya­ları vY s. da­xil­dir.

  • Mьx­tY­lif fi­ziki pro­ses­lYr qru­puna da­xil olan kY­miy­yYt­lYrY fY­za­-vaxt, me­xa­niki, is­ti­lik, elekt­rik vY maq­nit, akus­tik, işıq, fi­ziki-kim­yYvi, şьa­nı ion­laş­dır­ma, ato­mun vY nь­vY­nin kY­miy­yYt­lYri aid­dir.

  • Di­gYr kY­miy­yYt­lYr­dYn şYr­ti qey­ri ası­lı­lıq dY­rY­cY­sinY gцrY fi­ziki kY­miy­yYt­lYr Ysas, tц­rYmY vY YlavY kY­miy­yYt­lYrY ay­rı­lır­lar. Hal-ha­zır­da SI (sim­met­rik) sis­te­min­dY Ysas kY­miy­yYt­lYr kimi yed­di kY­miy­yYt gц­tь­rьl­mьş­dьr. Bun­lar uzun­luq, vaxt, kьt­lY, tem­pe­ra­tur, cYrYyan şiddYti, işı­ğı­n gьcь vY mad­dY­nin miq­darı­dır. ЏlavY fi­ziki va­hid­lYrY mьs­tYvi vY fYza bu­caq­ları aid­dir.

  • Цl­зьyY gцrY fi­ziki kY­miy­yYt­lYri цl­зьsь olan vY цl­зьsь ol­ma­yan kY­miy­yYt­lYrY ay­ırır­lar.



ŞYkil 2. Fiziki kYmiyyYtlYrin tYsnifatı

Fi­ziki kY­miy­yYt va­hidi [Q], ey­ni cins­li fi­ziki kY­miy­yYt­lYri miq­darı qiy­mYt­lYn­dir­mYk ьзьn qY­bul edi­lYn, va­hidY bY­ra­bYr şYr­ti YdYdi qiy­mYti ve­ril­miş, qeyd edil­mış цl­зь­nьn fi­ziki kY­miy­yY­ti­dir.

Fi­ziki kY­miy­yY­tin qiy­mYti Q, onun va­hid­lY­ri­nin bir sıra rY­qYm­lYr şYk­lin­dY qiy­mYt­lYn­di­ril­mY­sinY de­yi­lir. Fi­ziki kY­miy­yY­tin YdYdi qiy­mYti q, kY­miy­yY­tin qiy­mY­ti­nin ve­ril­miş fi­ziki kY­miy­yY­tin va­hi­dinY nis­bY­tini ifadY edYn ad­sız YdYdY de­yi­lir.

Q = q [Q]

Цlз­mY, цl­зь va­hidi kimi qY­bul edil­miş fi­ziki kY­miy­yY­tin, mY­lum fi­ziki kY­miy­yYt­lY mь­qa­yi­sYsi nY­ti­cY­sin­dY tYc­rьbY yolu ilY ay­dın­laş­dı­rı­lan dYrk et­mY pro­se­sinY de­yi­lir.


TAPŞIRIQ

  1. ЦlзmYlYrin vYhdYtinin tYhlili.

  2. Metrologiyanın Ysas vYzifYlYrinin tYhlili.


YOXLAMA SUALLARI:

  1. Fiziki kYmiyyYtlYrin tYsnifatını izah edin.

  2. KYmiyyYtlYrin siniflYşdirilmYsini izah edin.

  3. ЦlзmY sistemini izah edin.


MЏŞĞЏLЏ № 2. ЦLЗЬ ŞKALARI

TYc­rь­bYdY mad­dY­lY­rin, ci­sim­lY­rin, ha­di­sY­lY­rin, pro­ses­lY­rin xas­sY­lY­rini xa­rak­te­rizY edYn mьx­tY­lif kY­miy­yYt­lY­rin цl­зьl­mYsi la­zım gY­lir. BYzi xas­sY­lYr цz­lY­rinin key­fiy­yYt­cY, bY­zi­lYri isY kY­miy­yYt­cY gцs­tY­rir. Bu xas­sY­lYr, цz­lY­rinin mьYy­yYn qa­nunauy­ğun­luq­la yer­lYş­di­ril­mY­sini vY цl­зь şka­lası şYk­lin­dY gцs­tY­ril­mY­sini tY­lYb edir. ЏdYdi xas­sY­lY­rin цl­зь şka­lası, fi­ziki kY­miy­yYt­lY­rin şka­lası ad­lan­dı­rı­lır.

Fi­ziki kY­miy­yY­tin şka­lası, dY­qiq цlз­mY­nin nY­ti­cY­lYri Ysa­sın­da, ra­zı­laş­ma yolu ilY qY­bul edil­miş fi­ziki kY­miy­yYt­lY­rin qiy­mYt­lY­ri­nin ar­dı­cı­llı­ğı­nın ni­zam­lan­ma­sına de­yi­lir. Цl­зь şka­lası nY­zY­riy­yY­si­nin Ysas ter­min­lYri vY an­la­yış­ları МИ 2365-96 sY­nY­din­dY ve­ril­miş­dir.

Xas­sY­lY­rin tY­za­hьr et­mY­si­nin tYt­biqi st­ruk­tu­runa uy­ğun ola­raq цl­зu şka­la­la­rı­nın beş Ysas tipi mьYy­yYn­lYş­di­ril­miş­dir.



1. Ad­la­rın şka­lası (tYs­ni­fat­la­rın şka­la­ları). Bu şka­la­lar, xas­sY­lYri yal­nız ek­vi­va­lent­liyY nis­bYt­dY цzьnь gцs­tY­rYn empirik ob­yekt­lY­rin tYs­ni­fa­tın­da is­ti­fadY edi­lir. Bu xas­sY­lYri fi­ziki kY­miy­yYt he­sab et­mYk ol­maz. Buna gцrY dY bu nцv şka­la­lar, fi­ziki kY­miy­yYt­lY­rin şka­la­ları he­sab edilY bil­mYz. BelY şka­la­lar ek­vi­va­lent­lik mь­na­si­bYt­lY­rini xa­rak­te­rizY et­dik­lY­rin­dYn, on­lar­da sı­fır, bц­yьk, ki­зik vY цl­зь va­hidi an­la­yış­ları yox­dur. Ad­lar şka­la­sına mi­sal ola­raq ge­niş ya­yıl­mış, rYng­lY­rin uy­ğun­lu­ğunu tY­yin et­mYk ьзьn is­ti­fadY edi­lYn rYng­lYr at­la­sını gцs­tYr­mYk olar.

2. Sı­ra­la­rın şka­lası (dY­rYcY şka­lası). ЏgYr ve­ril­miş empirik ob­yek­tin xas­sY­lYri, ek­vi­va­lent­liyY vY sı­raya nY­zY­rYn, miq­darca art­ma vY azal­ma kimi tY­za­hьr edir­­sY, on­da on­lar ьзьn sı­ra­la­rın şka­la­sını qur­maq olar. On­lar mo­no­ton ar­tan, ya­xud aza­lan olur, gцs­tY­ri­lYn xas­sYni xa­rak­te­rizY edYn kY­miy­yYt­lY­rin bц­yьk vY ki­зik qiy­mYt­lY­ri­nin nis­bY­tini ay­dın­laş­dır­mağa im­kan ve­rir­lYr. Sıra şka­la­la­rın­da sı­fır iş­ti­rak edir, ya­xud et­mir. Bu­raya цl­зь va­hidi da­xil edilY bil­mYz. Зьn­ki on­lar ьзьn mь­tY­na­sib­lik nis­bYti tY­yin edil­mY­miş­dir vY xas­sY­nin konk­ret tY­za­hь­rь­nьn neзY dYfY az vY зox ol­duğu haq­qın­da mь­la­hizY yь­rьt­mYk mьm­kьn de­yil­dir.

Ve­ril­mış xa­rak­te­ris­ti­ka­nın qiy­mYt­lYri ara­sın­dakı mь­na­si­bYt­lYri dY­qiq mьYy­yYn­lYş­dir­mYk mьm­kьn ol­ma­dıq­da sı­ra­nın şYr­ti (empirik) şka­la­sın­dan is­ti­fadY edir­lYr.

ŞYr­ti şkala, il­kin qiy­mYt­lYri şYr­ti va­hid­lYr­lY ve­ril­miş fi­ziki kY­miy­yY­tin şka­la­sı­dır. MYsYlYn: Enq­le­rin цz­lь­lьk şka­lası, Bo­for­tun dY­niz kь­lY­yi­nin qьv­vY­sini цl­зYn 12 bal­lı şka­lası vY s.

ЬzYr­lY­rin­dY re­per nцq­tY­lYri (yer sYt­hi nцq­tY­lY­ri­nin nis­bi uca­lı­ğını tY­yin et­mY işin­dY iş­lY­di­lYn ni­şan) cı­zıl­mış sıra şka­la­ları ge­nış ya­yıl­mış­dır. BelY şka­la­lara mi­ne­ral­la­rın bYrk­li­yini tY­yin et­mYk ьзьn is­ti­fadY edi­lYn Moos şka­la­sını mi­sal gцs­tYr­mYk olar. Bun­lar­da mi­ne­ra­lla­rın bYrk­liyi şYr­ti YdYd­lYr­lY aşa­ğı­dakı sıra ilY ve­ri­lir. Talk-1; gips-2; kalsium-3; flyuo­rit-4; apa­tit-5; or­tok­laz-6; kvars-7; to­paz-8; ko­rund-9; al­maz-10.

Mi­ne­ral­ları bu vY ya di­gYr bYrk­liyY aid et­mYk ьзьn da­yaq­lar­la cız­ma­dan is­ti­fadY edi­lir. ЏgYr cıs­mY kvars­la (7) apa­rıl­dıq­da mi­ne­ra­lın ьzY­rin­dY iz qa­lır­sa vY or­tok­laz­la (6) cız­mada qal­mır­sa, on­da mi­ne­ra­lın bYrk­liyi 6-dan cox vY 7-dYn az olur. BelY hal­da daha dY­qiq nY­ticY al­maq qey­ri mьm­kьn­dьr.

ŞYr­ti şka­la­lar­da цl­зь­lYr ara­sın­dakı ey­ni in­ter­val­lara YdYd­lY­rin mьx­tY­lif цl­зь­lYri uy­ğun gYlY bi­lYr. Bu YdYd­lY­rin kц­mYyi ilY eh­ti­ma­lları, median­ları, kvantillYri tY­yin et­mYk mьm­kьn­dьr. La­kin on­ları top­lama, vur­ma vY di­gYr ri­yazi YmY­liy­yat­lar ьзьn is­ti­fadY et­mYk ol­maz.

KY­miy­yYt­lY­rin qiy­mYt­lY­ri­nin sıra şka­la­la­rı­nın kц­mYyi ilY tY­yinini цlз­mY he­sab et­mYk qey­ri mь­mkьn­dьr. Зьn­ki bu şka­la­lara цl­зь va­hidi da­xil et­mYk ol­maz.

Sıra şka­la­la­rına gцrY qiy­mYt­lYn­dir­mY ey­ni mY­nalı de­yil vY ьmu­miy­yYt­lY şYrt­idir.



3. İn­ter­val­lar şka­lası (fYrq­lY­rin şka­lası). Bu şka­la­lar sı­ra­lar şka­la­sı­nın in­ki­şaf et­di­ril­miş for­ma­sı­dır vY on­lar xas­sY­lY­rin ek­vi­va­lent­liyi, ar­dı­cıl­lığı vY ad­di­tiv­liyi цdY­yYn ob­yekt­lYri ьзьn tYt­biq edi­lir.

In­ter­val­lar şka­lası ey­ni in­ter­val­lar­dan iba­rYt­dir, цl­зь va­hidi var­dır vY sYr­bYst qY­bul edil­miş baş­lan­ğıca, yYni sı­fır nцq­tY­sinY ma­lik­dir. In­ter­val­lar şka­la­sına mi­sal ola­raq, Sel­si şka­la­sını, Fa­ren­qeyt vY Reom­yur şka­la­la­rını gцs­tYr­mYk olar. İn­ter­val­lar şka­la­sın­da in­ter­val­la­rın bц­lьn­mYsi vY зı­xıl­ması hY­rY­kYt­lYri mьYy­yYn edil­miş­dir.



Q - kY­miy­yY­ti­nin in­ter­val­lar şka­la­sını

Q=Qo+q [Q ](1)

tYn­liyi şYk­lin­dY gцs­tYr­mYk olar.

Bu­rada q- kY­miy­yY­tin YdYdi qiy­mYti, Qo-şka­la­nın he­sa­bat baş­lan­ğıcı, [Q] -ve­ril­mış kY­miy­yY­tin va­hi­di­dir.

Şka­lanı iki yol­la ver­mYk olar. Bi­rin­ci hal­da kY­miy­yY­tin iki Qo vY Q1 qiy­mYti ve­ri­lir. Bu qiy­mYt­lYr da­yaq nцq­tY­lYri, ya­xud Ysas re­per­lYr, (Q1 Q1) in­ter­valı isY Ysas in­ter­val ad­lan­dı­rı­lır. Qo nцq­tYsi he­sa­ba­tın baş­lan­ğıcı,(Q1 Qo) / n =[Q] kY­miy­yYti isY Q-nin va­hidi kimi gц­tь­rь­lьr. Va­hid­lYr YdYdi n elY ve­ril­mY­li­dir ki, [Q] tam kY­miy­yYt ol­sun.

HYr han­sı Q=Q01+q1 [Q]1 in­ter­val­lar şka­la­sı­nın di­gYr Q=Q02+q2 [Q]2 in­ter­val­lar şka­la­sına ke­зi­ril­mYsi,

(2)


dьs­turu ilY ye­rinY ye­ti­ri­lir:



4. Mь­na­si­bYt­lYr şkalası. Bu şkala empirik ob­yekt­lY­rin xas­sY­lY­rini izah edir. On­lar ek­vi­va­lent­lik, sıra, ad­di­tiv­lik (ikin­cı dY­rY­cYli şkala­lar) bYzi hal­lar­da isY pro­por­sio­nal­lıq (bi­rin­ci dY­rY­cYlı şka­la­lar) mь­na­sibYt­lY­rini tY­min edir. On­lara kьt­lY­nin (ikin­ci dY­rY­cYli) vY ter­mo­di­na­mik tem­pe­ra­tu­run (bi­rin­ci nцv) şkla­la­rını mi­sal gцs­tYr­mYk olar.

Mь­na­si­bYt­lYr şka­la­la­rın­da цlз­mY­nin xas­sY­si­nin vY va­hid­li­yi­nin sıfır miq­dari tY­za­hь­rь­nьn bir­mY­nalı tYbii sYr­hYd­lYri var­dır. MьYy­yYn mY­nada mь­na­si­bYt­lYr şka­la­sına, tYbii he­sa­bat baş­lan­ğıcı olan in­ter­val­lar şka­lası kimi dY bax­maq olar. Mь­na­si­bYt­lYr şka­la­sın­dan alı­nan qiy­mYt­lYrY bь­tьn he­sabi YmYl­lYri tYt­biq et­mYk olar. Bu­nun fi­ziki kY­miy­yYt­lY­rin цl­зьl­mY­sin­dY mьs­tYs­na YhY­miy­yYti var­dır.

Mь­na­si­bYt­lYr şka­lası Yn mь­kY­mmYl şka­la­dır. On­lar Q=q [Q] tYn­liyi ilY ya­zı­lır.

Bu­rada Q - şka­lası qu­ru­lan fi­ziki kY­miy­yYt, [Q] - onun цl­зь va­hidi, q-fi­ziki kY­miy­yY­tin YdYdi qiy­mY­ti­dir. Bir mь­na­si­bYt­lYr şka­la­sın­dan di­gY­rinY ke­зid q2=q1 [Q1] / [Q2] tYn­li­yinY gцrY ye­rinY yet­ri­lir.



5. Mьt­lYq şka­la­lar. Mь­na­si­bYt­lYr şkal­ası­nın bь­tьn Yla­mYt­lY­rini цzьn­dY cYm­lY­yYn, qY­bul edil­miş цl­зь va­hidi sis­te­min­dYn asılı ol­ma­yan, цl­зь va­hi­di­nin tYbii vY bir­mY­nalı ifad­Y­sinY malik şka­laya, mьt­lYq şkala de­yi­lir.

BelY şkala nis­bi kY­miy­yYt­lYrY, mY­sY­lYn gьc­lYn­dir­mY, zYif­lYn­dir­mY Ym­sal­la­rına vY s. aid­dir. SI Цl­зь sis­te­min­dY зox­lu say­da tц­rYmY va­hid­lYri ya­rat­maq ьзьn mьt­lYq şka­la­la­rın цl­зь­sьz vY he­sabi va­hid­lY­rin­dYn is­ti­fadY edi­lir.

Ad­lar vY sıra şka­la­la­rını qey­ri met­rik (kon­sep­tual), in­ter­val­lar vY mь­na­si­bYt­lYr şkala­la­rını isY met­rik (mad­di) şka­la­lar ad­lan­dı­rır­lar. Mьt­lYq vY met­rik şkla­lar xYt­ti şka­la­lara aid edi­lir. Цl­зь şkala­la­rı­nın tYc­rь­bYdY is­ti­fa­dYsi, on­la­rın цz­lY­ri­nin vY цl­зь va­hid­lY­ri­nin stan­dart­laş­dırıl­ması yolu ilY hY­yata ke­зi­ri­lir.

TAPŞIRIQ


  1. CYrgY şkalası ьzrY qiymYtlYndirilmYnin struktur sxeminin tYhlili.

  2. Beş цlзь ьзьn intervallar şkalasının tYhlili.

YOXLAMA SUALLARI:

  1. ЦlзmY vasitYlYrinin şkalası nYdir?

  2. Adların şkalası nYdir?

  3. CYrgY şkalası nYdir?

  4. İntervallar şkalası nYdir?


MЏŞĞЏLЏ № 3. ЦLЗЬLЏN KЏMİYYЏTLЏRİN

KEYFİYYЏT VЏ KЏMİYYЏT XARAKTERİSTİKALARI

Юлчцлян кямиййятлярин кейфиййятжя фярглянмяси онларын юлчц ващидляри иля характеризя олунур. Юлчц символу иля ишаря олунур. Бу, дименсион сюзцндян эютцрцлмцшдцр ки, о да ишлядилмя формасындан асылы олараг юлчц вя йа юлчц ващиди кими тяржцмя олунур.

Ясас физики кямиййятлярин юлчц ващиди мцвафиг баш щярфлярля ишаря олунур. Мясялян, узунлуг, кцтля вя заман цчцн:

(1)

Тюрямя кямиййятлярин юлчц ващидлярини тяйин едян заман ашаьыдакы гайдалары рящбяр тутмаг лазымдыр:

1. тянликлярин саь вя сол щиссяляриндя олан юлчц ващидляри бир-бириня уйьун олмайа билмяз, беля ки, юз араларында анжаг ейни хассяляр мцгайися олуна биляр.

2. Юлчц ващидляринин жябри мултипликативдир, йяни йеэаня бир ямялиййатдан  вурулмадан ибарятдир.

3. Бир нечя кямиййятин щасилинин юлчц ващиди о кямиййятлярин юлчц ващидляринин щасилиня бярабярдир. Яэяр кямиййятляринин гиймятляри арасындакы асылылыг кимидирся, онда

(2)

4. Бир кямиййяти башгасына бюлян заман алынан нятижянин юлчц ващиди о кямиййятлярин юлчц ващидляринин нисбятиня бярабярдир, йяни оларса, онда



(3)

5. щяр щансы гцввятя йцксялдилмиш кямиййятин юлчц ващиди онун щямин гцввятя йцксялдилмиш юлчц ващидиня бярабярдир. Яэяр оларса, онда



(4)

Юлчцлян кямиййятлярин кямиййят характеристикасы онларын юлчцляридир. Юлчмялярин мягсяди физики вя гейри-физики юлчцляр щаггында информасийа алмагдан ибарятдир. Ян садя информасийа алмаг йолу бир юлчцлян кямиййятин юлчцсц щаггында олан информасийаны диэяр кямиййятинки иля мцгайися етмякдян ибарятдир. Бурада «ня чохдур (аздыр)» йахуд «ня йахшыдыр (писдир)» принсипи цзря мцгайися эедир. Бурада ня гядяр чохдур (аздыр) вя йахуд нечя дяфя йахшыдыр (писдир) бязян тяляб дя олунмур.


  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə