Aslanov z. Y., Musayeva t. T. TƏTBİQİ metrologiya metodiKİ VƏSAİT




Yüklə 444.76 Kb.
səhifə1/4
tarix13.04.2016
ölçüsü444.76 Kb.
  1   2   3   4
ASLANOV Z.Y., MUSAYEVA T.T.
TƏTBİQİ METROLOGİYA
METODİKİ VƏSAİT





RƏY VERƏNLƏR: АДИУ-нун «Dizayn» кафедрасыnın müdiri prof. Şamxalov O.Ş.

AzTU-nun “Metrologiya və standartlaş-dırma” кафедрасынын досенtи t.e. n. Abbasova G.N.

АДИУ-нун «Стандартлашдырма вя сертификасийа» кафедрасынын досенти Əfəndiyev E.M.

Elmi redaktor: ADİU-nun «Стандартлашдырма вя сертификасийа» кафедрасынын müdiri dos.Aslanov Z.Y.

Tərtib edənlər: ADİU-nun “Standartlaşdırma və sertifikasiya” kafedrasının müdiri dos.Aslanov Z.Y. və kafedranın müəllimi Musayeva T.T.

Metodiki göstəriş “Metrologiya, standartlaşdırma və sertifikasiya mühəndisliyi” ixtisası üzrə bakalavr hazırlayan ali məktəblərdə təhsil alan tələbələr tərəfindən öyrənilən “Tətbiqi metrologiya” kursunun proqramına uyğun hazırlanmışdır.



MÜNDƏRİCAT

1.Məşğələ № 1. Metrologiyanın əsas terminləri

və anlayışları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6



2. Məşğələ № 2.Ölçmə vəziyyətinin analizi.. . . . . 12

3.Məşğələ № 3.Ölçmənin və nəzarətin

təşkili prinsipləri. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21



4.Məşğələ № 4.Məhsulun keyfiyyətinin

ekspertizası, ekspertizanın məqsəd və vəzifələri. . . . . . . . 24



5.Məşğələ № 5.Ekspertizanın növləri. . . . . . . . . . .32

6.Məşğələ № 6.Normativ-texniki sənədlərin

ekspertizası. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35



7.Məşğələ № 7.Ölçmə vasitələrinin dövlət

sınağı. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42



8.Məşğələ № 8.Ölçmə vasitələrinin

yoxlanılması. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45



9.Məşğələ № 9.Ölçmə vasitələrinin

kalibirlənməsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53



10.Məşğələ № 10.Ölçmə vasitələrinin və

sınaq avadanlıqlarının metroloji attestasiyası. . . . . . . . . . 58



11.Məşğələ № 11.Metroloji təminatın məqsəd və vəzifələri. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61

12.Məşğələ № 12.Metrologiyanın normativ-

hüquqi əsasları. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64



13.Məşğələ № 13.Beynəlxalq metrologiya

təşkilatları. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71



14.Məşğələ № 14.Dövlət metroloji nəzarəti

və yoxlanması . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..82



15.Məşğələ № 15.Azərbaycan respublikası standart-laşdırma, metrologiya və patent üzrə dövlət komitəsi. . . . 88

Ədəbiyyat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91



MƏŞĞƏLƏ № 1

METROLOGIYANIN ƏSAS TERMINLƏRI VƏ ANLAYIŞLARI

Бизи ящатя едян каинатда щяр бир обйекти (яшйаны, просеси, щадисяни) онун еля хассяляри иля характеризя етмяк олар ки, онлары кямиййятжя гиймятляндирмяк мцмкцн олсун. Бизим щиссиййат органларымыз бу жцр юлчмяляри юз интуисийасына эюря йериня йетирир. Бу жцр юлчмяляри щисс органларына малик олан щяр бир жанлы мцтямади олараг апарыр. Бу щисс органлары тябиятин бцтцн инсанлара вя диэяр жанлылара бяхш етдийи мцряккяб юлчмя жищазларыдыр. Лакин щяр шейи анжаг щисс органлары васитясиля юлчмяк мцмкцн дейилдир. Мясялян, електрик жяряйанынын эярэинлийини юлчмяк цчцн щисс органларындан башга, шцбщясиз ки, волтметр тяляб олунажаг. Яэяр волтметрин ягряби юлчмя заманы 150 ишаряси гаршысында дайанмышса вя нязяря алсаг ки, волтметрин шкаласы волтларла дяряжялянмишдир, онда дяйишян жяряйанын 150В олдуьуну билярик. Бурада юлчц жищазын йаддашында, йяни електрик эярэинлийи ващидляри иля дяряжялянмиш шкалада сахланылыр.

Юлчмяляр инсан тяряфиндян тябиятин дярк едилмясинин ян важиб йолларындан биридир. Елм вя сянайе юлчмяляр олмадан кечиня билмяз. Дцнйада щяр санийядя миллиардларла юлчмя ямялиййатлары апарылыр. Бу юлчмялярин нятижяляри истещсал олунан мящсулларын тящлцкясиз вя гязасыз ишини тямин етмяк, тибби вя еколоъи диагнозлар вя диэяр важиб мягсядляр цчцн истифадя олунур. Практики олараг еля бир инсан фяалиййяти сферасы йохдур ки, орада юлчмялярин, сигналларын вя нязарятин нятижяляриндян истифадя едилмясин. Бу нятижялярин алынмасына миллионларла инсанларын ямяйи сярф олунур. Експертлярин фикринжя сянайе жящятдян инкишаф етмиш юлкялярин дахили милли мящсулунун 3-6 фаизи юлчмяляря вя онларла ялагяли ямялиййатларын апарылмасына сярф едилир.

Юлчцлян кямиййятлярин диапазону вя онларын мигдары даим артыр. Беля ки, мясялян, узунлуг 10-101017 м, температур 0,5106К, електрик мцгавимяти 10-6 1017Ом, електрик жяряйанынын шиддяти 10-16104А, эцж 10-15-109 Вт щцдудларында юлчцлцр. Юлчцлян кямиййятлярин щцдудларынын артмасы иля юлчмялярин мцряккяблийи дя артыр. Фактики олараг онлар бирактлы щярякятдян юлчмя експериментинин щазырланмасы вя апарылмасы вя алынмыш информасийанын емалы вя интерпретасийасы кими мцряккяб бир проседура чеврилир. Ону да гейд етмяк лазымдыр ки, щяр бир идаряетмя, тящлил, прогнозлашдырма, планлашдырма, нязарят вя йа тянзимлямя формасынын ясасыны дягиг илкин информасийа тяшкил едир. Бу информасийа ися анжаг тяляб олунан физики кямиййятлярин, параметрлярин вя эюстярижилярин юлчцлмяси йолу иля алына биляр. Тябиидир ки, анжаг юлчмялярин йцксяк вя зяманятли дягиглийи гябул едилян гярарларын дцзэцнлцйцнц тямин едир. Мцсаир елм вя техника кцлли мигдарда дягиг юлчмялярин йериня йетирилмясиня имкан верир.

Метролоэийанын ясас истигамятляри (вязифяляри) ашаьыдакылардан ибарятдир:

1. Юлчмялярин цмуми нязяриййяси.

2. Физики кямиййятлярин ващидляри вя онларын системляри.

3. Юлчмя васитяляри вя методлары.

4. Юлчмялярин дягиглийинин тяйин едилмяси методлары.

5. Юлчмялярин вящдятинин вя юлчмя васитяляринин ейнилийинин тямин олунмасынын ясаслары.

6. Еталонлар вя нцмуняви юлчмя васитяляри

7. Ващид юлчцлярин еталон вя нцмуняви юлчмя васитяляриндян ишчи юлчмя васитяляриня ютцрцлмяси.

Бу истигамятлярин бир щиссяси елми характер дашыйыр, галан щиссяси ися ганунверижи метролоэийайа аиддир. Бу щисся дювлят тяряфиндян нязарятя эютцрцлцр вя гаршылыглы ялагядя олан цмуми нормаларын, гайдаларын вя тяляблярин комплексиндян ибарятдир. Метролоэийанын ганунверижилик характери онун термин вя тяйинляринин стандартлаш-дырылмасыны тяляб едир.

Метролоэийа вя елм вя техниканын диэяр сащяляри бири-бирини даим зянэинляшдирир. Бу сащядя ян сых ялагя метролоэийа вя физика арасындадыр. Метролоэийада ещтимал нязяриййяси, информасийа нязяриййяси вя кибернетиканын диэяр бюлмяляри эениш тятбиг олунур. Мцасир юлчмя техникасы електроникасыз, ядяди щесаблама техникасыз, лазерсиз, рянэли телевизийасыз кечиня билмяз. Метролоэийа нязарят васитяляриндян индии халг тясяррцфатынын инкишаф йолларыны вя темпини тяйин едян мящсулдар гцввяйя чеврилмишдир.

Мящсулун кейфиййятинин йахшылашдырылмасы ишиндя Дювлят стандартлашдырма системи мцщцм рол ойнайыр. Беля ки, о, мцяййян мянада сцзэяж ролуну ойнайараг, ян сямяряли техниканын, технолоэийанын, гайда вя нормаларын сечилиб эениш тятбиг олунмасына шяраит йарадыр. Истещсал сащясиндя, елми тядгигатларда, конструктор ишляриндя стандартларын тялябляринин йериня йетирилмяси метролоъи тяминатла баьлыдыр.

ГОСТ Ы. 25-76 стандартына эюря Метролоъи тяминат-юлчмялярин вящдятиня вя лазыми дягиглийиня наил олмаг цчцн зярури елми вя тяшкилаты ясасларын, техники васитялярин, гайдаларын вя нормаларын мцяййянляшдирилмяси вя тятбигидир. Беляликля, мящсулун кейфиййяти, стандартлашдырма вя метролоэийа арасында сых ялагя вардыр. Техниканын тякмилляшдирилмяси метролоэийанын инкишафы олмадан мцмкцн дейилдир.

Метролоэийа сащясиндя ясас терминляр вя тяйинляр дювлят стандартларында верилмишдир. Терминлярин тяйини китабын мцхтялиф бюлмяляриндя верилир. Лакин бир нечя ясас терминлярин биринжи мярщялядя бахылмасы важибдир.

Физики кямиййят – кейфиййятжя яксяр физики обйектляр цчцн цмуми, лакин кямиййятжя щяр бир обйект цчцн айрыжа гиймятя малик олан хассядир.

Юлчмя – хцсуси техники васитянин кюмяйиля тяжрцбя йолу иля физики кямиййятин гиймятинин тапылмасыдыр. Юлчмя дедикдя верилмиш физики кямиййятин гиймятинин юлчц ващиди кими гябул олунмуш ейни жинсли физики кямиййятля мцгайися олунма просеси баша дцшцлцр (мясялян, чяки дашлары).

Физики кямиййятин ващиди – тяйинатына эюря 1-я бярабяр ядяди гиймяти олан физики кямиййятдир.

Юлчмялярин вящдяти – юлчмялярин еля вязиййятидир ки, бурада юлчмялярин нятижяляри гануниляшдирилмиш ващидлярля ифадя олунур вя юлчмялярин хяталары верилмиш ещтималла мялумдур. Эюрцндцйц кими, бу мявщум тякжя истифадя олунан физики кямиййятлярин ващидлярини дейил, щямчинин юлчмя хятасынын гиймятлярини юзцндя бирляшдирир.

Юлчмя васитяляри – юлчмялярдя истифадя олунан вя нормалашдырылмыш метролоъи хассяляря малик олан техники васитяляря дейилир.

Юлчц – верилмиш юлчцйя малик физики кямиййяти тязялямяк цчцн истифадя олунан юлчмя васитяляриня дейилир.

Юлчц жищазы – мцшащидячинин асанлыгла гябул едя биляжяйи формада юлчмя информасийасы щаггында сигнал йарадан юлчмя васитясидир.

Кюмякчи юлчмя васитяляри – еля юлчмя васитяляридир ки, онларын тятбиги диэяр юлчмя васитяляриня тясир эюстярир.

TAPŞIRIQ


  1. Metrologiyanın əsas istiqamətlərini göstərmək.

  2. Metrologiyada tətbiq olunan əsas terminləri göstərmək.

YOXLAMA SUALLARI

  1. Ölçmə vasitələri nədir?

  2. Ölçmələrin vəhdətini izah edin?

  3. Fiziki kəmiyyətin vahidi nədir?

  4. Ölçü cihazı nədir?

MƏŞĞƏLƏ № 2

ÖLÇMƏ VƏZİYYƏTİNİN ANALİZİ

Müəssisədə ölçmənin, sınağın və nəzarətin vəziyyətinin analizi, metroloji təminatın müəyyən tələblərə cavab verməsi vəziyyətini təyin etmək və onun əsasında yeni təkliflərin hazırlan­ması məqsədini güdür.

Analiz nəticəsində aşağıdakılar müəyyənləşdirilir:

Ÿ ölçmənin vəziyyətinin, nəzarətin və sınağın müəssisənin əsas texniki-iqtisadi göstəricələrinə təsiri;

Ÿ müəssisənin bölmələrində nəzarət ölçmə avadanlığına verilən tələbləri reqlamentləşdirən dövlət ölçmə sisteminin sənədlə­ri­nin və digər normativ sənədlərin olması;

Ÿ müəssisələrdə ölçmənin vahidliyinə və tələb edilən dəqiqliyə, sınağa və nəzarətə verilən tələblərin təmin edilməsini req­la­ment­ləşdirən dövlət və digər standartlardan istifadə edilməsi vəziyyəti;

Ÿ müəssisənin müasir nəzarət ölçmə avadanlıqları ilə təmin edilməsi və onlara olan ehtiyac;

Ÿ nəzarət ölçmə avadanlıqlarının, yoxlama və kalibrləmə vasitələrindən istifadənin effektivliyi;

Ÿ müəssisənin metroloji xidmətinin təşkilati strukturu və fəaliyyətinin vəziyyəti;

Ÿ istifadə edilən ölçmə metodikalarının, sınaqların və nəza­rətin attestasiyasının, unfikasiyasının və standartlaşdı­rıl­ma­sı­nın vəziyyəti;

Ÿ istifadə edilən nəzarət ölçmə avadanlıqlarının texniki və metroloji vəziyyəti, təmirinin, yoxlanmasının və kalibrlənməsi-nin təmin edilməsi;

Ÿ müəssisənin sənədlərinin metroloji ekspertizasının aparıl­masının vəziyyəti və efektivliyi;

Ÿ müəssisənin, məhsulun keyfiyyətini təmin etmək üçün vacib olan maddələrin və materialların xassələri haqqında dövlət standartlarına, standart sorğu məlumatına tələbatı;

Ÿ müəssisənin mütəxəssis-metroloqlara tələbatı.

Ölçmənın vəziyyətini qiymətləndirmək üçün materiallar hazırlanır. Bu materiallarda aşağıdakılar əks olunur:

Ÿ yerinə yetirilən işlərdə normativ sənədlərin sayı, istifadə edilən obyektlər və bu obyektlərin ölçülən parametrləri;

Ÿ ölçmənin yerinə yetirilməsi və sınaq metodlarının sənədlərinin sayı (o cümlədən dövlət və sahə standartları);

Ÿ ölçmənin yerinə yetirilməsi metodlarının vəziyyəti haqqında məlumatlar;

Ÿ istifadə edilən ölçmə vasitələri və sınaq avadanlıqları haqqında məlumatlar;

Ÿ laboratoriyaların bütün kateqoriyadan olan standart nümunələrlə təchiz edilməsi;

Ÿ fəaliyyətdə olan ixtisasartırma formaları daxil olmaqla kadrların tərkibi və ixtisası haqqında məlumatlar;

Ÿ istehsal sahələrinin vəziyyəti haqqında arayış.

Ölçmənin vəziyyətinin qiymətləndirilməsində aşağıda göstərilənlər yoxlanılır:

Ÿ metroloji bölmə haqqında əsasnamə;

Ÿ ölçmənin yerinə yetirilməsi metodikası sənədlərinin ləğv edilməsi və yenidən baxılması;

Ÿ ölçmənin yerinə yetirilməsini təmin edən vacib ölçmə vasitələrinin, o cümlədən bütün kateqoriyalardan olan standart nümunələrin olması;

Ÿ lazımi keyfiyyətə malik materialların, reaktivlərin, sınaq və köməkçi avadanlığın olması;

Ÿ lazımi qaydada təsdiq edilmiş vəzifə təlimatları;

Ÿ istehsalatın bütün mərhələlərinin, sənədlərdə təyin edilmiş dəqiqlik təlabatlarına cavab verən nəzarət ölçmə avadanlıqları ilə təmin edilməsi;

Ÿ ətraf muhitin qorunması məqsədi ilə atmosferə, axarlara, torpağa buraxılan zərərli maddələrin tərkibinə nəza­rəti təmin etmək;

Ÿ normativ sənədlərin aktuallaşdırılmış fondunun vəziyyəti.

Fəaliyyətdə olan sənədlərin analizini apararkən aşağıdakı-lara baxmaq vacibdir:

Ÿ ölçülən parametrlərin optimal sayı;

Ÿ ölçmənin dəqiqliyinin təyin edilmiş normalarının olması;

Ÿ ölçmənin tələb edilən dəqiqliklə yerinə yetirilməsinin mümkünlüyünün qiymətləndirilməsi;

Ÿ ölçmənin dəqiqlik göstəriciliklərinin istehsalatın effektiv­liyinə və nəzarətin düzgünlüyünə, həmçinin ölçmənin dəqiqliyinin standartlaşdırılmış üsullarla ifadə olunması uyğun-lu­ğunun təyin edilməsi;

Ÿ ölçmənin nəticələrinin, nəzarətin və sınağın norma­laşdırılmış metodla qiymətləndirilməsinin doğruluğu;

Ÿ ölçmənin yerinə yetirilməsi metodunun olması, vahidləş­dirmə səviyyəsi və standartlaşdırılması;

Ÿ ölçmənin yerinə yetirilməsi metodikasının seçilməsinin düzgünlüyünün, nəzarətin və sınağın qiymətləndirilməsi, onların metodikanı reqlamentləşdirən sənədlərin tələblərinə uyğunluğu;

Ÿ ölçmə vasitələrinin, maddələrin və materialların, reagent­lərin tərkibinin düzgün seçilməsinin qiymətləndirilməsi;

Ÿ məhsulun istehlak və digər xassələrini müəyyənləşdirən ölçmə, nəzarət və sınaq tələblərinin müəyyənləşdirilməsi;

Ÿ sənədlərdə reqlamentləşdirilən tələblərin, metodikaların və ölçmə vasitələrinin məhsuldarlığına uyğunluğu;

Ÿ fiziki konstantlardan, maddələrin və materialların xəssə­ləri haqqinda məlumatlardan istifadə edilməsinin doğru­luğunun və düzgünlüyünün təyin edilməsi.

Ölçmənin vəziyyətinin qiymətləndirilməsində əsas həl­qə­lər­­dən biri, müəssisənin metroloji xidmətinin fəaliyyətinin ana­li­zi­dir. Onun keçirilməsində aşağıdakılar müəyyənləşdirilir:

Ÿ metroloji xidmət haqqında təsdiq edilmiş əsasnamənin ol­ma­sı;

Ÿ metroloji xidmətin ixtisaslı kadrlarla komplektləş­diril­mə­si və onların ixtisaslarının artırılması planının olması;

Ÿ ölçmə vasitələrin hazırlanmasına və təmirinə lisen­zi­ya­la­rın olması;

Ÿ ölçmə vasitələrinin yoxlanılması və kalibrlənməsi üçün qanun­vericilikdə nəzərə tutulmuş qaydaların gözlənilməsi;

Ÿ konkret növ məhsulun keyfiyyətinin təmin edilməsundə met­roloji xidmət mütəxəssislərinin iştirak etmə dərəcəsi;

Ÿ istehsalatın metroloji təminatının təkmilləşdirilməsi işlə­rin­də metroloji xidmətin iştirak etmə dərəcəsi;

Ÿ ölçmə vasitələrinə metroloji nəzarətin əsas formalarının vəziyyəti;

Ÿ nəzarət ölçmə avadanlıqlarının istismarı zamanı imtinala­rın olması, onların saxlanması vəziyyəti və şəraiti, istifadə effek­tliyi əsasında məlumatların olması;

Ÿ metroloji xidmətin, müəssisəsinin digər texniki xidmətləri ilə metroloji təminat məsələləri üzrə qarşılıqlı əlaqəsinin effektivliyi;

Ÿ müəssisəsinin metroloji xidmətinin dövlət metroloji xidməti orqanları ilə qarşılıqlı fəaliyyətinin forması.

Müəssisədə tətbiq edilən ölçmə vasitələrinin vəziyyətinin, nəzarətin, sınağın analızındə aşağıdakılar yerinə yetirilir:

Ÿ yoxlamanı və təmiri həyata keçirən təşkilatı göstərməklə yoxlama, kalibirləmə və təmirlə təmin olunmuş (və təmin olun­ma­mış) ölçmə vasitələri haqqında məlumatlar təqdim edilir;

Ÿ müəssisənin etalonlara, maddələrin və materialların tərkibi və xassələrinin standart nümunələrinə olan təlabatı müəy­yənləşdirilir:

Ÿ yüksək dəqiqliyə və məhsuldarlığa malik yeni yoxlama və kalibrləmə vasitələrinə, standart nümunələrin yeni tiplərinə tələbat müəyyənləşdirilir;

Ÿ təmirlə təmin olunmamış ölçmə vasitələrinin nomenklaturası müəyyənləşdirilir;

Ÿ müəssisələrdə istifadə olunan sınaq avadanlıqlarının və­ziy­yəti barədə məlumatlar təqdim edilir;

Ÿ müəssisənin, ölçmə vasitələrinin hazırlanma keyfiyyətinə və texniki xarakteristikalarına, nəzarətə, sınağa tələbləri müəy­yənləşdirilir və onların aradan qaldırılması üçün təkliflərə baxılır;

Ÿ ölçmə vasitələrinin normativ sənədlərinin ayrı-ayrı maddələrinə, onların yoxlanması və kalibirlənməsi metodikaları-na yenidən baxmaq üçün təkliflər tərtib olunur;

Ÿ müəssisədə tətbiq olunan bütün ölçmələrin, yoxlamaların və nəzarətin yerinə yetirilməsi metodikaları yoxlanılır;

Ÿ müəssisədə ölçmələrin, nəzarətin və sınağın vəziy­yət­lə­rinin analizi konüllü (hər 1-2 ildən bir) və yaxud məcburi qaydada (istehsalın attestasiyasında, keyfiyyətin menecment sisteminin sertifikatlaşdırılmasında, sınaq və metroloji laboratoriyaların akkreditasiyasında) aparılır. İşlərin nəticələri aktla sənədləşdirilir.

Aşağıda göstərilən kobud nöqsanlardan biri müəyyən edilərsə sonuncu qərar qəbul edilir:

Ÿ istıfadə edilən metodikanın nəzarət edilən obyektə uyğun olmaması;

Ÿ ölçmənin yerinə yetirilməsi metodikasının attestasi­yasının qaydalarının pozulması;

Ÿ ölçmə vasitələrinin, ölçmənin yerinə yetirilməsi metodikasının, sınaq metodlarının, yaxud standart nümunələrin istifa­dəsinin qeyri-qanuni olması;

Ÿ sınaq və ölçmələrin nəticələrinin metodikanın tələblərini pozmaqla sistematik alınması;

Ÿ lazım olan ölçmə vasitələrinə, sınaq və köməkçi avadanlığın, standart nümunələrin, reaktivlərin və materialların olmaması, yaxud onların verilən tələblərə cavab verməməsi;

Ÿ ixtisaslı kadrlarla kifayət qədər təmin olunmaması;

Ÿ laboratoriyaların sahələrinin təyin edilmiş tələblərə uyğun olmaması.

Ölçmənin, nəzəratin və sınağın nəticələrinin analizi əsasın­da müəssisədə istehsalın metroloji təminatının yaxşılaş­dırıl­ma­sı ilə əla­qədar təkliflər hazırlanır.
TAPŞIRIQ


  1. Təhlilin nəticələrini müəyyənləşdirmək.

  2. Ölçmənin vəziyyətinin qiymətləndirilməsini yoxlamaq.

YOXLAMA SUALLARI:

  1. Müəssisədə tətbiq edilən ölçmə vasitələrinin vəziyyətinin, nəzarətin, sınağın analizində nələr yerinə yetirilir?

  2. Kobud nöqsanlara görə hansı qərar qəbul edilir?

  3. Ölçmənin vəziyyətinin qiymətləndirilməsində nələr müəyyənləşdirilir?


MƏŞĞƏLƏ № 3

ÖLÇMƏNİN VƏ NƏZARƏTİN TƏŞKİLİ PRİNSİPLƏRİ

İnversiya prinsipi. Bu prinsip məhsulun hazırlanmasın-dan başlayaraq, onun istismarına qədər olan bütün mərhələlərdə müxtəlif forma və vəziyyətlərə düşməsinə əsaslanır. Məhsul əvvəlcə emal obyektinə, sonra nəzarət və ölçmə obyektinə, sonra isə istismar obyektinə çevrilir. Buna gorə də inversiya prinsipi texnoloji, ölçmə və istismar prosesləri arasında əlaqə yaradır.

Birinci mərhələdə detal texnoloji sistemin qapalı zəncirinin hissəsi olur. İkinci mərhələdə ölçmə vasitəsi ilə birlikdə qapalı sistemə daxil olur. Üçüncü mərhələdə hazır detal maşının kinematik sisteminin tərkibinə daxil olur. İnversiya prinsipini konstruktor maşını layihələndirərkən, texnoloq hazırlayarkən, met­ro­loq, nəzarət və ölçmə vaxtı nəzərə almalıdır.



Teylor prinsipi. Bu prinsipə görə detalın həndəsi pa­ra­metr­lə­rinin qarşılıqlı yerləşməsində və formasında xətalar vardırsa, on­da onun ölçülərinin uyğunluğu o halda mümkündür ki, keçən və keç­məyən hədlərin qiymətləri müəyyən edilmiş olsun. Ölçmə va­si­tə­ləri ilə nəzarət obyektlərinin qarşılıqlı əlaqəsi nöqtə, xətt və səth üz­rə ola bilər.

Abbe prinsipi. Bu prinsipə görə ölçmənin ən kiçik xətası o vaxt alınır ki, nəzarət edilən ölçü ilə müqayisə elementi eyni xətt üzərinə düşsün. Abbe prinsipindən sxemlərin seçilməsində, ölçmə vasitələrinin layihələndiril-məsində geniş istifadə edilir. Bu prinsipə görə ölçmə xətasının minimum qiymətə malik olması şərti gözlənilməlidir.

Lingli ötürmələrin parametrlərinin seçilməsi prinsipində ötürmə nisbətinin sabitliyini və dəqiqliyini gözləmək lazımdır. Lingli ötürmənin əsas xüsusiyyəti kürə ilə müstəvinin birləşdiyi nöqtədə sürüşmə əlaqəsinin olmasıdır. Burada linglərin tipləri, sayı, oynağın növü müəyyən edilməlidir. Əgər kürə dönmə həlqəsində yerləşibsə ötürmə sinuslu, dönmə həlqəsinin irəliləyən qarışıq həlqədə yerləşmiş kürəsinin toxunduğu müstəvi varsa, tangensli adlandırılır. Tangensli lingin xətası sinuslu lingin xətasindan iki dəfə çoxdur. Sistematik xətanın təsirini azaltmaq üçün lingin hər iki qolunu eyni tipli hazırlamaq lazımdır.

Nəzarət funksiyaları ilə proseslərin idarə edilməsi funksiyalarının birləşdirilməsi prinsipindən sənayedə geniş isti­fadə olunur. Nəzarət funksiyaları ilə texnoloji proseslərin funksiya­la­rının birləşdirilməsi yüksək məhsuldarlıqlı avtomat­lardan istifadə etməyə imkan verir. Bu prinsip nəinki əsas, eyni zamanda əlavə keyfiyyət parametrlərinə də nəzarət etməyə imkan verir. Proseslərlə avtomatik nəzarət etmə mümkünlüyü bu prosesləri fasiləsiz idarə etmə sistemlərini yaratmağa, onların istiqamətlərini nəzərdə tutulmuş qanunauyğunluqla yaxşılaşdır-mağa, idarə etməni yalnız para­metr­lərə görə deyil, onların qiymətlərinə, xarakterlərinə və dəyişmənin ardıcıllığına görə yerinə yetirməyə imkan verir. Nəza­rət sisteminə idarə etmə funksiyalarının verilməsi, onları məhsul­ların çeşidlərə ayrılma-sından azad etmir.

Nəzarət vasitələrinin istehsal proseslərinin idarə edilməsin­də istifadə etmək qəza hallarının aradan qaldırılmasın-da, onları yara­dan səbəblərin qarşısının alınmasında, ətraf mühütin qorun­masın­da geniş tətbiq edilir. Bu prinsipin tətbiqi zamanı enerji sərfi azalır, operator vəzifələri ixtisara düşür, istehsal prosesinin bütöv­lük­də avtomatlaşdırılmasına şərait yaranır. Bununla əlaqədar olaraq nə­zarət vasitələrinə kompyüterlərin və mikroprosessorların qoşulması imkanı yaranır, alınan məlumatların işlənməsi və analizi sürətlənir. Əlavə parametrlərə nəzarət texnoloji proseslərə tez və sürətli düzəlişlər etməyə imkan verir.



TAPŞIRIQ

1.Ölçmənin təşkili prinsipini dəqiqləşdirmək.

2.Nəzarətin təşkili prinsipini dəqiqləşdirmək.

YOXLAMA SUALLARI:

1.İnversiya prinsipi nədir?

2.Teylor prinsipi nədir?

3.Abbe prinsipi nədir?

4.Lingli ötürmələrin parametrlərinin seçilməsi prinsipi nədir?
MƏŞĞƏLƏ № 4

MƏHSULUN KEYFİYYƏTİNİN EKSPERTİZASI, EKSPERTİZANIN MƏQSƏD VƏ VƏZİFƏLƏRİ

Мямулатларын истещлак хассяляринин екпертизасы бурахылан ямтяя мящсулунун кейфиййятинин йцксялдилмяси вя онларын ассортиментинин тякмилляшдирилмяси цчцн мющтяшям васитядир. експертиза еля бир спесифик фяалиййят нювцдцр ки, бурада експерт методу ясасында вя сынагларын нятижялярини нязяря алмагла ямтяя малларынын истещлак кейфиййятинин тящлили вя гиймятляндирилмяси апарылыр. Беляликля, сянайе малларынын кейфиййятинин експертизасы онларын ассортиментинин структурунун вя кейфиййятинин тякмилляшдирилмяси мягсяди иля малларын истещлак дяйяринин тящлили вя гиймятляндирилмяси цзря спесифик фяалиййят нювцдцр. Кейфиййятин експертизасы просесиндя гиймятляндирилян мямулатлара истещлак дяйяри критерийасы нюгтейи-нязяриндян бахылыр. Бурада тящлил васитяси кими експерт, аляти вя диэяр методлардан истифадя олунур.



Експертиза - щялли хцсуси билик тяляб едян щяр щансы мясялянин тядгиги вя мотивли нятижянин алынмасыдыр. Експертизанын апарылмасы експертляря тапшырылыр. Експерт латын сюзц олуб «ехпертус» сюзцндян эютцрцлмцшдцр ки, бу да тяжрцбяли демякдир.

Тярифдян эюрцндцйц кими, кейфиййятин експертизасы бцтюв фяалиййят сащяси кими ямтяя малларынын кейфиййятинин тящлили, юлчцлмяси вя гиймятляндирилмяси ямялиййатларыны юзцндя бирляшдирир. Бу тяриф эюстярир ки, експертиза експерт методларындан фярглидир: експертиза анлайышы даща эенишдир вя експерт методларынын истифадясини юзцндя бирляшдирир.

Истещлак дяйяри дедикдя яшйанын йарарлылыьы, йяни инсан цчцн йарарлы олан яшйанын хассяляри баша дцшцлцр. Яшйанын йарарлылыьы онун истещлак дяйярини йарадыр. Истещлак дяйяри щямчинин инсанларын яшйайа олан мцяййян тялябини юдямя габилиййятидир. Истещлак дяйяри йалныз мямулатын истифадяси вя йахуд истещлакы заманы юзцнц бирузя верир, щяйата кечирилир. Мясялян, палтар о заман истещлак дяйяриня малик олур ки, ону инсан эейинсин. Яэяр палтар эейинилмирся (йяни сатылмырса), онун истещлак дяйяри йохдур.

Башга фяалиййят нювляри кими, експертиза да юзцнцн структуруна маликдир. Бу структур бир нечя ясас компонентляри юзцндя бирляшдирир: субйект (експерт), обйект, критерийа, методлар, нятижя.

Експерт фяалиййятинин субйекти дедикдя ямтяя малларынын дяйяри цзря фяалиййяти щяйата кечирян истещлакчылар грцпц - експертляр баша дцшцлцр. Бу груп йцксяк пешя щазырлыьына малик олан експертлярдян ибарятдир. Експертляр тядгиг олунан мямулатлар групуну йахшы билмяли, онларын кейфиййятинин гиймятляндирилмяси цзря тяжрцбяйя малик олмалыдырлар. Експертляр малларын кейфтиййят сявиййясини тящлил едир вя гиймятляндирирляр.

Експертизаны кейфиййятли апармаг цчцн експерт комиссийалары йарадылыр. Бу комиссийалар адятян ики групдан – експерт вя ишчи групларындан ибарят олур. Бу груплара дахил олан мцтяхяссислярин сайы вя пешя тяркиби, групларын структуру вя тяшкили принсипи експертизанын мягсядляриндян вя апарылма мярщяляляриндян, бахылан мямулатын хцсусиййятиндян, експертизанын апарылма шяртляриндян асылыдыр вя норматив сянядляря эюря мцяййянляшдирилир.

Експерт комиссийаларынын йарадылмасы истещлакчыйа мялум олмайан хассяляря малик йени ямтяя малларынын мигдарыын кяскин артмасы, кейфиййятин гиймятляндирилмяси методларынын дягиглийиня тяляблярин йцксялмяси вя щямчинин бир сыра сосиал-игтисади факторларын учотунун мцряккяблийи иля изащ олунур.

Експертиза обйекти мямулатларын истисмары просесиндя мейдана чыхан истещлак хассяляридир. Ямтяя малларынын истещлак хассяляринин експертизасыны апармаг цчцн експерт бир сыра ямялиййатлар апармалыдыр: тящлил, юлчмя, гиймятин алынмасы вя с. Иш просесиндя експертляря щяр мярщялянин апарылмасынын мцхтялиф програмлары тяклиф олунур.

Ямтяя малларынын истещлак хассяляринин тящлили вя гиймятляндирилмяси заманы истифадя олунан критерийалар цмуми вя конкрет критерийалара бюлцнцр.

Цмуми критерийа – жямиййятдя топланмыш (ялдя олунмуш) гиймятли нормалардыр. Бу нормалары рящбяр тутараг експертляр малларын истещлак гиймяти щагда мцлащизя йцрцдцрляр.

Конкрет критерийа - верилмиш нюв малларын кейфиййятиня юлкядя вя хариждя истифадя олунан норматив-техники сянядлярдя нязярдя тутулмуш реал тяляблярдир, щямчинин лайищяляндирилян вя йа истещсала планлашдырылан мящсулун, бурахылмыш реал мювжуд мямулатларын кейфиййятини характеризя едян эюстярижилярин база гиймятляринин мяжмуудур.

Експертизанын мягсядиндян вя йа тящлил едилян эюстярижилярдян асылы олараг експертляр бир вя йахуд бир нечя мцхтялиф критерийалар гябул едя билярляр.

Експертизанын апарылма методлары комплекс вя оператив методлара бюлцнцр. Бу методларын щяр бири ися експерт, сосиолоъи вя щесабат-аляти методлара бюлцня биляр. Експертиза обйектляри ашаьыдакылардыр: техники тапшырыг; лайищя-конструктор сянядляри; тяжрцби нцмуня (тяжрцби партийа); сянайе нцмуняси; серийалы бурахылан мямулатлар.

Експертизанын оператив методла апарылмасы заманы сосиолоъи тядгигатлар експерт гиймятляндирилмяси иля явяз олунур вя йа цмумиййятля апарылмыр. Бу заман щесабат аляти методларын истифадяси иля тяжрцби нцмунянин вя кцтляви истещсал олунан мямулатларын истисмары просесиндя онларын тящлили иля мящдудлашыр. Комплекс експертиза апардыгда, експерт вя щесабат – аляти методларла йанашы, истещлак просесинин тядгиги, истещлакчыларын диндирилмяси апарылыр, истещлак шяртляри юйрянилир вя с.

Експертиза апармаг цчцн кифайят гядяр методларын олмасына бахмайараг, ян эениш йайылмыш метод експерт методудур. Бу метод щям експертизанын айры-айры мясяляляринин щялли цчцн, щям дя експертизаны там апармаг вя хцсусиля йекун нятижяляри алмаг цчцн истифадя олунур. Бурада щямин методун ики нювцндян истифадя олунур:


  • групун апарыжы експерт методу;

  • комиссийа методу.

Мямулатларын истещлак хассяляринин експертизасы ики мярщялядя апарылыр:

  • експертлярин мямулатын кейфиййяти щаггында мцлащизя йцрцтмяси цчцн онларын лазыми информасийа иля тямин олунмасынын тящлили;

  • тящлилин нятижяляриня ясасланараг мямулатларын кейфиййят сявиййясинин гиймятляндирилмяси.

Мямулатларын истещлак хассяляринин експертизасы заманы ясасян комплекс вя оператив експертиза тятбиг олунур. Експертиза мямулатларын йарадылмасы мярщяляляриндя апарылыр.

Комплекс експертиза кцтляви истещсал олунан ейни типли ямтяя маллары групунун щяртяряфли юйрянилмяси вя кейфиййятинин гиймятляндирилмяси цчцн апарылыр. Одур ки, бу жцр експертизанын апарылмасы експертляри обйектлярин тящлилиня системли вя комплекс йанашмаьа истигамятляндирир. Експертиза просесиндя гиймят критерийалары формалашыр, база нцмуняляри вя кейфиййят эюстярижиляри сечилир. Она эюря дя комплекс експертиза няинки елми, щямчинин мцяййян методик вя норматив материалларын алынмасына кюмяк едир. Бу материаллар ися диэяр нюв експертизаларын апарылмасы цчцн дя истифадя олунур.

Оператив експертиза яввялжядян апарылмыш комплекс експеритизанын нятижяляриня ясасланыр, бу ися експертизанын нятижяляринин тяляб олунан сявиййядя сахланмасы иля експерт ишляринин апарылма мцддятини гысалдыр.

Оператив експертизанын ясас хцсусиййяти ондан ибарятдир ки, онун апарылмасы щям йени малларын йарадылмасынын ясас мярщяляляриндя (техники тапшырыг, лайищя-конструктор сянядляри, тяжрцби нцмуня), щям дя мящсулун кцтляви истещсалы вя истещлакы просесляриндя мямулатын кейфиййят категорийасына эюря аттестасийа олунмасына шяраит йарадыр.

Експерт фяалиййятинин нятижяси мямулатларын кейфиййятинин гиймятляндирилмясидир. Бу, щямчинин йцксяк кейфиййятли мямулатларын истещсалынын эенишлянмясиндян вя реализя олунмасындан алынан игтисади сямярядир.

Експертизанын ясас методолоъи принсипи експертиза обйектиня комплекс йанашма принсипидир. Бурада кейфиййятин гиймятляндирилмяси функсионал, ергономик вя естетик хассяляри характеризя едян эюстярижилярин диггятли вя щяртяряфли тящлилиня ясасланыр.

  1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə